مقدمه

در امت نوعی همگونی هویتی است که ممکن است از جهت نژادی، قومی  و جغرافیایی پراکنده باشند، ولی اهداف و برنامه های یکسان آنها را در کنار هم قرار می  دهد. این همگرایی در تعاملی نزدیک با مقوله تمدن است.

یکی از مهم ترین مؤلفه های امت،  مناسک است. تنوع و تعدد مناسک از جهتی سبب واگرایی است، ولی آنچه این واگرایی را به همگرایی تبدیل می  کند  نگاه ویژه به این تمایزات است. نگاه ما در این مقاله از جهت تعدد و تفاوت نگاه های فقهی نیست، بلکه مناسک را با نوعی دید عام و شمول گرایی می  نگریم؛ نگاهی که می  توانیم بر اساس آن از مناسک به آیین تعبیر کنیم.

تعدد نگاه های فقهی در صورتی سبب واگرایی می شود که هر گروه دیگری را طرد کند و فقط نگاه خود را صحیح بداند. ولی اگر این تنوع و تفرق ذیل عناوین کلی هویت بخش  (مانند تنوع سلیقه) تعبیر شود سبب واگرایی نخواهد بود؛ به عبارت دیگر گاهی تفاوت فقهی به عنوان اصالت هویتی مد نظر قرار می گیرد و سایر مکاتب را به خروج از دایره ایمان متهم می  کند، ولی می  توان همه آنها را در حیطه هویت کلان امت تعبیر کرد؛ چنان که تفاوت فتاوا در یک فرقه و مذهب به تمایز هویتی منجر نمی  شود.

یکی از مهم ترین مناسک امت اسلامی  حج است. حج عبادتی سیاسی - اجتماعی است که با گردهمایی نمایندگانی از سراسر جهان اسلام در قالب انجام دادن مناسکی یکسان در زمان و مکان واحد، هویت دینی و تمدنی مسلمانان را در بستر امت اسلامی  تقویت می  کند. حج با تکیه بر عناصر مشترک هویتی مسلمانان و تقویت و تعمیق آنها، تفاوت های فرهنگی و مرزهای جغرافیایی را از بین می  برد تا همه مسلمانان را با ملاک هویتی جدیدی در مفهوم متعالی «امت اسلامی » منسجم کند.

مسئله اصلی این مقاله بررسی «مکانیسم و فرایند حج در تقویت همگرایی جهان اسلام» است. با توجه به تأثیر بی بدیل اندیشه امام خمینی و مقام معظم رهبری در این خصوص، پس از بررسی نظری، آرای ایشان را ذیل هر بحث مرور می  کنیم.

چارچوب نظری

پیش از بررسی نظری امت سازی حج لازم است دو نکته بررسی شود؛ این دو نکته توجیه گر و مبنای نظری جهت گیری این مقاله است:

1. شمول مفهومی  و کارکردی حج

در این بخش به ابعاد گوناگون حج در عرصه های مختلف پرداخته شده است. شمول مفهومی  و کارکردی حج این مسئله را توجیه می  کند.

کارکرد حج در تقویت همبستگی جهان اسلام مبتنی بر این نکته است که حج عبادتی صرفاً با ابعاد فقهی و اخلاقی نیست، بلکه نوعی شمول مفهومی  و کارکردی دارد که ابعاد سیاسی - اجتماعی را نیز در بر می  گیرد. بر این اساس حج عبادتی است که ابعاد گوناگون سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی، عرفانی و فقهی دارد. حج یکی از شاخص ترین برنامه های جهانی اسلام است که همگانی و همیشگی بودن آن سند گویای کلیت و دوام این دین الهی است. (ر.ک: جوادی آملی، 1371، ص43 و 37) حج را می  توان نماد جامع اسلام سیستمی  و جهان شمول معرفی کرد و ابزاری برای حفظ جاودانگی آن دانست.[1] از طرف دیگر حج را می  توان نمونه و مدل کوچکی از اسلام دانست؛ همان طور که پیامبر اکرم9 ضمن بیان علت سایر فرایض، علت وجوب حج بر مسلمانان را معادل بودن حج با همه دین می دانند. (شیخ صدوق، 1416ق، ج2، ص98)

علما و بزرگان علم اخلاق نیز بر این نکته تأکید دارند که هر یک از عبادات برای از بین بردن رذیله ای از رذایل اخلاقی است، ولی حج مجمع العناوین و شامل اعمال دشواری است که هر یک به تنهایی صلاحیت تصفیه نفس را دارد. (ر.ک: بهاری همدانی، 1364ش، ص66) حج برخلاف سایر عبادات، که هر یک اثری ویژه در تعالی و کمال روح انسان دارد، جامع الامور است؛ هم خاصیت تطهیر دارد و هم مایه تزئین است (ر.ک: ضیاءآبادی،1387، ص46)؛ چراکه حج نمی  خواهد یک عقیده، یک دستور یا یک ارزش را طرح کند. حج همه اسلام است. (شریعتی، 1387ش، ص25) گویی خداوند اراده کرده است اسلام را با همه ابعاد و وجوه آن در یکی از فروع دین جای دهد تا بندگان او با انجام دادن آن یک بار همه اسلام را تجربه کرده باشند. (حداد عادل، 1378ش، ص38)

بر این اساس می  توان گفت حج عبادتی جهان شمول است و از ابعاد سیاسی - اجتماعی عمیقی در کنار ابعاد فقهی و عرفانی برخوردار است و ظرفیت های بی بدیلی در تقویت ایده امت اسلامی  دارد.

2. شاخصه ها و مؤلفه های همگرایی

با توجه به ویژگی های هویتی و هم افزاگرایانه امت، می  توان شاخصه ها و مؤلفه های همگرایی را در موارد زیر جست وجو کرد: (ر.ک: مطهرنیا، 1384ش، صص 151-149)

الف) هویت

در این سطح این دغدغه وجود دارد که وحدت و همگرایی، هویت تعریف شده تاریخ مند را، که در بستر تاریخ حاصل شده است، تضعیف کند. سیره سیاسی پیامبر9 در این خصوص بسیار حائز اهمیت است. پیش از اسلام بافت اجتماعی شبه جزیره عربستان بر قوم گرایی و نظام قبیله ای استوار بود. پیامبر پس از بعثت در مقابل این الگو، بر نقش ایمان بر شکل گیری نظام اجتماعی و روابط قدرت در عرصه سیاست تأکید کرد. نمونه بارز آن را می  توان در پیوند برادری بین مسلمانان دید. (ر.ک: فیرحی، 1386ش، صص43-143؛ برزگر، 1385ش، ص120-83) این پیمان برای تزریق روح مذهبی در کالبد جامعه برای تغییر همبستگی جامعه از عِرق قبیله ای به عِرق مذهبی بود. (برزگر، 1385ش،ص 112)

پیامبر9 برای همبستگی جامعه مدینه مفاهیم مهم اجتماعی را تغییر داد و ملاک نوینی جهت نظم اجتماعی برقرار کرد. حضرت با توجه به نزاع میان قبیله «اوس» و «خزرج»، بر اساس آموزه برادری اسلامی ، مفاهیم مهاجر و انصار را جایگزین کرد تا دو قبیله تحت یک عنوان قرار گیرند و اختلاف ها را کنار بگذارند. افزون بر این نام یثرب را - که از ریشه «تثریب» به معنای «توبیخ و سرزنش» است - به «مدینة النبی» تغییر داد (ر.ک: الوکیل، 1409ق، ص4 12)

ب) هدف

به دنبال چالش هویتی، اهداف نیز مورد خدشه قرار می  گیرد؛ مانند اینکه آیا تحقق امت مانع اهداف ملی یا قومی  نمی  شود؟

ج) انسجام

این سطح مهم ترین سطح عام همگرایی است. هسته اصلی همگرایی در کم و کیف هنجاری است که مبتنی بر اصول مشترک ارزشی است؛ به بیان دقیق تر همگرایی منوط به تنظیم هنجاری روابط بین واحدها بر مبنای اصول مشترک ارزشی است که از طریق نهادینه شدن اجتماعی و فرهنگی میسر می  شود. توجه به این نکته که تنظیم هنجاری درون واحدی از طریق درونی کردن فرهنگ استحکام پذیر می  شود، اهمیت این نکته را بیشتر می  کند. همگرایی بر آن است که از طریق نهادینه شدن اجتماعی و فرهنگی، دو فرهنگ درونی شده را به یکدیگر نزدیک کند و این خود سطح انطباق را تحت تأثیر قرار می  دهد.

یکی از مهم ترین وجوه اهمیت سطح انسجام در ابعاد تعاملی آن است؛ چنان که تعامل فرد با جامعه از عناصر سازنده جامعه در سطح ملی مطرح است، تعامل میان جامعه ای از عناصر همگرایی بین المللی بین کشورهاست. این تعامل دو وجه دارد: «ابزاری و اظهاری».

تعامل ابزاری نوعی مبادله سرد است که جنبه ابزاری دارد، ولی آنچه افراد و جوامع را به هم پیوند می  دهد و همگرایی را به دنبال دارد، تعامل اظهاری است که در آن تعامل هدف است، نه ابزار. شکل گیری و تداوم تعامل اظهاری نیازمند همفکری مشترک (همگرایی دانشی)، همگامی  مشترک (همگرایی کنشی، سازش بیرونی دو یا چندجانبه)، همدلی مشترک (همگرایی عاطفی) و هم بختی مشترک (همگرایی در نفع و اقبال) است. (ر.ک: همان، 152-156) به عبارت دیگر همگرایی میان جوامعی که به نحوی تجربه تاریخی متفاوتی را پشت سر گذاشته اند نیازمند چهار شاخصه یا مؤلفه است: تفاهم نمادی، تنظیم سیاسی، تنظیم اجتماعی و تعمیم ساختاری. (ر.ک: چلبی، 1375ش، صص30-22)

د) انطباق

در این سطح ایده امت در برابر چالش های ناشی از هویت های مقاوم در برابر همگرایی تحقق می یابد. این هویت های مقاومت خیز، از درون محیط های خواهان تقریب بر ضد عوامل همگرایی وارد عمل می  شود و نیروها و عوامل همگرا را به چالش فرا می  خواند.

ابتدا با توجه به این دو نکته و نیز با توجه به شمول گرایی حج، ابعاد گوناگون حج را در راستای تقویت امت اسلامی  تحلیل، و سپس این ابعاد را ضمن مؤلفه های امت تحلیل می  کنیم.

فرایند حج در تقویت امت اسلامی 

بنا بر چارچوب نظری این مقاله فرایند حج در تقویت همگرایی را در چهار سطح بررسی می  کنیم. سطح اول و دوم سطح هویت و هدف است. سایر سطوح نیز سطح انسجام و انطباق است. انواع همگرایی سیاسی، فقهی، ارتباطی، فقهی و اقتصادی در حج بر این سطوح قابل تطبیق است. در هر سطح شاخص ها و مؤلفه های مرتبط نیز بیان می  شود.

1. سطح هویت و هدف

همگرایی سیاسی (تقویت نقاط مشترک)

در تحلیل ارتباط عوامل وحدت با عوامل و قدرت های خارجی جهان اسلام، سنت ها و نظام ارزشی جایگاه ویژه ای دارد؛ به این معنا که نیروهایی که به دنبال ایجاد وحدت و یکپارچگی اند، باید ابتدا عناصر اتحادبخش (فراسنت های پنهان)[2] را به حرکت درآورند و به دنبال آن مسلمانان را برای رویارویی با نفوذ خارجی متحد و آماده کنند. در مقابل، نیروهای خارجی (مهاجمین استعمارگر) نیز با دست گذاشتن به خرده سنت ها (عناصر تفرقه افکن) زمینه را برای از هم گسیختگی و تجزیه فراهم می  کنند. (ر.ک: ابراهیم، 1390ش، ص68-67)

اتحاد دو ویژگی اساسی دارد: «یگانگی درونی و پیوستگی بیرونی». یگانگی درونی به نقطه تشابه هویتی اشاره دارد که سبب ایجاد نقطه عزیمت مستحکمی  است و می  توان آن را بنیاد عمیقی برای پیوستگی دانست. پیوستگی بیرونی نیز متوجه حفظ تداوم یگانگی درونی در عرصه حیات جمعی و در راستای دستیابی به اهداف ملی و بین المللی قابل تعریف است. (ر.ک: بهمن، 1389، ص259)

حج از مهم ترین مناسک دینی است که از طریق تقویت تشابه هویتی (یگانگی درونی) از یک سو و تقویت حیات جمعی (پیوستگی بیرونی) ظرفیت عظیمی  برای پویایی و سرزندگی امت اسلامی  فراهم می  کند. حج به عنوان جلوه  سیاسی و اجتماعی اسلام، بنا بر تقویت نقاط مشترک در سطوح ایدئولوژیک و سیاسی دارد. حج با تداعی قبله مشترک، خدای مشترک (توحید) و کتاب مشترک، اهداف مشترکی برای مسلمانان ترسیم می  کند (ر.ک: کلمن، 1377، ص49) و از این طریق مسلمانان را در سطح ایدئولوژیک به اتحاد فرا می  خواند. به این ترتیب وحدت ایدئولوژیک شکل می  گیرد.

صاحب نظران، ایدئولوژی را عامل بسیار مهمی  در ایجاد پیوند میان «ما» و ایجاد تمایز بین ما و «دیگران» می دانند. این امر در اثراتی که ایدئولوژی مذهبی در وادار کردن افراد به توجه کردن به منافع دیگران دارد، آشکار است.[3] به این ترتیب حج، به عنوان یک امر ایدئولوژیک مذهبی، تأثیر زیادی در تقویت وحدت اسلامی  دارد.

همگرایی سیاسی در حج را می  توان در دو بعد ایجابی (تقویت هویت تمدنی) و سلبی (تمرکز بر دشمن مشترک) مطرح کرد:

الف) تقویت هویت تمدنی

هویت تمدنی، معرفت و آگاهی عمیق انسان به تمدنی است که منسوب به آن است. درک چنین هویتی به فرد این امکان را می  دهد که احساس کند در سرزمینی زندگی می  کند که ریشه های فرهنگی آن تا اعماق تاریخ کشیده شده است و این احساس سبب تعلق ارتباط به آن تمدن و در نتیجه شکل گیری «هویت تمدنی» می  شود. احساس تعلق به یک تمدن به معنای وابستگی به تمامی  مظاهر آن تمدن و از جمله مشاهیر، افتخارها، میراث ها و ارزش های آن است. (شرفی، 1381، ص82)

اگر فردی درباره خویش به نظام معرفتی دست یابد، به تمدن خود احساس وابستگی می  کند و وابستگی به تمدن زمینه ساز حفظ و تقویت آن خواهد بود؛ زیرا فرد به دلیل وابستگی و احساس الفتی که به تمدن خود دارد در برابر تهدیدهای پنهان و آشکاری که تمدن او را هدف قرار می  دهند، به مقاومت، دفاع و جانب داری منطقی و مستدلی دست می  زند. نبود «هویت تمدنی» زمینه ساز تأثیرپذیری منفعلانه از تمدن های موجود است. سطوح گسترده هویت تمدنی به معنای داشتن آگاهی بیشتر درباره تفاوت های تمدنی و ضرورت حفظ اموری است که «ما» را از «غیرما» متمایز می  کند. با این بیان اهمیت و ضرورت هویت تمدنی در امت اسلامی  مشخص می شود.

در نظام تمدنی نه تنها فرد و جامعه، ‎ستیزی با هم ندارند، بلکه با یکدیگر تعامل دارند. (بابایی و دیگران، 1388، ص75) این ارتباط از این جهت حائز اهمیت است که هویت فرد، امری رابطه‎ای یا همان برساخته‎ای اجتماعی است. (ر.ک: ونت، 1384ش، ص19 و470) بر این اساس کارکرد هویت تمدنی در فضای داخلی جامعه ایجاد انسجام و همبستگی اجتماعی است و به منافع فرد و منافع جامعه شکل می ‎دهد. (همان) بنابراین جامعه‎ای می ‎تواند وصف تمدن را به خود بگیرد که در آن به  هم‎پیوستگی و همبستگی میان افراد با یکدیگر و میان افراد و نهادهای سیاسی وجود داشته باشد. (هانتینگتون، 1386ش، ص20)

انجام دادن مناسک حج در سرزمین وحی و مشاهده مشاعر مقدسه، زمینه ساز آشنایی حج گزار با ریشه های فرهنگی تمدن اسلامی  است؛ او می  تواند ریشه های تاریخی پیدایش تمدن خود را بشناسد، به  ویژگی های بارز و برجستۀ تمدن اسلامی  آگاهی یابد و با شخصیت های تمدن ساز بیشتر آشنا شود.

کعبه، که اساسی ترین نماد حج است، محور توحید است؛ توحیدی که زیربنای اصلی دین اسلام است. مناسک حج نیز در راستای تقویت دینداری و هویت دینی مسلمانان است. به این ترتیب فضای کالبدی حج، که تجربه تاریخی یکسان در سپر هویت تمدن اسلامی  ایجاد می کند، در کنار مناسک یکسان ساز و همگرای حج، هویت دینی مسلمانان را در سطح بین الملل اسلامی  تقویت می  کند.

به این ترتیب حج می تواند هویت واحدی از مسلمانان ایجاد کند که از مرزهای ملی فراتر   رود و این سؤال را پیش روی مسلمانان قرار دهد: چگونه است که وقتی همه در حضور خداوند - علی رغم تقاوت های نژادی، طبقاتی و فرهنگی - یکسان هستند، در قلمروی دینی متفرق و در کشورهایی با سیاست های ملی متفاوت و حتی متعارض زندگی می  کنند؟ از این جهت حج می  تواند مناسکی برای زیر سؤال بردن مرزهای دینی، نژادی و فرهنگی شود که سال ها وجود آنها مفروض گرفته شده است.

تجربه حج به مثابه تجربه نزدیکی و همسانی مسلمانان می  تواند بهترین نمایشگر و مروج وحدت اسلامی  باشد. این چیزی است که بسیاری از رهبران ملی گرای کشورهای مسلمان - به ویژه پس از جنگ جهانی دوم همچون ناصر (مصر)، سوهارتو (اندونزی) و تونکو عبدالرحمان (مالزی) - به آن توجه کرده اند، ولی در عین حال این رهبران بهتر از هر کسی می دانستند که حج همیشه به طور کامل با تمایل ایشان برای حفظ حاکمیتشان در کشورهای مجزا سازگار نیست؛ (Bianchi, 2004, P. 45). به عبارت دیگر حج در پی ایجاد وحدت سیاسی در بین مسلمانان است تا بر اساس اصول و اولویت های سیاسی، علی رغم اختلافات فقهی در عرصه سیاسی و اجتماعی، بر اساس اصول و هویت دینی موضعی مشترک آغاز کنند.

امام خمینی می  خواستند با صدور پیام هایی به مسلمانان جهان در ایام حج شخصیت و هویت اصیل و کهن اسلامی  آنان را مقابل دشمنان اسلام و فرهنگ بیگانه بیدار کنند؛ (امام خمینی، 1387ش، ج1، صص26، 48، 49 و 264) چنان که می  فرماید:

و از نکاتی که حجاج محترم باید به آن توجه کنند اینکه مکه معظمه و مشاهد مشرفه آینه حوادث بزرگ نهضت انبیا و اسلام و رسالت پیامبر اکرم است. جای جای این سرزمین محل نزول و اجلال انبیای بزرگ و جبرئیل امین و یادآور رنج ها و مصیبت های چندین ساله ای است که پیامبر اکرم9 در راه اسلام و بشریت متحمل شده اند و حضور در این مشاهد مشرفه و امکنۀ مقدسه و در نظر گرفتن شرایط سخت و طاقت فرسای بعثت پیامبر، ما را به مسئولیت و حفظ دستاوردهای این نهضت و رسالت  الهی بیشتر آشنا می  کند. (امام خمینی، 1407ق، ص345)

مقام معظم رهبری با بیان پیشینه تاریخی تمدنی اسلامی  در قلمرو حج،  مسلمانان را در همگرایی در هویتی مشترک فرا می  خواند:

یک نگاه به وضعیت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی  کشورهای مسلمان امروز و مشاهده ضعف روحی و مادی آن...، روشن می  سازد که از مهم ترین علت های این وضع، بیگانگی و بریدگی این کشورها و ملت ها از گذشته های تاریخی خود و مجد و عظمتی است که از ورای قرن ها می  تواند هر انسان ضعیف و نومید را به حرکت و تلاش امیدوارانه سوق دهد. آن مجد و شکوه تاریخی در آغاز با قیام لله و جهاد مخلصانه برای خدا و عمل به احکام آزادی بخش و زندگی ساز اسلام و به برکت حرکت مسلمین در صدر اسلام و در غربت روزهای مکه و جهاد دوران مدینه پایه گذاری شد. مولود مبارکی که «جامعه اسلامی » نامیده می  شود به برکت جهاد و مبارزه حجاز توانست به جوانی نیرومند و هوشمند بدل شود و سپس در طول قرن ها توانست مشعل علم و معرفت، و درفش قدرت و سیاست را بر سر جهانیان بگستراند. آن عظمت، از عظمت مبارزه مکه و مدینه سرچشمه گرفت. (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 26/3/70) اقتدار خداداده بیش از یک میلیارد مسلمان و ده ها کشور اسلامی ، با این همه ثروت مادی و معنوی و با میراث عظیمی  از فرهنگ و تمدن و دین و اخلاق، را همواره به یاد مخاطبان خود بیاورید. (همان)

ب) تمرکز بر دشمن مشترک

یکی از عواملی که سبب وحدت و تقویت انسجام جبهه داخلی می  شود، وجود دشمن مشترک است. دشمن مشترک سبب انسجام و یکپارچگی داخلی، هویت بخشی به جمع درونی و انگیزه ای برای تلاش و احساس در راه بودن است؛ زیرا بخشی از هویت با ضدیت معنادار می  شود؛ یعنی بخشی از کیستی ما مرهون آن است که ما چه کسی نیستیم. بنابراین اصل هویت پیوسته با اصل ضدیت مقارن است. (ر.ک: روشه، 1380، ص13)

آمریکا (ر.ک: اسماعی، 1376ش، ص40-33؛ کدی، گازیوروسکی، 1379ش،  ص216؛ سریع القلم، 1379، صص113و112) و اسرائیل (ر.ک: افتخاری، 1380ش، ص137و138؛ افتخاری، 1372ش، ص5و6) که از دشمنان اسلام هستند، با اتخاذ روش ها و منش های اسلام ستیزانه به صورت گسترده در انسجام بخشی و هویت بخشی به جوامع خود استفاده می  کنند. بازتاب این نگرش در نظریاتی مانند «پایان تاریخ» فوکویاما یا «برخورد تمدن ها» (ر.ک: هانتینگتون، ص1381) ظاهر می  شود.

برائت از مشرکین در حج این پیام را برای مسلمانان دارد که آنها باید با وجود همه اختلافات بر محور توحید و کعبه متحد شوند و همگی کفر و کافران را به عنوان دشمن مشترک خود بدانند؛ یعنی علاوه بر اینکه قبله، پیامبر و کتاب همه مسلمانان یکی است، دشمن آنها نیز یکی است؛ چراکه دشمن مشترک همه مسلمانان، علی رغم تفاوت های سیاسی و جغرافیای آنها در کفر و کافر بودن، یکسان است.

وقتی مسلمانان کافران را دشمن خود بدانند آنگاه از جانب آنها احساس تهدید می  کنند و روابط خود را با سایر مسلمانان و غیر مسلمانان به گونه دیگری تنظیم می  کنند که در راستای عزت یابی و حفظ منابع و منافعشان باشد نه آن چیزی که در چند قرن اخیر در استعمار کشورهای اسلامی  و خودباختگی آنها در برابر غرب گذشته است.

به این ترتیب مراسم برائت از مشرکین این زمینه را فراهم می  کند که مسلمانان در سطح بین الملل رویه ای مبتنی بر اصول اسلامی  اتخاذ کنند و از این طریق به سوی تشکیل و تقویت امت اسلامی  حرکت کنند.

امام=، دشمنان اسلام را از عوامل مهم عقب ماندن مسلمانان می داند که با ایجاد اختلاف و تفرقه  افکنی در بین مسلمانان و دست نشانده کردن حاکمان و دولت ها، سرمایه ها و منافع کشورهای اسلامی  را به یغما می  برند و از زائران خانه خدا می  خواهد مظالم دشمنان اسلام را بر ملا کنند. (امام خمینی، 1361ش، ج9، ص226)

از دید امام=، حج علاوه بر جنبه های فقهی و معنوی، دارای جنبه های سیاسی نیز هست. ازاین رو، برائت از مشرکان از نظر امام= در تحقق حج واقعی جایگاهی بس ویژه  دارد؛ چنان که می  فرماید: «مسلّم حج بی روح و بی تحرک و قیام، حج بی برائت، حج بی وحدت و حجی که از آن هدم کفر و شرک برنیاید حج نیست». (امام خمینی، 1389، ج21، ص78)

دیدگاه امام= درباره برائت از مشرکان، به فریب و افسون گری استعمار و دشمنان اسلام، در به غفلت کشیدن جوامع اسلامی  اعتراض می  کند و این نوعی اعتراض و انتقاد رفتاری در عرصه ملی و جهان اسلام به نظم جهانی و روابط قدرت در عرصه سیاست بین المللی، با هدف احقاق حق و جایگاه اصیل و رفیع امت اسلامی  است:

امروز فریاد برائت از مشرکان و کافران، فریاد از ستم  ستمگران و فریاد امتی است که جانشان از تجاوزات شرق و غرب و در رأس آنان آمریکا و اذناب آن به لب رسیده است و خانه و وطن و سرمایه اش به غارت رفته است.... فریاد برائت ما فریاد امتی است که همه کفر و استکبار به مرگ او در کمین نشسته اند و همه تیرها و کمان ها و نیزه ها به طرف قرآن و عترت عظیم نشانه رفته اند. (همان، 1389، ج20، ص317)

مقام معظم رهبری نیز حجی را که بدون معنای سیاسی باشد، به مسائل جامعه اسلامی  نپردازد و بدون برائت از مشرکان باشد، حج نمی  داند. به اعتقاد ایشان «حج بی برائت، حج بی وحدت، حج بی تحرک و قیام، حجی که از آن تهدید کفر و شرک برنخیزد، حج نیست و روح و معنای حج را فاقد است». (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 14/4/1368)

حضرت آیت الله خامنه ای با تأکید بر فلسفۀ برائت از مشرکان و ابرقدرت ها معتقد است:

برائت حقیقتاً از ارکان حج است؛ بالاتر از ارکان حج است؛ روح حج است؛ معنا و هدف و جهت حج است. خطاست اگر کسی خیال کند که می  شود هر یک از ارکان و اعمال حج را با روح حج و جهت کلی آن مقایسه کرد. برائت، این است. (بیانات در دیدار اعضای برگزارکننده کنگره حج، 16/2/1371)

ایشان در جایی دیگر برائت از مشرکین در حج را در راستای امت اسلامی  تبیین می  کنند:

... جمع شدن افرادی از همه ملت ها در یک نقطه، آن هم یک نقطه مقدس، فقط می  تواند یک فایده و یک معنا داشته باشد و آن فایده و معنا این است که دور هم جمع شوند تا درباره سرنوشت امت  اسلامی  تصمیم گیری کنند و در این مجمع، به حیث امت، یک قدم خوب برداشته شود ... ملت ها به هر نحوکه بتوانند نسبت به مصالح دنیای اسلام دلبستگی نشان دهند و ضمن تأکید بر وحدت بین خود، به اظهار برائت از دشمنان دنیای اسلام بپردازند. این کمترین کاری است که می  شود در حجی که اسلام معین کرده است، انجام داد و از آن متوقّع بود. (بیانات در دیدار مسئولان و دست اندرکاران حج، 31/1/1373)

ج) رنگ باختن ملیت ها در حج

پراکندگی جغرافیایی و فرهنگی جهان اسلام می  تواند به عنوان مانعی در مسیر هویت یابی مشترک و همبستگی جهان اسلام باشد. تمرکز بر نگاه های قومیتی - نژادی و جغرافیایی، تفکیک های سیاسی و نگرش های ملی گرایانه را تقویت می  کند و مانعی در مقابل تحقق ایده امت اسلامی  ایجاد می  کند. در حج همه یک ملت می  شوند و مرزهای جغرافیایی و نژادی از بین می  رود.

از نگاه امام خمینی یکی از ویژگی های اصیل حج، ویژگی فراملی آن در راستای تقویت امت اسلامی  است. لذا در سخنان و پیام هایشان به مناسبت حج با رد ملی گرایی  (ر.ک: صحیفه حج، ج1، ص 46، 1383). مسلمانان را به همگرایی و کنار گذاشتن قومیت ها و ملیت ها دعوت می  کند.

در نگاه مقام معظم رهبری، احساسات ناسیونالیستی، نیرنگ غرب برای جدایی مسلمانان است (صحیفة حج، ج2، ص 60 و 120، 1383) و مراسم حج وسیله ای است برای به هم پیوستن ملت ها از نژادها و فرهنگ های مختلف. بر این اساس ایشان به حجاج توصیه می  کنند:

- در گفت وگو با برادران مسلمان خود، از هر جای جهان اسلام، مسئلۀ «امت اسلامی » و نگرش یکپارچه به جهان اسلام را مورد توجه قرار دهید. اندیشۀ خود و دیگران را از چارچوب مرزهای جغرافیایی، نژادی، عقایدی، حزبی و امثال آن فراتر ببرید و به اسلام و مسلمانان بیندیشید.[4]

مقام معظم رهبری ضمن تأکید بر امت اسلامی ،  حج را به دور از هرگونه گرایش های ملی و نژادی و فرقه ای تحلیل می  کنند:

- در گفت وگو با برادران مسلمان خود، از هر جای جهان اسلام، مسئله «امت اسلامی » و نگرش یکپارچه به جهان اسلام را مورد توجه قرار دهید. اندیشه خود و دیگران را از چهارچوب مرزهای جغرافیایی، نژادی، عقایدی، حزبی و امثال آن فراتر ببرید و به اسلام و مسلمانان بیندیشید. (پیام به حجاج بیت الله الحرام،  25/2/1373)

- در بُعد سیاسی، محور اصلی در حج، نمایش هویت متحد امت اسلامی  است... امت اسلامی  از ملت ها و نژادها و پیروان مذاهب گوناگون تشکیل یافته است.... (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 8/10/85)

2. سطح انسجام

الف) همگرایی ارتباطی (تقویت روابط بین مسلمانان)

یکی از راه های تقویت وحدت اسلامی  در حج، تقویت روابط بین مسلمانان است. در حج مسلمانان از نقاط مختلف جهان با فرهنگ ها و آداب و رسوم مختلف شرکت می  کنند که همه آنها در بستر تلائمات و تعاملات دینی قرار می  گیرد. به این ترتیب حج عرصه فرهنگی و اجتماعی را نیز برای تقویت وحدت جهان اسلام مهیا می  کند و تقویت ارتباطات بین مسلمانان را زمینه همگرایی فرهنگی قرار می  دهد.

یکی از علائم حیات جامعه این است که همبستگی میان افرادش زیاد باشد. خاصیت مردگی (مرده بودن)، متلاشی شدن و متفرق شدن و جدا شدن اعضا از یکدیگر است و خاصیت زندگی (زنده بودن) یک اجتماع، وحدت و همبستگی بیشتر اعضا و جوارح آن اجتماع است. (ر.ک: مطهری، 1361ش، ص21)

روابط بین مسلمانان در حج از دو جهت در تقویت وحدت اسلامی  مؤثر است:

یک - تقویت هویت دینی

سازه انگاران بر اهمیت هویت در فهم روابط بین الملل تأکید دارند و در تعریف آن به «فهم ها و انتظارها درباره خود» و «تعاملات بین الملل کنش گران» بسیار توجه می  کنند. بر این اساس نتیجه می  گیرند هویت اساساً مفهومی  اجتماعی است که در تعامل با دیگر کنش گران معنا می  یابد. (ر.ک: سازمند، 1384ش، ص41) بدین ترتیب سازه انگاران با تأکید بر برساخته بودن هویت کنش گران بر نقش و اهمیت هویت ها در شکل گیری منافع و کنش ها تأکید می  کنند.

حج با تقویت هویت دینی در سطح بین الملل اسلامی  از طریق تعمیق و توسعه روابط میان فرهنگی مسلمانان، تردیدها و ابهام ها را می  کاهد و با ایجاد منافع مشترک زمینه اتحادها را افزایش می  دهد. تجربه حج به منزله تجربه ای تحول بخش از حل شدن در یک امت واحد اسلامی  و احساس برادری و همدلی، چیزی است که زائران بسیاری پس از انجام دادن حج به آن اشاره کرده اند. (رک: آل احمد، 1387ش، صص94-93)

این فضا زمانی بهتر درک می  شود که فردی که در محیطی تبعیض آمیز یا نژادپرستانه بوده است در این محیط شرکت کند. خاطرات حج مالکوم اکس (مسلمان سیاهپوست و فعال مدنی آمریکایی) نمونه این مدعاست. او که تحت تأثیر فضای نژادپرستانه آمریکا، قرائتی ضد سفیدپوست و نژادگرایانه از اسلام را تبلیغ می  کرد، پس از تجربه فضای برادرانه حج به درک جدیدی از اسلام نائل آمد و از عشق، تواضع و برادری حقیقی در حج سخن گفت. ( X Malcolm،1966)

سفیدی (پوست) در نظر او نماینده قدرت، سلسله مراتب اجتماعی و برتری جویی است و آنجا که سفیدی از «ذهن»، «رفتار» و «نگرش» انسان ها زدوده شده است باید عاری از قدرت و سلسله مراتب اجتماعی و برتری باشد. این همان تجربه یگانگی و اتحاد برابرگرایانه در موجودیتی بزرگ تر است.

اسلام با نفی ویژگی های اصلی حج جاهلی، محتوای توحیدی حج را بر قالب مناسک حج بازگرداند و هرگونه تبعیض و امتیازطلبی را در مراسم حج لغو کرد و حتی اختلاف های ظاهری را نیز برانداخت.

شیوه ای که اسلام برای حج گزاری انتخاب کرده است، شیوه مد نظر طبقات اجتماعی بالا و حتی متوسط نیست، بلکه شیوه طبقات فرودست است که ممکن است تضعیف و تحقیر شده باشند. اما اکنون همه این شیوه را در برابر خدا اتخاذ کرده اند تا ضمن خارج شدن از امتیازطلبی و روح تبعیض مشکلات طبقه پایین جامعه را تجربه، و با آن زندگی کنند.

سادگی جامه احرام و محو هویت های شخصی در این همایش، خط بطلانی است بر تفکر نظام طبقاتی که طبقه بندی اجتماعی را بر اساس ملاک های اعتباری و مادی انجام می  دهد نه ملاک های اصیل انسانی و معنوی. بنابراین یکسانی زائران در پوشش و اعمال را می  توان عامل مبارزه با تعصبات ملی و نژادپرستی و محدود شدن در حصار مرزهای جغرافیایی دانست. (رک: معینی، یاری، 1391ش، صص87 و 88)

میشل مالرب، مورخ دین، درباره کارکرد یکسان نگری و یکسان سازی حج می  گوید: «این پوشش یکدست و یکسان، که رده بندی اجتماعی را از میان برمی  دارد، نماد برابری آدمیان است در برابر خدا» (مالرب، 1379ش، صص312 و 313)

دو - تقویت سرمایه اجتماعی

سرمایه اجتماعی یکی از مهم ترین مفاهیم و مباحث نوین جامعه شناسی و علوم سیاسی است که به مباحثی مانند همبستگی اجتماعی نیز می  پردازد.

یکی از مهم ترین رویکردها و تعاریف سرمایه اجتماعی، بر اساس ارتباطات اجتماعی، (ر.ک: ساروخانی، 1388ش، ص25) شبکه روابط و اعتماد اجتماعی است. بنابراین، سرمایه اجتماعی در روابط میان افراد تجسم می  یابد (ر.ک: کلمن، 1377ش، ص465) البته اعتماد اجتماعی نیز در شبکه روابط اجتماعی در راستای تقویت سرمایه اجتماعی قابل تبیین است. (ر.ک: فوکویاما، 1379ش، ص26) به این ترتیب روابط اجتماعی می  تواند اعتماد اجتماعی را، و سپس سرمایه اجتماعی را ارتقا دهد. پس سرمایه اجتماعی تابع کیفیت و کمیت روابط اجتماعی است. در این بیان می  توان گفت سرمایه اجتماعی، که از روابط اجتماعی ایجاد می  شود و اعتماد اجتماعی را افزایش می  دهد، بیانی ظریف از وحدت در جهان اسلام است؛ به عبارت دیگر درحج روابط بین مسلمانان در سطحی جهانی و بین المللی در فضایی اخلاقی و دینی شکل می  گیرد و نوعی از انسجام و اعتماد اجتماعی شکل می  گیرد که با تقویت روابط اجتماعی، سرمایه اجتماعی را افزایش می  دهد و این یعنی تقویت ایده وحدت امت اسلامی  در حج.

کعبه تعبیر و نمایش بسیاری از آیات قرآن - مانند (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) (حجرات:  10) - است و می  تواند در جهت تحکیم پیوند قلبی و اجتماعی و بالابردن قدرت اجتماعی مسلمانان کاربرد داشته باشد. (شایسته فر، 1389ش،  صص85-65) علاوه بر این روابط اجتماعی، ره آورد مناسبی برای کسب اطلاعات است که سبب رفع ابهام ها و تقویت سرمایه و اعتماد اجتماعی می  شود. (ر.ک: کلمن، 1377ش، ص47)

بنابراین در حج با تقویت ارتباطات اجتماعی زمینه وحدت و همگرایی افزایش می  یابد و از این طریق با افزایش اعتماد اجتماعی، سرمایه های نرم افزارانه مسلمانان نیز افزایش می  یابد و حج گزاران با مشاهده نمایندگان جهان اسلام، قدرت خود را با وحدت افزایش دهند.

بخشی از فرامین امام و رهبری در حج درباره عرصه های ارتباط در حج است و یکی از این عرصه ها اطلاع گیری از امور مسلمانان است. ظرفیت بالقوه اطلاعات جزء ذاتی و جدایی ناپذیر روابط اجتماعی است. اطلاعات جهت ساختن شالوده ای برای کنشْ با اهمیت است، اما به دست آوردن آن هزینه زیادی دارد. با استفاده از روابط اجتماعی می  توان اطلاعات کسب کرد. فردی که از اساس علاقه ای به رویدادهای جاری ندارد اما می  خواهد از تحولات مهم اطلاع یابد، با دریافت این اطلاعات از دوستی که به این موضوعات توجه دارد، می  تواند در وقت روزنامه خواندن صرفه جویی کند. (همانجا)

امام خمینی= تأکید دارند در حج باید مسائل جهان اسلام مطرح شود (خمینی (امام)، 1387ش، ص26 و 136و137) تا هویت بین المللی مسلمانان (امت واحده) تقویت شود. بخشی از پیام های امام خمینی= در ایام حج به بیان مسائل مسلمانان جهان (همان، صص11، 26، 56، 74، 111، 167 170، 255) همچون «فلسطین» (همان، صص12، 203، 257) و «لبنان» (همان، صص 84 و 114) و برخی هم به همه مسلمانان جهان مربوط بوده است.

از نظر امام خمینی= نکته مهم این اجتماعات [حج]، این است که ... آن چیزهایی که در بلاد مسلمین در طول سال گذشته است، به اطلاع هم برسانند و برای رفع اشکالات مسلمین فکر کنند و اجتماع بزرگ میلیونی اسلامی  در حجاز برای همین نکته است، در عین حالی که عبادت است. (همان، ص55)

مقام معظم رهبری نیز بر این موضوع تأکید دارند و می  فرمایند:

حج جای تزاور است: تشاور، تزاور، تعاهد. مسلمانان ها باید یکدیگر را باز بیابند؛ نه فقط اجسام یکدیگر را، بلکه دل ها و فکرهای یکدیگر را. ملت های گوناگون باید شکل امت اسلامی  را در آنجا پیدا کنند، احساس وحدت کنند، مشکلات بین خودشان را برطرف سازند، از مشکلاتِ هم مطلع شوند و مسائل اساسی امت اسلامی  را جست وجو کنند. این، آن هدف بسیار مهم حج است. (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 16/2/1371)

بنابراین، ایشان به حجاج توصیه می  کنند:

- هر اطلاع و معرفت درستی از وضع امت اسلامی  یا خصوص کشور خود را در اختیار دارید به مسلمین کشورهای دیگر منتقل کنید. ( پیام  به حجاج بیت الله الحرام، 25/2/1372ش)

- به حجاج عزیز توصیه می  کنم از فرصت حج حد اکثر استفاده را برای کسب آشنایی با برادران مسلمان خود بکنند و اوضاع جهان اسلام را از زبان و رفتار مسلمانان به دست آورند، تجربه ها، آرزوها، دستاوردها و توانایی ها را با هم مبادله کنند و حج خود را به حج مورد نظر اسلام هر چه نزدیک تر سازند. (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 28/2/1372ش)

- نکته آخر هم این است که ارتباطات با برادران مسلمان در دنیای اسلام باید در این مرکز مهم احیا شود. ارتباطات، ارتباطات دولت ها نیست. ارتباطات دولت ها ارتباطات رسمی  است، ارتباطات زبانی است، برای مسائل دیگری است. ارتباط بین آحاد امت اسلامی  ارتباط قلبی است. این با ارتباط آحاد ملت ها با یکدیگر حاصل می  شود. در دیدار با برادران مسلمانی که از کشورهای دیگر آمده اند، آنهایی که اهل زبان اند، می  توانند حرف بزنند، با زبان اظهار محبت کنند، اظهار تعارف کنند؛ بر روی نقاط مشترک تکیه کنند... . (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 3/7/1391ش)

و در جای دیگری این توصیه را به صورت مشخص تر برای حجاج ایرانی مطرح می  کنند:

... ارتباط برقرار کنید، حرف بزنید، خبر بدهید، خبر بگیرید، روحیه بدهید، روحیه بگیرید؛ حقایقی را که درباره استکبار، مستکبرین، معاندین، مخالفین می دانید - شما سی سال تجربه دارید - برای آن برادرانی که تازه وارد این میدان شده اند، تشریح کنید. آنهایی هم که توانایی تبیین و بیان و این چیزها ندارند، با رفتارِ خودشان مردم را دعوت کنند؛ «کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم» (مجلسی، ج67، ص309) (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 11/7/1390).

ب) همگرایی اخلاقی (زمینه های اخلاقی وحدت اسلامی )

علاوه بر جهات ارتباطات بین فرهنگی و میان فردی و همچنین جهات فقهی و مناسکی حج که می  توان آنها را در بستر هویت دینی به منظور  ایجاد وحدت ایدئولوژیک، فقهی و سیاسی تحلیل کرد، فضای کلی اخلاقی، تربیتی و عرفانی حج را نیز می  توان در این راستا تحلیل کرد.

حج تنها یک عبادت محض و خودسازی بدون توجه به جامعه سازی نیست و در عین ارتقای اخلاقی مؤثرترین وسیله برای پیشبرد اهداف سیاسی است. اختلاط «عبادت» و «سیاست، اقتصاد و...» در حج است که باعث شده در روایات از کعبه به عنوان عامل ثبات بخش دین بر روی زمین یاد شود؛ زیرا به تعبیری روح عبادت توجه به خدا، و روح سیاست توجه به خلق خداست. (محمدی اشتهاردی، 1384ش،  ص1)

حج در مفهوم بین المللی دو نوع منافع کارکردی دارد:

1. نتایج تربیتی و خودسازی که به معنای هماهنگی فرد با خداوند و همنوایی او با فطرت و طبیعت است؛
2. آثار سیاسی و اجتماعی که به معنای ارتباط و هماهنگی با واحدها و گروه های اجتماعی و سیاسی اسلامی  دیگر است که به صورت ملت ها و دولت ها و از نژادهای مختلف و دارای زبان ها و فرهنگ های گوناگون هستند.

بنابراین می  توان گفت برنامه تربیتی و خودسازی، مقدمه ای برای ایجاد یگانگی در جامعه بزرگ اسلامی  است. (ر.ک: معینی، یاری، 1391ش، ص86)

از منظر حقوقی نیز می  توان کارکردهای سیاسی و اجتماعی حج در انسجام بخشی به وحدت امت اسلامی  را یک سلسله وظایف حزبی دانست و آن را حقوق حزبی نامید؛ زیرا زیربنای فکری اسلام در گرایش به این دین، بر نوعی تخریب و تشکل سیاسی قرار دارد و مسلمانان، اعضای حزب الله هستند و فردیت و انزوا در نظر اسلام مردود است. (ر.ک: خامنه ای، 1371، ص115) حتی عبادت و خودسازی نباید به فردیت و انزوا کشیده شود؛ به عبارت دیگر در اسلام عبادت فقط در ارتباط با خدا خلاصه نمی  شود، بلکه بخشی از فرائض دینی در نوع و کیفیت ارتباط و مواجهه با مردم تعریف می  شود و دینداری کامل هیچ گاه با صرف ارتباط فردی با خدا بدون توجه به جامعه و سایر مسلمانان حاصل نمی  شود. حتی اسلام برای عبادت فردی نیز شئون اجتماعی قرار داده است؛ مانند نماز جماعت. به این ترتیب اخلاق و عرفان در اسلام کاملاً جنبه اجتماعی دارد.

در حج نیز هرچند ابعاد قوی اخلاقی، تربیتی و عرفانی وجود دارد، این ابعاد به صورت بسیار واضح و گسترده ای به صورت دسته جمعی و با ذیل اجتماعی همراه است؛ به عبارت دیگر یکی از کارکردهای حج این است که ابعاد اخلاقی، به سالم سازی و ارتقای روابط اجتماعی بپردازد. بر این اساس ابعاد معنوی حج در راستای تقویت و تعالی ابعاد سیاسی و اجتماعی مسلمانان و سامان دهی نظام ارتباطات اجتماعی مسلمانان بر اساس اصول اخلاقی و دینی قابل تحلیل است. در این مناسک و تعالیم اخلاقی، حج به بهترین شکل زمینه همگرایی و وحدت اسلامی  را فراهم می  کند تا با تقویت هویت دینی زمینه وحدت مسلمانان را در فضایل اخلاقی و با انگیزه های معنوی فراهم کند.

امام خمینی= جنبه های اخلاقی حج را در بستر ابعاد سیاسی حج و تقویت امت اسلامی  تحلیل می  کردند. عرفان امام خمینی= جنبه ای سیاسی دارد. ازاین رو ایشان از مهم ترین مفاهیم عرفانی مانند توحید، در نفی طاغوت و مبارزه با آن، تحلیلی سیاسی ارائه می  کند. تنیدگی ابعاد سیاسی و عرفانی شخصیت امام=، در نگاه ایشان به حج نیز به خوبی مشهود است:

مراتب معنوی حج - که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می کند - حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادی حج، به طور صحیح و شایسته و موبه مو عمل شود... و بعد سیاسی و اجتماعی آن حاصل نمی  گردد مگر آنکه بعد معنوی و الهی آن جامه عمل پوشد... . (امام خمینی، 1389ش، ج19، ص25)

این مسئله با توجه به جنبه های سیاسی مناسک حج ابعاد عمیق تری پیدا می  کند. امام خمینی= لبیک، طواف، رمی  و قربانی را در یک منطق توحیدی، بر مدار بیعت با حق و نفی شرک و طاغوت تفسیر می  کند و ابراهیم7، بنیان گذار حج را بت شکن تاریخ می داند و معتقد است که زائر خانه خدا جا پای حضرت ابراهیم7 می  گذارد و به همین دلیل باید حج ابراهیمی  را بر همین اساس انجام دهد؛ به عبارت دیگر معنویت حج از مناسک حج ناشی می  شود؛ مناسکی که در عین عبادی بودن، رویکردی سیاسی دارند.

مقام معظم رهبری نیز بر جنبۀ عبادی حج تأکید دارند و آن را در بستری اجتماعی در راستای تقویت امت اسلامی  تحلیل می  کنند:

هر چه این دو جنبه [عنصر تقوا و ذکر و حضور و خشوع و توجه به حق متعال و عنصر تجمع و وحدت و احساس عظمت و قدرت در امت بزرگ اسلامی] در حج تقویت شود، مصونیت و مقاومت افراد و جامعه های اسلامی  در مقابل آن دو گونه تهدید، بیشتر خواهد شد و هرگاه یکی از این دو جنبه یا هر دو ضعیف یا منتفی گردد، به همان نسبت امت اسلامی  - چه افرادش و چه ملت ها و کشورهایش - آسیب پذیرتر می  گردند. (پیام به کنگره عظیم حج، 4/2/1375)

یکی از کارکردهای حج در اندیشه مقام معظم رهبری، ارتقای معنوی حج گزار است. اهمیت این کارکرد در نظر ایشان از این جهت است که ارتقا و اصلاح جامعه (چه در سطح ملت و چه در سطح امت) به اصلاح فردی مرتبط است. در واقع اقدامات و کارکردهای دیگر، که بُعد اجتماعی دارند، در صورتی تأثیرگذارند که با انسان های خودساخته و معنوی انجام پذیرد:

دو نکته اساسی در حج هست که یکی مربوط به شخص هر زائر و حج گزار است و دیگری مربوط به مسلمانان، سیاست دنیای اسلام و جهت گیری امت اسلامی  است. اهمیت نکته اول به جهت تقدم آن بر نکته دوم است؛ به طوری که اگر امر اول تحقق نپذیرد، کار دوم به درستی رخ نمی  دهد. کار سیاسی و فریاد سیاسی در دنیا زیاد است. آن فریادی که در دل ها اثر می  کند، جوامع را عوض می  کند، دشمن را در حقیقت می  ترساند و راه را به واقع روشن می  کند، فریادی است که از روی ایمان و از دلِ باتقوا و از انسان عاملِ صالح ناشی شده باشد؛ همان طور که در انقلاب اسلامی  ایران مشاهده شد. پس خودسازی مقدمه و شرط اساسی برای دیگرسازی و جهان سازی و ایجاد تحول و پیمودن راه های دشوار است. ازاین رو است که در آیات کریمه حج از ذکرالله و استغفار و بازگشت به خدا مکرر سخن رفته است. (بیانات در دیدار اعضای برگزار کننده حج، 16/2/1371)

در اندیشه مقام معظم رهبری راهیابی به کمال انسانی از فرد شروع می  شود و در بستر «جامعه» رشد می یابد و شتاب می  گیرد و تحقق کمال انسان ها را سریع تر و آسان تر می  کند.

حج نماد امت اسلامی  و آموزنده نوع رفتاری است که این امت بزرگ برای تأمین سعادت خود باید در پیش گیرد. می  توان حج را در حرکت هدفمند و آگاهانه و متنوّع همگان در جهتی واحد خلاصه کرد. تاروپود این حرکتْ یاد خدا و همدلی بندگان خداست و هدف آن ایجاد پایگاه مستحکم معنوی برای زندگی سعادتمندانه انسان. (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 18/11/1381)

3. سطح انطباق

الف) همگرایی فقهی (مناسک وحدت بخش)

مناسک حج مناسکی وحدت بخش است که مرزهای ملی، فرهنگی نژادی سیاسی و دینی را درنوردیده و همه مسلمانان را در قالب امتی واحد به تصویر کشیده است. حج از این نگاه، مراسمی  است که به واسطه اجرای هم شکل مناسک و ایجاد فضای جماعت واره، روح برابری و برادری انسانی و وحدت بنیادین مسلمانان را نمادینه می کند و آن را ارتقا می  بخشد.

هر یک از اماکن معنوی در فرایند حج گزاری، چنان دارای عظمت، و فواید این جهانی و آن جهانی هستند که مسلمین در طول تاریخ انگیزه فراوانی برای بهره گیری از آن داشته اند. انجام دادن این مناسک یکسان و تقریباً متحدالشکل، که مسلمانان آنان را با اهداف و انگیزه ها و نگرش های مشترک انجام می  دهند، سبب انسجام بخشی مسلمانان می  شود؛ زیرا خود را در این موارد و اماکن برابر و یگانه ارزیابی می  کنند؛ (ر.ک: یاری، 1391، ص118) به عبارت دیگر حج با ایجاد پیوستگی در تاریخ ادیان توحیدی در مکه و کعبه، که نماد و تجسم توحید است، و همچنین در معرض قرار دادن سابقه تمدنی تاریخ اسلام تلاش می  کند مسلمانان را در بستر تاریخ اسلام متوجه تشابهات اساسی و بنیادین نماید و هویت تمدنی آنها را تقویت کند. (ر.ک: احمدی، 1390ش، ص82-78)

حج در اسلام مهم ترین و بزرگ ترین اجتماع انسانی است که هر سال اتفاق می  افتد و در این گردهمایی بزرگ دینی، مردم از کشورها و فرقه های مختلف اسلامی  در کنار هم به انجام مراسم مذهبی می  پردازند. مراسم حج خصوصیاتی از جمله تعامل مسلمانان با هم و تبادل نظر در مسائل اساسی اسلام، تمرین مدارا و رفتارهای محبت آمیز و برائت از استعمار و استکبار دارد. (هاشمی ، 1382ش، ص68)

در فرایند ادای مناسک حج سه اصل را می  توان جست وجو کرد: اصل «اتّصال»، اصل «اجتماع» و اصل «حرکت منظم یا مهاجرت برای یک آرمان». اصل اتّصال یعنی در حج دائماً و هر سال اتّصال مجدّد انسان ها به سرشت و سرنوشت تاریخی و رسالت عظیم انسانی شان مشاهده می  شود. اصل اجتماع یعنی در مناسک حج همه مکان خود را ترک کنند و در جایی با هم تصادم فکری داشته باشند. من وضعیت اجتماعی خودم را بگویم و او وضعیّت اجتماعی خودش را. تصادم این جامعه های دور از هم، روح اجتماعی زنده و اندیشه اجتماعی آگاه پدید می  آورد.

تجمّع اصولاً عامل تحرک انسانی، آگاهی و رشد جهان بینی اعتقادی بشری است. در دنیا «کنگره» فراوان است، اما این «کنگره عظیم حج» با همه تجمع ها و کنگره های دیگری که در دنیا بوده است، فرق دارد. در تجمع ها و کنگره های دیگر، نمایندگان طبقات و ملت ها، که انتخاب و دست چین شده اند، می  آیند و جمع می  شوند. اما در اینجا ملت ها و توده ها بی نماینده و مستقیم خودشان به میعادگاه می  آیند. هر انسانی به نمایندگی خود و جامعه اش اینجا دعوت خدایی شده، حاضر می  شود. اصل حرکت و مهاجرت نیز یعنی از وقتی که مناسک حج شروع می  شود، هیچ توقفی (نظری و عملی) نیست؛ نه آدم می  تواند توقف کند و نه باید توقف کند. تمام مناسک حج در حرکت و تغییر معنا می  یابد؛ از تغییر لباس تا تغییر انجام مناسک در شب و روز. (شریعتی، علی، 1361ش، ص111)

حج و عمره مناسکی دکترینال هستند؛ یعنی مناسکی با برانگیختگی عاطفی اندک و تواتر نسبتاً بالا که یک شکلی و مرکزیت ایجاد می  کنند و قدرت انتقال شبکه پیچیده ای از مفاهیمی  را دارند که در خاطره معنایی ذخیره شده و مؤلفه های هویتی یک گروه مفروض مثل یک امت را پدید می  آورند. (Atkinson, 2011, P. 50-62، & Whitehouse).

مناسک حج دو ویژگی دارد که بر اساس آن به تقویت وحدت اسلامی  بسیار کمک می  کند:

یک - جمعی بودن

همبستگی از چهار عامل ارزش ها، هنجارها، نقش ها و تجمعات مشترک حاصل می  گردد و چهار کارکرد تطبیق با شرایط جدید، حل تنش های اجتماعی، نیل به اهداف و حفظ همبستگی را ایفا می  کند. (بشیریه، 1374ش) همه عوامل همبستگی و کارکردهای آن در حج در قالب مناسک خود را نشان می  دهد؛ زیرا مسلمانان در حج اعمال دینی یکسانی را در زمان و مکان مشترک به صورت دسته جمعی انجام می  دهند. بر این اساس در همه ادیان تشکیل انجمن اخوت برای رسیدن به آرمان مذهبی و اجتماعی متدینان رواج دارد. این حرکت برای همبستگی پیروان جهت اعتراض به وضع موجود و وصول به آرزوی مشترک و تجدید و تشدید اعمال دینی بنیادی است. (واخ، 1387ش، ص175-173)

از کارکردهای اجتماعی مناسک دینی تنظیم کنندگی روابط برای خیر همگان و برانگیزانندگی احساس مشترک و وحدت اجتماعی است که در مناسک حج بارز است. ازاین رو گناهْ کنش برهم زننده روابط داخلی گروه، و مناسک عامل حفظ وحدت احتماعی و احساس مشترک محسوب می  شود. (همیلتون، 1381ش، ص170) مناسک و مواقف حج از این جهت بیشترین تأثیر را در ایجاد وحدت اجتماعی و تنظیم روابط مسلمانان و کشورهای اسلامی  برای تأمین خیر عمومی  آنها خواهد داشت.

جمعی بودن مناسک حج از جهت دیگر نیز در تقویت وحدت اسلامی  مؤثر است. مناسک حج از منظر جامعه شناختی جمعی است نه اجتماعی؛ یعنی مناسک حج به این شکل نیست که با مساعی یکدیگر و زنجیره وار انجام شود، به طوری که اگر کسی حاضر به تقبل بخشی از آن نشود مسئولیت خود را به درستی انجام ندهد، فعالیت های دیگران را مخدوش یا مختل سازد. بلکه همه عمدتا باید به صورت فردی مناسک حج را انجام دهند، اما همراه با دیگران و در یک زمان و مکان مشخص و البته به شکل یکسان.

تفاوت کار گروهی در حج با فریضه عبادی دیگری مانند جهاد در این است که در جهاد با تقسیم وظیفه و کمک همگانی کار به انجام می  رسد و اگر یک فرد کارش را درست انجام ندهد به همه لطمه می  خورد. در اینجا هریک از افراد به تنهایی مهم هستند و هر یک در کنار دیگری تشکیل یک مجموعه را می  دهند و با نبود هرکدام مجموعه دچار نقض می  شود. اما در حج هریک از حجاج دارای تعیین و تشخیص نیست تا به شکل گیری مجموعه کاملی منتهی شود و با نبود یکی مجموعه مختل شود؛ به عبارت دیگر در حج افراد موضوعیت ندارند. بلکه وجود آنها در کنار وجود دیگران معنا و ارزش اثر پیدا می  کند و به هم افزایی منجر می  شود. آنان می  فهمند که وجود یافتنشان در پیوستن به دیگران است و همگی در عین تکثر و تفاوت های فردی، در ابعاد انسانی دارای نیازها، انگیزش ها، احساسات، اهداف، اعمال و رفتار مشترک اند. به این ترتیب در حج مفهوم «امت واحده» به خوبی متجلی می  شود. (ر.ک: یاری، 1391ش، صص119-118)

دو - ساختارشکن بودن

در حج بر اساس مدل مناسک گزار (Arnold, 1960؛ Boowie, 2006, P. 147-157) زائر ابتدا از محیط زندگی خود جدا می  شود و به فضایی جدید منتقل می  شود و سپس با تغییری ناشی از گذراندن مناسک، با موقعیتی جدید به جامعه بر می  گردد.(Turner، 1978)

ویکتور ترنر (Turner، 1966) با اتخاذ مدل سه لایه مناسک گزار به توسعه آن می  پردازد و این مناسک را به مثابه حرکتی از ساختار به ضد ساختار و بازگشت مجدد به ساختار می  نگرد. او با طرح مفهوم جماعت واره، زائر را در هنگام انجام دادن مناسک زیارتی، در شرایط ضد ساختار یا حداقل ساختار می داند که از شبکه سلسله مراتب اجتماعی خارج شده و با دیگر زائران روابط اجتماعی جماعت وارگی ایجاد می  کنند. شاخصه روابط اجتماعی در این فضای متفاوت، همسانی ظاهری و اعتزال دنیوی از لذت هایی است که در دوره احرام با هم شکلی در پوشش و نمادگرایی های قدرتمند مرگ به اوج خود می  رسد. (ر.ک: عربستانی، 1391ش، صص138-142)

حج امکان ورود به فضایی خارج از ساختار زندگی دنیوی ایجاد می  کند که در آن زائران گونه ای از روابط اجتماعی برابرگرایانه را می  آزمایند. آنها در این فضا در هدفی مشترک وحدت می  یابند و نوعی نزدیکی و همدلی را ورای تفاوت های دینی، قومی  و نژادی تجربه می  کنند. زائران در این فضا نوعی روابط اجتماعی را تجربه می  کنند که ناقض ساختار معمول زندگی دنیوی است و با خصایص برابرگرایانه ای که دارد تجربه ای وحدت بخش را به زائران ارائه می  کند. (ر.ک: عربستانی، 1391ش، ص134)

امام خمینی= در خصوص همبستگی در جهان اسلام تنها به بیانیه و نظریه پردازی بسنده نکرده، بلکه راهکارهای عملی هم ارائه کرده است که یکی از آنها شرکت در نماز جماعت اهل سنت، به ویژه در روزهای حج است[5] و به این ترتیب با استفاده از همگرایی مناسکی می کوشد همگرایی سیاسی و اجتماعی تقویت کند.

از دیگر مسائلی که امام= بسیار بر آن تأکید داشت، سفارش به حجاج در خصوص ایجاد همدلی، برادری و مشارکت در مراسم ها و تجمع های برادران اهل سنت بود. امام= این مسئله را هر ساله به حجاج یادآور می  شدند. بیانات زیر نمایانگر این پیام ویژۀ امام خمینی= به جهان اسلام است:

در وقوفین متابعت از حکم قضات برادران اهل سنت لازم و مجزی است؛ اگرچه قطع به خلاف داشته باشید. (امام خمینی، 1389ش، ج10، ص62)

- ما با همه ملت های مسلم برادر هستیم و در شادی و غم آنها شریک هستیم. (همان، 1389ش، ج11، ص104)

- و امیدواریم که هر سال بر این مسائل اضافه شود [و در مکه] مسلمان ها متصل بشوند به هم و همراه هم فریاد بکشند در جایی که جای فریاد است. (همان، 1389ش، ج19، ص51)

مقام معظم رهبری نیز مسائل فقهی در حج را زمینه ای برای تقویت امت اسلامی  قرار دادند:

امام- رضوان الله علیه - توصیه کردند در نمازهای جماعت (اهل سنت) شرکت کنید. بنده هم عرض می  کنم: در نمازهای جماعت در مسجدالحرام، در مسجدالنبی و نیز در مساجد دیگری که مقتضی است و متعلق به برادران اهل آن مناطق است، شرکت کنید. وحدت را نشان بدهید. (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 16/2/1371)

ایشان در همین زمینه می  فرمایند:

این قدر ما در روایات در ثواب شرکت در نماز جماعت اهل سنت در زمان ائمه: داریم که روایت دارد که در مسجدالحرام پشت سر اینها نماز بخوانید، مثل اینکه پشت سر پیغمبر نماز خوانده اید. این معنایش چیست؟ معلوم است که امام صادق نماز آن امام جماعت را با نماز پیامبر مقایسه نمی  کند. مقایسه با نماز یک پیرو خودش هم نمی  کند، اما می  گوید پشت سر او نماز بخوانید. این یعنی چه؟ این نمایش وحدت است. عملاً وحدت را نشان بدهید. روی همین فکر بود که امام بزرگوار ما - که رضوان خدا بر او باد - آن مرد بیدار آگاه، به همه ماها، همه حاجی های ایرانی، توصیه کرد که در نماز جماعت ها در مسجدالحرام، در مسجدالنبی شرکت کنید؛ در این اجتماعات حضور داشته باشید که یکی از مصادیقش این است. این جور نباشد که وقت نماز جماعت، که همه مشغول نمازند، چشم کسی بیفتد به یک زائر ایرانی که مشغول حمل بار -حمل وزر- به سمت مسافرخانه خود هست. اینها چیزهایی است که مضر است. (بیانات در دیدار مسئولان حج، 4/8/1388)

ب) همگرایی اقتصادی (وحدت آفرینی ابعاد اقتصادی حج)

حج درکنار ابعاد و کارکردهای اخلاقی و اجتماعی، از جهات اقتصادی نیز قابل توجه است؛ چنان که در آیات و روایات نیز به کارکردهای اقتصادی حج پرداخته شده است. (ر.ک: قاسمی  خطیر و ساداتی، 1391، صص201، 206 و 208؛ سیادتی و صائمی ، 1391، صص221- 216؛ رمضان زاده، 1391، ص232-240؛ اسماعیل زاده، 1391، صص578-572؛ حاجی یوسفی پور، 1391، ص641-637) به نظر می  رسد این فرصت های اقتصادی حج زمینه بسیار مناسبی برای وحدت مسلمانان باشد؛ چنان که اتحادیه  اروپا، که بر مدار همکاری اقتصادی شکل گرفت، در ادامه به تعاملات سیاسی و فرهنگی و ایجاد نوعی هویت فراملی منجر شده است.

کشورهای اسلامی  به دلیل وجود نظام های سیاسی گسترده و یکپارچه در قرون گذشته، از پیشینه تاریخی و فرهنگی مشترکی برخوردارند. افزون بر این دین مشترک، قدرت فوق العاده ای در ایجاد اتحاد و همگرایی بین کشورهای اسلامی  ایجاد کرده است.

از نظر اقتصادی نیز وجوه مشترک در این کشورها زیاد است. غالب این کشورها نفت خیز، تولیدکننده نفت و دارای نیروی کار فراوان هستند و از نظر جغرافیایی بیشتر این کشورها در آسیا و به خصوص منطقه خاورمیانه قرار دارند که به صورت نسبی از مزیت قرب مسافت برخوردارند که هزینه داد و ستدهای اقتصادی را کاهش می  دهد.

حج ظرفیت بالایی برای تقویت این عوامل جهت تعامل اقتصادی در سطح بین الملل اسلامی  دارد. به این ترتیب حج به لحاظ ظرفیت های بالای معنوی و فرهنگی، که در جهت ایجاد اتحاد و وحدت بین مسلمین دارد، ابزار بسیار مناسبی در جهت تحقق همگرایی اقتصادی است. (ر.ک: سرآبادانی، 1391ش، ص685-680)

تاریخ نشان می  دهد که همبستگی و همگرایی سیاسی و اقتصادی در راستای تأسیس بازارهای بزرگ یا به تعبیری بازار مشترک لازم و ملزوم یکدیگرند و هر کدام شرط وجود دیگری است. در حقیقت حصول همبستگی سیاسی به تنهایی و بدون برنامه های منظم اقتصادی غیر عملی است و برنامه های اقتصادی در صورتی شکل واقعی به خود می  گیرد که دولت ها برای تحقق آن اقدامات سیاسی را انجام دهند. (ر.ک: دونیو و دروئسن، 1375ش، ص20-19) ازاین رو ناهمگونی سیاسی مانع همگرایی اقتصادی است. (ر.ک: رحیمی  بروجردی، 1390ش، ص286-283)

علامه طباطبایی ذیل تفسیر آیه (لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ) (حج:28) ضمن اینکه منافع حج را فراتر از منافع اخروی و شامل مواردی مانند تجارت می داند، بر لزوم تعاون برای تحقق آنها تأکید می  کند. ایشان تفاهم دینی در حج را بهترین مقدمه و زمینه برای تحقق این تعاون می داند. (ر.ک: طباطبایی، 1363ش، ج14، صص 548 و 549) به این ترتیب اشتراکات معنوی و اعتقادی موجب اتحاد و اتفاق معنوی و دینی می شود و اتفاق معنوی نیز باعث گرایش به همگرایی، تعاون و همکاری مادی و در نتیجه بهره گیری از منافع عظیم مادی حج می  گردد. ابعاد اقتصادی حج یکی بخش های مهم آن است که امام خمینی= این بخش را با نظر داشت تقویت امت اسلامی  تحلیل کرده اند:

یک - طرح مسائل و مشکلات اقتصادی

امام خمینی= به صرف طرح مسائل و مشکلات اقتصادی حج بسنده نمی  کند و پس از بیان مشکلات اقتصادی جهان اسلام برای رفع آن به ظرفیت های اقتصادی حج اشاره می   کند؛ (صحیفۀ حج، ج1، ص1665) چنان که در پیام های خود به کنگره عظیم حج از طرفی به نقد نظام اقتصاد غرب می  پردازد (همان، ص221) و از طرف دیگر اصول اقتصاد اسلامی  را بیان می  کند . (همان، ص168) از اندیشمندان نیز می  خواهد که نظام اقتصاد اسلامی  را طرح ریزی کنند؛ چراکه ضعف و وابستگی اقتصادی به غرب و استعمارگران، کارکردهای فرهنگی و سیاسی بسیاری دارد و سبب می  شود مسلمانان خودباوری و اعتماد به نفس لازم، جهت مقابله با دشمنان را از دست بدهند. امام خمینی=، با چشم انداز وسیع و همه جانبه خود نسبت به اسلام و اوضاع مسلمانان به این مسئله پی برد و با پیام های خود به زائران خانه خدا ظرفیت عظیم حج را برای مقابله با این مشکل اساسی گوشزد  کرد. (همان، صص221و 222)

دو - تحریم کالاهای خارجی

امام خمینی= ضمن انتقاد از وابستگی اقتصادی کشورهای اسلامی  به غرب و وجود کالاهای غربی در بازارهای اسلامی  و مکه کالاهای آمریکایی را در حج تحریم می  کند و بدین ترتیب ظرفیت های اقتصادی حج را نشان می  دهد تا بازار گسترده ای که در ایام حج ایجاد می  شود به دست بیگانگان نیقتد، بلکه خود مسلمانان از این ظرفیت عظیم بهره مند شوند:

کالاهایی که در حجاز به حجاج محترم عرضه می  شود، آنچه مربوط به آمریکای مخالف با آرمان های اسلامی  و اساساً مخالف با اسلام است، خریداری آنها کمک به دشمنان اسلام است و ترویج باطل است و از آنها باید احتراز شود. (امام خمینی، 1389ش، ج20، ص97)

کثیری از حجاج بیت الله الحرام که برای فریضه حج می  روند و باید در آن مکان مقدس از توطئه بیگانگان به فریاد «یا للمسلمین» برخیزند، غافلانه در بازارها به جست وجوی کالاهای آمریکایی، اروپایی و ژاپنی پرسه می  زنند و دل صاحب شریعت را با این عمل، که با حیثیت حج و حجاج بازی می  کند، به درد می  آورند. (همو، 1389ش، ج19، ص344)

سه - مبارزه با فقر

امام خمینی= در سال 1367 در سالگرد کشتار خونین مکه، ضمن بیان اینکه مبارزه با مستکبران با رفاه طلبی سازگار نیست و فقط آنها که درد فقر را چشیده اند تا آخر در این مسیر باقی می  مانند می  فرماید:

باید خدا را در نظر داشت و تمام همّ و تلاش خود را در جهت رضایت خدا و کمک به فقرا به کار گرفت... ما برای احقاق حقوق فقرا در جوامع بشری تا آخرین قطره خون دفاع خواهیم کرد. (همو، 1389ش، ج21، ص8)

امام خمینی= مسلمانان را در حج در کنار وظایف سیاسی و اجتماعی به توجه به فقرا نیز مکلف می  کند:

باید توجه داشته باشید که این اجتماع بزرگ، که به امر خداوند تعالی در هر سال در این سرزمین مقدس فراهم می  شود، شما ملت های مسلمان را مکلف می  سازد... در راه استقلال و ریشه کن کردن سرطان استعمار، همفکر و هم پیمان شوید. گرفتاری های ملل مُسْلم را از زبان اهالی هر مملکت شنیده و در راه حل مشکلات آنان از هیچ گونه اقدامی  فروگذار نکنید. برای فقرا و مستمندان کشورهای اسلامی  فکری کنید. (همو، 1389ش، ج2، ص322)

ایشان در جای دیگر توجه به فقرا را از اصول و اهداف حج معرفی می  کند:

حقیقت حج این است که شما بروید درد مردم را ببینید؛ ببینید فقرا چه جوری هستند، شما هم بشوید آن طور. ببینید مستمندان جهان چطورند، شما هم [به] آن رنگ درآیید... خوب، شما حاجی هستید، شما مسلمانی هستید که می  خواهید به داد مسلمین برسید، به داد مستضعفین جهان برسید. (همو، 1389ش، ج16، ص427)

امام خمینی حتی مناسک سیاسی حج را در راستای مفاهیم اقتصادی تبیین می کند و برائت از مشرکین در حج را به ابعاد اقتصادی مبارزه با استعمار پیوند می  زند:

...فریاد برائت ما، فریاد فقر و تهیدستی گرسنگان و محرومان و پابرهنه هایی است که حاصل عرق جبین و زحمات شبانه روزی آنان را زراندوزان و دزدان بین المللی به یغما برده اند... (همو، 1389ش، ج20، ص318)

مقام معظم رهبری نیز ابعاد اقتصادی حج را مد نظر قرار داده و آن را در راستای تقویت امت اسلامی  تحلیل کرده اند. ایشان حجاج را از بازارگردی نهی می  کنند:

- کسانی که به مکه می  روند، مکه را فدای بازارگردی و دکان گردی نکنند. مکه بالاتر از این حرف هاست...( بیانات در دیدار مسئولان حج، 31/1/73.)

- حیف است که انسان در مکه مکرمه یا مدینه منوره ... به جای توجه و تذکر، به فکر دنیا باشد... . این بازارگردی ها و سرزدن به این گوشه و آن گوشه برای کارهای کم ارزشی که در طول زندگی متأسفانه ما به آنها مشغولیم... (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با مسئولان و کارگزاران حج، 4/8/1388)

البته این نهی،  فقط جنبه اخلاقی ندارد بلکه جنبه ضد استعماری نیز دارد:

- از جمله غفلت های احتمالی در حج، یکی این است که کسانی به  جای شرکت در نمازهای جماعت، به جای طواف مستحبی، به جای حضور در فضای معطر مسجدالحرام یا مسجدالنبی، ... سراغ زرق و برق های بی ارزش و پوچ و بازارها و مغازه ها بروند برای اینکه جیب دولت های بیگانه... و سرمایه دارِ آنها را با پول ایرانی و با ثروت ملی شان پُر کنند. (بیانات مقام معظم رهبری، 30/9/1383)

- من با سوغاتی خریدن مخالف نیستم، اما با این بازارگردی ها چرا؛ خیلی بد است. یک عده ای عطش بازارگردی دارند؛ اینها ملت شما را، مردم شما را سبک می  کند؛ حیف است. می  روند یک جنس هایی را می  خرند، غالباً هم جنس های بی کیفیت از کشورهای دوردستِ سودجو که با همان کمپانی های داخل آن کشور میزبان بندوبست دارند. برای حجاج جنس بدلی و بی کیفیت درست می  کنند می  آورند توی این بازارها می  ریزند، شما هم می  روید این ارز خودتان را و عِرض خودتان را می  ریزید برای اینکه این کالاهای بی کیفیت را خریداری کنید. امروز در کشور ما خوشبختانه کالاهای داخلی با کیفیت خوب، متنوع، زیبا، ساخته شده دست کارگر ایرانی، برادر خودتان، فراوان است. (همان، 11/7/90)

نتیجه گیری

در این مقاله فرایند حج در تقویت امت اسلامی  بر اساس چارچوب نظری ارائه شده بررسی شد:

سطح هویتی و هدف: حج عبادتی فراملی و فرامرزی است که در مهد تمدن و تاریخ اسلامی  انجام می  شود و از این جهت توجه مسلمانان را به این نکته جلب می  کند که آنها فراتر از همه هویت های فرهنگی و ملی و حتی مذهبی و فرقه ای، در یک هویت دینی فرادینی مشترکند و از تاریخ و تمدن یکسانی برخوردارند. به این ترتیب در حج هویت دینی در سطح تمدنی و فراملی تقویت، و از این جهت امت اسلامی  تقویت می  شود. همه ارکان سیاسی و فقهی و ارتباطی و اقتصادی و اخلاقی حج در این راستا قابل تحلیل است. این همگرایی هویتی، همگرایی در اهداف را نیز به دنبال خواهد داشت.

سطح انسجام: حج محل تعامل مسلمانان از گروه ها، گرایش ها، نژادها و مذاهب گوناگون اسلامی  است که زندگانی اجتماعی را با یکدیگر تجربه می  کنند. بستر این تعامل فضای اخلاقی مناسک یکسان نگر حج است. البته این تعامل در سطح اخلاقی و فقهی باقی نمی  ماند و وارد عرصه اقتصادی و سیاسی نیز می  شود؛ به طوری که در آخر تلاش دارد با تمرکز بر دشمن مشترک، توجه مسلمانان را به نفع و اقبال مشترک جلب کند؛ به عبارت دیگر در حج تعامل از ابزاری به اظهاری تغییر می  کند و زمینه همفکری، همگامی ، همدلی و هم بختی مشترک فراهم می  شود.

سطح انطباق: از آنجا که حج به صورت عملی وارد عرصه همگرایی می  شود و به نوعی همگرایی را در سطح خرد (تجربه زندگی اجتماعی مشترک) و کلان (تعاملات اقتصادی و انسجام سیاسی در مقابل دشمن مشترک بر اساس هویت دینی) اجرا می  کند، در مقابل چالش های ناشی از هویت های مقاوم در برابر همگرایی می  ایستد. این تحلیل و سطح بندی با فرامین امام خمینی= و مقام معظم رهبری نیز تطبیق داده شد تا نظام مندی اندیشه رهبران انقلاب بیش از پیش نشان داده شود.

هر چند بخشی از پیام ها و سخنرانی های امام و مقام معظم رهبری در حج درباره ابعاد فردی حج و لزوم بهره مندی اخلاقی و تربیتی از فرصت حج است، ولی عمق استراتژیک کلام امام و رهبری در حج، امت اسلامی  است. امام و رهبری در سخنان خود درباره حج همواره رویکردی اجتماعی و بین المللی دارند و هیچ گاه حج را در ابعاد فردی و ملی خلاصه نمی کنند، بلکه حج را مهم ترین مؤلفه  و بروزات امت اسلامی  معرفی و تحلیل می  کنند. «توجه به مسائل جهان اسلام و استفاده از ظرفیت های درونی امت اسلامی  جهت مقابله با دشمنان با تمرکز بر همگرایی امت اسلامی » را می  توان عصاره کلان اندیشه امام و رهبری در موضوع حج معرفی کرد.

دستاوردهای این مقاله را می  توان در قالب جدول زیر مرور کرد:

[1]. خداوند در قرآن کعبه را به قوام و قیام مردم معرفی می کند. (مائده: 97) امام صادق7 در توضیح این آیه شریفه فرمودند: «لایزال الدین قائماً ما قامت الکعبه». (شیخ صدوق، 1416، ج2، ص98)

[2]. منظور از فراسنت های پنهان، عوامل و مؤلفه های بنیادین هویت دینی و تمدنی اسلامی است که میان همه مسلمانان مشترک است.

[3]. داشتن هدفی مشترک یکی از روش ها و راهبردهای ایجاد وحدت است. امام خمینی نیز در سخنانشان درباره وحدت به این نکته اشاره کرده اند. (ر.ک: امام خمینی، 1376، ص69-74)

[4]. صحیفه حج، ج2، ص 146.

[5]. امام خمینی، مناسک حج، ص257.