نوع مقاله : از نگاهی دیگر
موضوعات
مقدمه
تفرقه و اختلاف بین امت اسلامی از جمله معضلاتی است که خسارت های مادی و معنوی زیادی به دنبال داشته است. دشمنان اسلام همواره به دنبال ایجاد اختلاف و درگیری میان مسلمانان برای مهار قدرت روزافزون بوده است. در شرایط کنونی، که جهان اسلام به شدت از واگرایی و اختلاف های درونی رنج می برد، اهمیت آموزه همگرایی و وحدت اسلامی بیش از پیش نمایان می شود. در این میان فریضه حج ظرفیت بی بدیلی برای همگرایی و انسجام امت اسلامی در خود دارد. بر این اساس مقاله حاضر به بررسی نقش و ظرفیت حج در رابطه با وحدت و همگرایی امت اسلامی می پردازد که در ادامه پس از بررسی مفاهیم کلیدی به صورت مختصر، به عناوینی از قبیل نقش تفرقه در مشکلات جهان اسلام، همگرایی از دیدگاه امام خمینی= و مقام معظم رهبری، ابعاد سیاسی اجتماعی حج، ظرفیت وحدت گرایی حج و... پرداخته خواهد شد.
ادبیات مفهومی
پیش از ورود به موضوع اصلی بحث، پرداختن به مفاهیم کلیدی مقاله جهت تبیین بحث ضروری است. در مقاله حاضر دو مفهوم «دیپلماسی» و «همگرایی» نیاز به توضیح دارند که در ادامه به صورت مختصر به آن پرداخته می شود.
واژه دیپلماسی در حوزه علوم سیاسی و روابط بین الملل معانی مختلفی دارد و بر اساس دیدگاه ها و ابعاد گوناگونی تعریف شده است. برای این واژه تعاریفی چون «سیاست خارجی»، «فن ارتباط با دیگر کشورها» و «عمل هدایت روابط میان دولت ها از طریق نمایندگان رسمی » قابل اشاره است. (آلادپوش و توتونچیان، 1372ش، ص4)
دیپلماسی در واقع فن مدیریت تعامل با جهان خارج از سوی نهادها، سازمان ها و دولت هاست و قطعاً ابزارها و مکانیسم های متعددی برای اعمال این مدیریت می توان به کار گرفت. در این زمینه حوزه های مختلف سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی قابل توجه که البته به جرأت می توان گفت فرهنگ لایه زیرین سه عنصر یادشده است. (صالحی امیری و محمدی، 1392ش، ص108)
به طور کلی دیپلماسی، به دو دسته دیپلماسی رسمی (روابط بین دو دولت) و دیپلماسی عمومی تقسیم می شود. دیپلماسی عمومی به برنامه های تحت حمایت دولت اشاره دارد که هدف از آنها اطلاع رسانی یا تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی در کشورهای دیگر است؛ ابزار اصلی آن نیز انتشار متن، مبادلات فرهنگی، رادیو و تلویزیون و اینترنت است. (سیمبر، 1391ش، ص5)
دیپلماسی عمومی به معنای کاربرد ابزارهای فرهنگی و ارتباطات بین المللی در سیاست خارجی است و به گونه ای فراگیر شامل دیپلماسی فرهنگی هم می شود. (آشنا، 1384، ص8) منظور از دیپلماسی فرهنگی نیز تلاش برای ارتقای سطح ارتباطات و تعامل میان ملل جهان با هدف طراحی و بنیاد نهادن تفاهم نامه ها و توافقاتی بر اساس ارزش های مشترک است. (احمدی، 1397ش، ص18) دیپلماسی فرهنگی مردم را از طریق ابزارهایی چون فرهنگ، هنر، ورزش، ارزش ها و ایده ها جذب می کند . برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری، انتشار کتاب و سخنرانی و... برخی از ابزارهای دیپلماسی فرهنگی اند که با کمک آن می توان سیاست های فرهنگی را معرفی کرد. (صالحی امیری و محمدی، 1392ش، ص100) بر این اساس استفاده از ظرفیت مراسم عبادی سیاسی حج در چارچوب دیپلماسی عمومی و فرهنگی قابل تحلیل است.
همگرایی، که مقابل واگرایی قرار دارد، ارتباط نزدیکی با مفهوم وابستگی متقابل دارد. همگرایی در علوم سیاسی عبارت است از: فرایندی که طی آن دولت ها یا واحدهای سیاسی برای دستیابی به اهداف مشترک خود، به طور داوطلبانه و آگاهانه، بخشی از حاکمیت و اقتدار عالی خود را به یک مرکز فراملی واگذار می کنند؛ به عبارتی دیگر همگرایی بیانگر شرایطی است که در آن سازمان های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و دستگاه های ارتباطی واحدهای مختلف، با حذف عوامل اختلاف برانگیز و تعصبات ملی گرایانه به نفع اهداف جمعی و منافع مشترکْ به حدی به هم نزدیک می شوند که نظام جدیدی از روابط جایگزین نظام پیشین می گردد. (ولایتی و سعید محمدی، 1389ش، ص153)
همگرایی را باید به بهترین وجه به صورت یک فرایند تجزیه و تحلیل کرد؛ زیرا حرکتی است برای افزایش همکاری میان دولت ها، روندی تدریجی است برای انتقال اقتدار به نهادهای فوق ملی، گامی است برای همگون سازی ارزش ها و بالأخره مناسباتی است برای به وجود آوردن جامعه مدنی جهانی و اشکال جدید اجتماع سیاسی. پیشرفته ترین حالت همگرایی وضعیتی است که در آن دولت ها به صورت فدراتیو در مقیاس کلی ظاهر شوند و زمینه را برای ایجاد حکومت جهانی فراهم کنند. (حقی، 1398ش؛ به نقل از قوام، 1384ش، ص44)
نظریه های متعددی درباره همگرایی میان دولت ها - از جمله فدرالیستی، کارکردگرایی و نئوکارکردگرایی - مطرح شده است که مهم ترین آنها در ابتدا مربوط به جنبه های ایجاد وحدت سیاسی و همگرایی سیاسی میان دولت ها برای رسیدن به صلح پایدار بود. در این زمینه نظریه فدرالیست ها مطرح شد، سپس با توجه به تجربه اقتصادی اروپا در مقطع پس از جنگ جهانی دوم، نظریه های کارکردگرایی و نئوکارکردگرایی مطرح شد.
نظریه پردازان نئوکارکردگرایی استدلال می کنند که چون در نظام بین الملل دستیابی به اجماع کلی دشوار است، باید این فرایند را در چهارچوب یک سیستم پلورالیستی بررسی کرد. کارکردگرایان جدید بر اسلوب های چانه زدن میان نخبگان سیاسی و نیز استراتژی هایی که آنها در روند همگرایی به کار می گیرند و همچنین بر انگیزه های بازیگران سیاسی مشارکت کننده و بالأخره بر پیامدهای غیر قابل انتظاری که بر اثر تعقیب منافع متعارض هر یک از بازیگران حاصل می شود، تأکید می کنند. بر اساس این نظریه همگرایی فرایندی است که طی آن گروهی از بازیگران (دولت ها) تصمیم می گیرند با یکدیگر در سطح بین المللی اشتراک مساعی کنند تا بتوانند بر اساس یک سلسله کارکردهای تکنیکی، منافع فردی و دسته جمعی خود را تأمین کنند. رسیدن به این اهداف با اعطای اقتدار بیشتر به دستگاه تصمیم گیرنده جمعی و نیز همکاری نزدیک تر میان بازیگران سیاسی امکان پذیر است. (قوام، 1380ش، ص249 و 250)
برخی از محققان کوشیده اند تا نظریه های نئوکارکردگرایانه همگرایی را اصلاح و تنقیح کنند. یکی از این محققان جوزف نای است. او برای رفع انتقاد از نظریه های همگرایی منطقه ای، مبنی بر اینکه به مقتضای یافته های محیطی اروپا تدوین شده اند، سعی کرده برای ارائه یک نظریه عام همگرایی طرحی نو دراندازد. نای کوشید با تلفیق آرمانگرایی و واقعگرایی موجود در نظریه ها نظریه نئوکارکردگرایانه خود را تدوین کند. بدین منظور ابتدا سازوکارهای موجود در نظریه های کارکردگرا و نئوکارکردگرا را بازسازی کرد و سپس به امکان همگرایی پرداخت. سازوکارهایی که جوزف نای سعی کرد اصلاح کند عبارتند از: پیوند کارکردی وظایف، افزایش مبادلات، پیوندهای عمودی و تشکیل ائتلاف، جامعه پذیری نخبگان، تشکیل گروه های منطقه ای، جاذبه ایدئولوژیک و هویت بخش و شرکت بازیگران خارجی در فرایند همگرایی. (جیمز و فالتزگراف، 1374ش، صص683-681)
جوزف نای معتقد است نظریه اش صرفاً معطوف به کشورهای اروپایی نیست و قابلیت کاربرد در کشورهای دیگر جهان را دارد. آنچه در دیدگاه های جوزف نای قابل تأمل است تأکید وی بر جنبه های ایدئولوژی، ارزشی، هنجاری و هویت بخشی در فرایند همگرایی است. بر این اساس با توجه به وجود ارزش های مشترک دینی در جهان اسلام، مسیر همگرایی و انسجام امت اسلامی با استفاده از ظرفیت های تعالیم اسلامی، به ویژه دیپلماسی حج، هموارتر می گردد. (حقی، 1396ش، ص27)
«تفرقه» به عنوان معضل مهم جهان اسلام
از جمله عوامل مهمی که در انحطاط و عقب ماندگی یک جامعه نقش دارد تفرقه و اختلاف است. این عامل، در طول تاریخ به عنوان یک مؤلفه اصلی در سقوط جوامع به شمار می آید. قرآن مجید نیز با اشاره به جوامع بشری خطر تفرقه و دوگانگی را گوشزد می کند. خداوند متعال در آیه 103 سوره آل عمران می فرماید: (وَاعتَصِموا بِحَبْلِ الله جمیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا). همچنین در آیه 153 سوره انعام می فرماید: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ). آیه شریفه به این نکته اشاره دارد که اصولاً سعادت و صلاح یک جامعه پیروی از راه خداست و کسی که از این راه عدول کند در ورطه سقوط و انحطاط می افتد. تفرقه و اختلاف یکی از عواملی است که انسان را از راه خدا، که راه تعالی است، باز می دارد. (عالمیان، 1389ش، ص29)
جهان اسلام همواره، بیش از هر چیزی از تفرقه و تشتت رنج برده و انواع بحران ها و کشمکش های تباه کننده را تجربه کرده است. بخش بزرگ این مسئله از فقدان روحیه و وحدت مسلمین بوده است. این تفرقه و جدایی باعث شده که از اقتدار مسلمانان و کشورهای اسلامی کاسته شود. در مقابل همه مصلحان تاریخ شعار اتحاد، تقریب و همبستگی را برای مقابله با توطئه دشمنان اسلام انتخاب می کردند؛ چنان که امام خمینی= عامل اصلی انحطاط و عقب ماندگی مسلمانان را اختلاف و تفرقه می داند و می فرماید:
- ای مسلمانان جهان؛ چه شد شما را که در صدر اسلام - با عده بسیار کم قدرت های عظیم را شکستید و امت بزرگ اسلامی انسانی ایجاد نمودید، اکنون با قریب یک میلیارد جمعیت و دارا بودن مخازن بزرگی که بالاترین حربه است در مقابل دشمن، این چنین ضعیف و زبون شدید؟ آیا میدانید که تمام بدبختی های شما در تفرقه و اختلاف بین سران کشورهای شما و بالنتیجه بین خود شماست؟ (امام خمینی، 1389ش، ج 10، ص339)
- ... رمز تمام گرفتاری های کشورهای اسلامی اختلاف کلمه و عدم هماهنگی است و رمز پیروزی، وحدت کلمه و ایجاد هماهنگی است که خداوند تعالی در یک جمله بیان فرموده (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا)، اعتصام به حبل الله بیان هماهنگی جمیع مسلمین است. همه برای اسلام و به سوی اسلام و برای مصالح مسلمین و گریز از تفرقه و جدایی و گروه گرایی که اساس همه بدبختی ها و عقب افتادگی هاست. (همان، ص160)
- این جانب تمام گرفتاری ها و بدبختی های مسلمین و دولت های کشورهای اسلامی را در اختلاف و نفاق بین آنان می دانم... . (همان، 1389ش، ج 15: 290)
عدم همبستگی میان سران کشورهای اسلامی سبب شده است ابرقدرت ها بر کیان اسلامی تسلط یابند و سران کشورهای اسلامی نیز با خواری در برابر آنها تن به اطاعت از آنها دهند: «اگر سران کشورهای اسلامی از اختلافات داخلی دست بردارند و با اهداف عالیه اسلام آشنا شوند... این گونه اسیر و ذلیل استعمار نمی شوند». (همان، ج2، ص322)
امام خمینی در خطاب به سران دولت های اسلامی به آنان هشدار می دهد که از اختلاف دست بردارند؛ زیرا این امر سبب می شود ممالک اسلامی زیر سلطه و تاخت و تاز ابرقدرت ها قرار گیرند. (نک: همان، ج12، ص333 و 334؛ ج3، ص46؛ ج6، ص372؛ ج7، ص186) مصلح بزرگ جهان اسلام، که تفرقه افکنی میان سران کشورهای اسلامی را از سیاست های قدرت های بزرگ می داند، معتقد است دولت های اسلامی به جای تکیه بر اشتراکات بسیار با تحریک ابرقدرت ها روزبه روز بر اختلافاتشان افزوده می شود، به گونه ای که بسیاری از مصیبت های مسلمانان به دولت های اسلامی باز می گردد. همچنین دلیل پیروی دولت های اسلامی از قدرت های بزرگ در گسترش اختلافات را نیز به نداشتن پایگاه مردمی این دولت ها مربوط می داند. (ارجینی، 1387ش، ص 126)
امام خمینی= ضمن پرداختن به عوامل ایجاد تفرقه، همواره در مکتوبات و بیانات خود به آثار شوم و پیامدهای منفی اختلاف و تفرقه توجه داشتند و آنها را در مواردی چون «از بین رفتن ایمان»، «سلطه استعمارگران»، «ذلت مسلمین»، «نابودی جامعه» و... می دانستند. (ر.ک: امام خمینی، 1389، ج1، ص374، ج6، ص339 و ج9، ص274)
از دیدگاه مقام معظم رهبری نیز یکی از علل اصلی عقب ماندگی جهان اسلام اختلاف و تفرقه میان مسلمانان است. ایشان ضمن اشاره به اینکه یکی از دردهای بزرگ دنیای اسلام، درد تفرقه و جدایی است (آیت الله خامنه ای، حدیث ولایت، بیانات سال 1379،ص 58)، معتقدند:
- امروز این ضعف و ذلتی که مسلمانان کشورهایی در دنیا دچار آن شده اند، ناشی از همین تفرق و اختلاف است. اگر مسلمانان متحد بودند فلسطین این طور نمی شد. بوسنی آن طور نمی شد. کشمیر آن طور نمی شد... . علّت این است که ما با هم اختلاف داریم. (بیانات سال 1372ش، ص 90)
- امت اسلامی پیشرو علم و مدنیت و اخلاق و گسترش نشانه های انسانیت در دوران های طولانی در تاریخ بود. امروز امت اسلامی دچار تفرقه است، دچار ضعف است، دچار عقب ماندگی است؛ کفار و دشمنان دین در سیاست و در امور زندگی او دخالت می کنند، به او ظلم می کنند و او نمی تواند از خودش دفاع کند. (بیانات سال 1385ش، ص71)
مقام معظم رهبری با اشاره به وضع اسفناک و ضعیف کشورهای اسلامی در سطح جهان، که تأثیرشان در سیاست های جهانی (حتی در مسائل درون جهان اسلام) به مراتب ضعیف تر و کمتر از تأثیر قدرت های بیگانه است، عوامل درونی و بیرونی این ضعف را تبیین نمودند و معتقدند:
- دو عامل عمده و کلی وجود دارد، باید اینها را علاج کرد. یک عامل، عامل درونی ماست: تعصب های ما، پایبندی های ما به عقاید خودمان؛ هر گروهی برای خودش. باید بر این فائق آمد. ایمان به مبادی خود و اصول و عقائد خود چیز بسیار خوب و پسندیده ای است؛ پافشاری بر آن هم خوب است؛ اما این نباید از مرز اثبات به مرز نفی و همراه با تعرض و دشمنی و عداوت تجاوز کند... . یک عامل بیرونی هم دست مغرضِ تفرقه افکنِ دشمنان اسلام است (بیانات سال 1387ش، ص211)
تفرقه و ستیزه جویی میان بخش های امت مسلمان بیماری خطرناکی است که باید با همه توان به درمان آن پرداخت؛ چرا که دشمنان از دیرباز در این عرصه به تلاش گسترده و بی وقفه دست زده و امروزه تلاش خود را شدت بخشیده اند. (مکتوبات سال 1386، ص55)
همگرایی و انسجام امت اسلامی از دیدگاه امام خمینی= و مقام معظم رهبری
همگرایی و وحدت اسلامی یکی از راه کارهای اساسی در برخورد با مشکلات و چالش های جهان اسلام است. ادبیات مقدس اسلام مشحون از مفاهیمی است که با تصریح و تلویح، مسلمانان را دعوت، و به وحدت امر می کند و از تجزیه و تفرقه نهی و پرهیز می دارد. توجه به ادبیات همگرایانه از آن رو اهمیت دارد که برخی از جریان ها و گروه ها در جهان اسلام دقیقاً خلاف رویکرد قرآن و سنت بر تفرقه و ناهمسازگری و گسست امت اسلامی تلاش می کنند. (دانشیار، 1393ش، ص93) جهان اسلام در صورت عمل کردن به آموزه های دینی و قرآنی، امت واحده است و تصور جهان اسلام به عنوان امت واحده و کل یکپارچه، که نیروی انسانی و منابع انرژی بسیار زیادی دارد، در نظام بین الملل دارای جایگاه تعیین کننده خواهد بود. حرکت هایی در جهان اسلام در این زمینه، مانند شکل گیری کنفرانس اسلامی ، حرکت های تقریبی و... نیز شکل گرفته است که انقلاب اسلامی از منادیان این آرمان، و پیگیر راهبرد وحدت اسلامی است. (شیخ حسینی و خلیلی، 1393ش، ج 2، ص525) بر این اساس همگرایی امت اسلامی ضرورت پیدا می کند تا از جنگ، خونریزی، مفاسد و تروریسم کور به بهانه اختلافات مذهبی جلوگیری شود و در این زمینه به نظر می رسد تکیه بر مشترکات راهکار مناسبی باشد؛ چرا که مشترکات میان مسلمانان بیشتر از موارد اختلافی است.
امام خمینی=، همگرایی و وحدت میان مسلمانان را راهکار پیشرفت جهان اسلام، (امام خمینی، ج1، ص336) و وحدت جهان اسلام را رمز پیروزی مسلمانان، و راه حل همه مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آنها را در وحدت می داند:
اگر مسلمین به حسب امری که خدای تبارک و تعالی فرموده است: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا)، اگر به همین یک امر و نهی عمل می کردند، تمام مشکلاتشان، مشکلات سیاسی - اجتماعی و اقتصاد یشان رفع می شد و هیچ قدرتی نمی توانست با آن مقابله کند. (همان، ج9، ص129)
امام خمینی= وحدت بین مسلمانان و مستضعفان و سایر دول اسلامی را چاره ساز گرفتاری ها می دانست و از سران کشورهای اسلامی می خواست تا در برابر دشمن خارجی توحید کلمه داشته باشند:
هان، ای مسلمانان جهان، و مستضعفان تحت سلطه ستمگران، به پاخیزید و دست اتحاد به هم دهید و از اسلام و مقدرات خود دفاع کنید و از هیاهوی قدرتمندان نهراسید... (امام خمینی، 1378ش، 15، ص126- 125)
ایشان ضرورت این اتحاد و وحدت کشورهای اسلامی را این گونه بیان می کنند:
- دست برادری بدهند، حدود و ثغورشان را حفظ کنند. ...دیگر یهود به فلسطین طمع نمی کند، دیگر هندو به کشمیر طمع نمی کند. ...اگر توحید کلمه باشد چطور می توانند اینها یک مشت یهود دزد، چطور می توانند فلسطین شما را از دستتان بگیرند..... (همان، ج2، ص33)
- آن روزی می توانیم ما و شما از تحت سیطره ظلم، ظلم قدرت های بزرگ بیرون برویم که با یک میلیارد جمعیت و با آن همه ذخایری که ما داریم خودمان را پیدا کنیم و اسلام را پیدا کنیم و توجه به اسلام بکنیم و با فرمان خدا عمل بکنیم (امام خمینی، 1389ش، 14، ص167)
از منظر امام خمینی= همگرایی جهان اسلام کلید پیروزی مسلمانان است. پشت کردن به تعالیم وحدت بخش اسلام و روی آوردن به غرب و شرق مسلمین را - با قریب یک میلیارد جمعیت و مخازن بسیار غنی - تحت سیطره اجانب درآورده است. (امام خمینی، 1389، ج7، ص170) با توجه به اینکه دشمنان اسلام می خواهند با اختلاف پراکنی میان شیعه و سنی بر همه ممالک اسلامی سلطه یابند، بر همه مسلمانان لازم است با وحدت خود جلوی این سلطه را بگیرند. (همو، ج6، ص83)
در عین حالی که وحدت بین تک تک مسلمانان - چه شیعه و چه سنی - لازم است، اتحاد دولت های اسلامی نیز می تواند کشورهای اسلامی را قدرتمند بسازد و در برابر ابرقدرت ها مستحکم نگه دارد:
- دولت های اسلامی باید به منزله یک دولت باشند، کأنه یک جامعه هستند... این آمال حاصل بشود که بین دولت های اسلامی از همه جهات وحدت پیدا بشود، امید است که به مشکلات خودشان غلبه کنند و یک قدرتی بزرگ تر از قدرت های دیگر در مقابل سایر قدرت ها باشند. (همو، ج7، ص199)
- در نهایت وحدت مسلمانان اساس چاره ها و قطع کننده ریشه گرفتاری های آنان بوده که مجد و عظمت جهان اسلام را بار دیگر احیا ساخته و با اتحاد مسلمانان و دولت های اسلامی ، بزرگ ترین قدرت شکل می گیرد. (همو، ج 18، ص91 و ج7، ص272)
مقام معظم رهبری نیز نه تنها با گفتار خود، بلکه با تأسیس مجمع تقریب مذاهب اسلامی ، حمایت بی دریغ از کنفرانس وحدت اسلامی و نام گذاری سال 1386شمسی به «اتحاد ملی و انسجام اسلامی » بر ضرورت و اهمیت همگرایی تأکید کرده اند. از دیدگاه ایشان ترقی و تعالی جهان اسلام جز با انسجام اسلامی امکان پذیر نیست و رمز پیروزی امت اسلامی وحدت کلمه است. ایشان معتقدند:
اگر امت اسلامی می خواهد در میدان های علم، ترقی، پیشرفت مادی، تسلط بر سرنوشت خویش، رهایی از سلطه بیگانگان و سعادت درونی و بیرونی پیشرفت کند، راهش با کلمه توحید و توحید کلمه است. (بیانات، سال 1382ش، ص165)
آیت الله خامنه ای با اشاره به اینکه مشکلات و گرفتاری های مردم فلسطین، اشغال عراق و تهدید کشورهای خاورمیانه از سوی آمریکا به خاطر اختلاف کلمه مسلمانان است، تأکید می کنند:
اگر مسلمانان می خواهند از این خفت نجات پیدا کنند، فلسطین را نجات دهند، در افغانستان، عراق و سایر بلاد اسلامی ، دشمن نتواند جسم و جان مسلمانان را زیر فشار قرار دهد، راهش در وحدت کلمه و وحدت ملت ها، دولت ها و وحدت شعارهاست. (همو، 166)
مقام معظم رهبری در مقاطع گوناگون به توطئه های دشمنان اسلام در واگرایی کشورهای اسلامی هشدار دادند و با توجه به آثار سوء تفرقه در بین مسلمانان و سوء استفاده های نظام سلطه از آن می فرمایند:
قدرت های بین المللی امروز در مقابل دنیای اسلام ایستاده اند ...که در چنین شرایطی کشورهای اسلامی باید بیشتر از گذشته به یکدیگر نزدیک شوند و همکاری های خود را گسترش دهند... تنها راه مقابله با دشمنان اسلام، وحدت و یکپارچگی امت اسلامی و پرهیز از اختلاف و درگیری است. (آیت الله خامنه ای، بیانات سال 1385ش، ص21)
آیت الله خامنه ای با تأکید بر آموزه های قرآنی پیرامون وحدت اسلامی متذکر می شوند:
یکی از دستورات قرآن این است که آحاد امت اسلامی با یکدیگر متحد باشند، دست در دست یکدیگر بگذارند (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا). این خطاب به کیست؟ خطاب به ماست، خطاب به ملت ایران است، خطاب به ملت های مسلمان کشورهای اسلامی است، خطاب به همه مؤمنین به اسلام در سراسر دنیاست. (بیانات آیت الله خامنه ای، مورخه 18/03/1392ش)
ایشان با هدف حل مشکلات جهان اسلام همواره به دوری و پرهیز از اختلاف افکنی های فکری- عقیدتی توصیه و تأکید می کنند و یادآور می شوند که نمودهای اختلاف افکنی از جمله توهین و تخریب سایر مذاهب باید متوقف شود. همچنین مذاهب اسلامی ، از جمله شیعه و اهل سنت، باید به نوعی تفاهم برسند (بیانات در مورخه 20/7/1390ش)
رهبر انقلاب راهکار خاموش کردن آتش نزاع های مذهبی را «بالا بردن آگاهی و بینش سلامی » و به کارگیری عقل و خرد می دانند و در این زمینه پیشنهاد می کنند که این مهم از طریق نویسندگان، روشنفکران، نخبگان فکری، فرهنگی و سیاسی صورت گیرد. (بیانات در مورخه 16/2/1392)
در مجموع مقام معظم رهبری راهکار پیشرفت جهان اسلام را مؤکداً با عناوین مختلفی از جمله «اتحاد امت اسلامی ، راه حل مشکل عقب ماندگی» (بیانات: 21/11/1390)، «اتحاد بین مسلمین در داخل کشورها و نیز به بین مذاهب و گروه ها جهت مقابله با دشمن» (بیانات:10/11/1391)، «وحدت درجه اول اولویت جهان اسلام جهت رسیدن به اوج ترقی و تعالی» (بیانات: 19/10/1393)، «اتّحاد اسلامی ، وحدت، هم افزایی، کمک به یکدیگر و عبور کردن از اختلافات مذهبی و فکری راه حل گرفتاری های مسلمانان» (بیانات: 27/9/1395) و «وحدت وسیله رسیدن به عزت مسلمانان» (بیانات: 15/9/1396) تبیین کرده اند.
فریضه حج و ابعاد سیاسی - اجتماعی آن
حج دارای ابعاد مختلف اعتقادی، اخلاقی، فردی، اجتماعی و سیاسی است. بررسی های تاریخی نشان می دهد دشمنان اسلام و حاکمانِ ظلم و جور حج را بی محتوا کرده و به شکل ظاهریِ آن بسنده می کردند. جداسازی جنبه سیاسی از جنبه معنوی حج یکی از شگردهای دنیای استکبار و حامیان و حاکمان مرتجع بوده است. اما با ظهور انقلاب اسلامی و احیاگری امام خمینی=، دیری نگذشت که نگاه سیاسی به حج برجسته شد و امام خمینی= حج ابراهیمی را با همۀ ابعاد آن تفسیر کردند. ایشان به منظور احیای ابعاد سیاسی - اجتماعی حج، همواره در پیام ها و سخنرانی ها از این موضوع سخن می گفتند و در موارد مختلف، بر احیا و اجرای آن تأکید می ورزیدند (اسحاقی، 1387، ص5)
توجه به ابعاد سیاسی حج را می توان از شاهکارهای امام خمینی= در معرفی حج ابراهیمی برشمرد. ایشان غفلت از این امر خطیر را ناشی از توطئۀ تبلیغاتی استکبار جهانی می داند و می فرماید:
و از همۀ ابعاد آن مهجورتر و مورد غفلت تر، بُعد سیاسی این مناسک عظیم است که دست خیانتکاران برای مهجوریت آن بیشتر در کار بوده و هست و خواهد بود. (امام خمینی، 1389ش، 19، ص23)
ایجاد ارتباط میان مردم کشورهای اسلامی و فرقه های مختلف مذهبی یکی از شیوه های رسیدن به همگرایی جوامع است. حج مهم ترین و بزرگ ترین اجتماع انسانی است که هر سال اتفاق می افتد و در این گردهمایی بزرگ دینی، مردم از کشورها و فرقه های مختلف اسلامی در کنار هم به مر اسم مذهبی می پردازند. مراسم حج خصوصیاتی از جمله تعامل مسلمانان با هم و تبادل نظر در مسائل اساسی اسلام، تمرین مدارا و رفتارهای محبت آمیز و برائت از استعمار و استکبار را دارد. (هاشمی ، 1382ش، ص68)
امام خمینی= با تأکید بر کارکرد سیاسی حج و تبلور آن در مراسم برائت، این مراسم را نوعی استعمارستیزی و اعلام استقلال خواهی می داند. ایشان از همه مسلمانان دعوت می کند تا در این کنگره پشتیبانی خود را از کشورهای اسلامی و مسلمانان مظلوم اعلام کنند:
لازم است حجاج بیت الله الحرام در این مجمع عمومی و سیل خروشان انسانی فریاد برائت از ظالمان و ستمکاران را هر چه رساتر برآورند و دست برادری را هر چه بیشتر بفشارند و مصالح عالیه اسلام و مسلمین مظلوم را فدای فرقه گرایی و ملی گرایی نکنند و برادران مسلم خود را هر چه بیشتر متوجه به توحید کلمه و ترک عصبیت های جاهلی، که جز به نفع جهانخواران و وابستگان آنان تمام نمی شود، بنمایند. (امام خمینی، 1389ش، ج20، ص94)
از نظر ایشان حج فرصت تجزیه و تحلیل وضعیت مسلمانان و کشورهای اسلامی و ارائه راهکارهای عملی و راه حل های مناسب برای رفع معضلات جهان اسلام است. (هاشمی ،1382ش، ص69)
از دیدگاه مقام معظم رهبری حج در عین حال که بیشترین ظرفیت معنویّت را داراست، بیشترین ظرفیت حضور اجتماعی را هم داراست. حج، مظهر عظمت امت اسلامی ، مظهر وحدت، مظهر یکپارچگی و مظهر قدرت امت اسلامی است. بزرگ ترین اجتماع امت است؛ یعنی امت اسلامی به و سیله حج عرض اندام می کند؛ خود را نشان می دهد. علاوه بر اینکه جنبه خارجی قضیه است، یک جنبه درونی هم دارد: ملت های مسلمان در حج با هم آشنا می شوند، اُنس پیدا می کنند، زبان هم را می فهمند با آن آشنا می شوند، به هم نزدیک می شوند، دشمنی ها کم رنگ و به تدریج برطرف می شود. (آیت الله خامنه ای، بیانات در دیدار کارگزاران حج، 8/5/1396)
ایشان در زمینه ابعاد سیاسی حج معتقدند:
از جمله خطاهای بزرگ این است که گفته شود «حج را سیاسی نکنید»؛ یعنی چه سیاسی نکنید؟ آنچه ما در حج لازم داریم از امور سیاسی، عین تعالیم اسلام است. ایجاد وحدت یک امر سیاسی است؛ این امر اسلام است، این عبادت است. ما اگر در حج از ملّت فلسطین یا مظلومین دنیای اسلام مثل مظلومین یمن و دیگران دفاع می کنیم و حمایت می کنیم، این البته یک کار سیاسی است اما سیاستی است عین تعالیم اسلامی ؛ دفاع از مظلوم خودش یک فریضه است، یک واجب است؛ این [واجب] اتفاق می افتد. یا برائت از مشرکین، اگر چنانچه روی مسئله برائت تکیه می کنیم و اصرار می ورزیم و آن را انجام می دهیم، این به خاطر این است که یک فریضه اسلامی است. همه اینها مال دین است. بله سیاست است، در عملِ حج کار سیاسی هست، اما این کار سیاسی عیناً همان تکلیف دینی است. (آیت الله خامنه ای، بیانات در دیدار کارگزاران حج، 12/4/1398)
حج و ظرفیت دیپلماتیک آن در همگرایی امت اسلامی
مراسم عبادی - سیاسی حج فرصت مناسبی است برای تعامل پیروان فرق و مذاهب اسلامی و پلی است برای ایجاد ارتباط میان آنان و اطلاع پیدا نمودن آنان از وضعیت برادران خود در سایر بلاد اسلامی و در کل حج نماد و مظهر اتحاد مسلمین و تقویت کننده روح اخوت و برادری در میان مسلمانان است. کنگره عظیم سالانه حج می تواند زمینه های همگرایی لازم جهت تشکیل امت جهانی اسلام را فراهم کند؛ به طوری که مسلمین در زمینه های سیاسی، نظامی ، اقتصادی و غیره تشکیل اتحادیه ها و پیمان هایی چندجانبه با یکدیگر در مقابل جهان کفر بدهند و کم کم زمینه های لازم جهت اجزاء نظام امت و امامت اسلامی در سطح جهانی اسلام مطرح گردد. (مهربان پهمدانی، 1369ش، ص6)
امام خمینی حج را یکی از ابزارها و مکان های تحقق همبستگی و وحدت در جهان اسلام می داند و زائران را به این امر فرا می خواند و آنها را از تفرقه افکنی پرهیز می داد. ایشان در این زمینه نیز برای روحانیون، خطبا و اندیشمندان جهان اسلام، رسالت مهمی قائل اند. (محمدی و فلاح زاده، 1392، ص91) ایشان در این باره می گویند:
در این اجتماع عظیم الهی... مسلمانان به بررسی مشکلات عمومی مسلمین پرداخته و در راه رفع آنها با مشورت همگانی کوشش کنند... یکی از بزرگ ترین و اساسی ترین مشکلات، عدم اتحاد بین مسلمین است. (امام خمینی،1389ش، ج15، ص169)
ایشان ضمن برشمردن آثار مثبت حج معتقدند:
- و از جمله وظایف در این اجتماع عظیم دعوت مردم و جوامع اسلامی به وحدت کلمه و رفع اختلافات بین طبقات مسلمین است که خطبا و گویندگان و نویسندگان در این امر حیاتی اقدام نمایند و کوشش کنند در به وجود آوردن جبهه مستضعفین که با وحدت جبهه و وحدت کلمه و شعار لا اله الا اللّه از تحت اسارت قدرت های شیطانی و اجانب و استعمارگران و استثمارگران بیرون آیند و با اخوت اسلامی بر مشکلات غلبه پیدا کنند. (امام خمینی، 1389ش، ج10، ص159) ....»
- عموم برادران و خواهران اسلامی باید توجه داشته باشند که یکی از مهمات فلسفه حج، ایجاد تفاهم و تحکیم برادری بین مسلمین است . (امام خمینی،1378ش، ج 10، ص61)
اجتماع حج یکی از عوامل مؤثر در خنثا کردن توطئه هایی است که برای تفرقه افکنی میان مسلمانان چیده می شود و به طرق مختلف، حتی گاهی تحت عنوان مذهب، برای بر هم زدن وحدت جامعه اسلامی و ایجاد تفرقه کوشش هایی به کار می رود. اگر این کنگره عظیم سالانه نبود، بی تردید توطئه ها مؤثر می افتد و همبستگی ضعیفی که امروز میان میلیون ها مسلمان با مذاهب متعدد وجود دارد دیگر وجود نداشت. این اجتماع، با عظمتی که دارد، جلوگیر حرکت های تند انحرافی است که گاه به نام طرفداری از توحید انجام می گیرد.
حج ادامه فلسفه جماعت و جمعه و عید است و فراگیرترین عامل بازدارنده از پراکندگی مسلمانان از هر ملت و کشور است. بدین سان حج به عنوان یکی از ارکان عملی اسلام در بنیان وحدت جامعه اسلامی جایگاه اساسی دارد. (صدقی، 1378، ص55)
با توجه به اهمیتی که امام خمینی= برای حج در راه تبلیغ وحدت جهان اسلام قائل بودند، تأکید ایشان بر انجام دادن مراسم برائت از مشرکین نیز در این مراسم مشخص می شود و به خوبی واضح است که برائت از مشرکین، که اقدامی در راه برائت از سلطه گران و قدرت های سلطه گر در جهان است، اقدامی برای وحدت بخشی به جهان اسلام و نفی یکی از عوامل اصل تفرقه است. (فوزی، 1378ش، ص157)
امام خمینی= چارۀ اساسی حل گرفتاری های مسلمانان را وحدت آنها دانسته و فرموده اند:
امروز چاره چیست و برای شکستن این بت ها چه تکلیفی متوجه مسلمانان جهان و مستضعفان می باشد؟ یک چاره، که اساس چاره هاست و ریشه این گرفتاری ها را قطع می کند و فساد را از بن می سوزاند، وحدت مسلمانان، بلکه تمامی مستضعفان و دربند کشیده شدگان جهان است و این وحدت، که اسلام شریف و قرآن کریم بر آن پافشاری کرده اند، با دعوت و تبلیغ دامنه دار باید به وجود آید و مرکز این دعوت و تبلیغ، مکه معظمه در زمان اجتماع مسلمین برای فریضۀ حج است. (امام خمینی، 1389ش، ج18، ص91)
امام خمینی= یکی از فلسفه های اساسی حج ابراهیمی را ایجاد وحدت در صفوف مسلمانان برای رویارویی و مقابله با طاغوت و استکبار می داند و می فرماید:
یکی از فلسفه های مهم اجتماع عظیم از سراسر جهان در این مقام مقدس و مهبط وحی، به هم پیوستن مسلمانان جهان و تحکیم وحدت بین پیروان پیامبر اسلام و پیروان قرآن کریم در مقابل طاغوت های جهان است و اگر خدای نخواسته از اعمال بعض زائران در این وحدت خللی واقع شود و تفرقه ای ایجاد گردد، موجب سخط رسول اللّه9 و عذاب خداوند قادر خواهد شد. زائران محترم، که در جوار خانه خدا و محل رحمت او هستند، با همه بندگان خدا با رفق و مروت و اخوت اسلامی رفتار کنند و همه را بدون در نظر گرفتن رنگ و زبان و منطقه و محیط از خود بدانند و همه با هم ید واحده و ملت واحد قرآنی باشند تا بر دشمنان اسلام و انسانیت چیره شوند. (امام خمینی، 1389ش،ج19، ص340)
امام خمینی= در تشریح ظرفیت های سیاسی اجتماعی حج می فرماید:
اعلان برائت از مشرکان، که از ارکان توحیدی و واجبات سیاسی حج است، باید در ایام حج به صورت تظاهرات و راهپیمایی با صلابت و شکوه هرچه بیشتر و بهتر برگزار شود و حجاج محترم ایرانی و غیر ایرانی... در کلیه مراسم شرکت نمایند و فریاد کوبنده برائت از مشرکان و ملحدان استکبار جهانی و در رأس آنان امریکای جنایتکار را در کنار خانه توحید طنین اندازند و از ابراز بغض و کینه خود نسبت به دشمنان خدا و خلق غافل نشوند. مگر تحقق دیانت جز اعلام محبت و وفاداری نسبت به حق و اظهار خشم و برائت نسبت به باطل است؟ حاشا که خلوص عشق موحدین جز به ظهور کامل نفرت از مشرکین و منافقین میسر شود و کدام خانه ای سزاوارتر از کعبه و خانه امن و طهارت و ناس که در آن به هر چه تجاوز و ستم و استثمار و بردگی و یا دون صفتی و نامردمی است عملاً و قولاً پشت شود و در تجدید میثاق (أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ) بت آلهه ها و اربابان متفرقون شکسته شود و خاطره مهم ترین و بزرگ ترین حرکت سیاسی پیامبر9 در (وَأَذَانٌ مِّنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ) زنده بماند و تکرار شود. ...خلاصه، اعلان برائت مرحله اول مبارزه و ادامه آن در مراحل دیگر وظیفه ماست و در هر عصر و زمانی جلوه ها و شیوه ها و برنامه های متناسب خود را می طلبد. (امام خمینی، 1389ش، ج20، ص316 و 314)
مقام معظم رهبری نیز ضمن توجه به ظرفیت وحدت گرایانه حج راه مقابله با نیرنگ های استعماری را وحدت می دانند و می فرمایند:
- حج... مظهر وحدت و اتحاد مسلمانان است. اینکه خداوند متعال همۀ مسلمانان و هرکه از ایشان را که بتواند به نقطه ای خاص و در زمانی خاص فرا می خواند و در اعمال و حرکاتی که مظهر همزیستی و نظم و هماهنگی است، آنان را روزها و شب هایی در کنار یکدیگر مجتمع می سازد، نخستین اثر نمایانش تزریق احساس وحدت و جماعت در یکایک آنان و نشان دادن شکوه و شوکت اجتماع مسلمین به آنان و سیراب کردن ذهن هر یک تن آنان از احساس عظمت است. با احساس این عظمت است که ... مسلمین در هر یک از کشورهای اسلامی شجاعت برخورد با اردوگاه ضدیت با اسلام ... را می یابند و افسون تحقیر ... در آنان نمی گیرد. با احساس این عظمت است که دولت های مسلمان با تکیه به مردم خود از تکیه به قدرت های بیگانه خود را بی نیاز حس می کنند (پیام مقام معظم رهبری به حجاج، 26/3/70)
- حج از یک طرف مظهر معنویت است - ارتباط با خدا، آشنا شدن دل با آیات الهی و نزدیک شدن هر چه بیشتر انسان به خدا - از یک طرف مظهر وحدت است - یکپارچگی امت اسلام، برداشتن دیوارها و حجاب ها و پُر کردن دره ها و شکاف هایی که یا به دست دشمن یا به وسیله تعصبات و اوهام به وجود آمده است و نیز ایجاد قدمی به سوی امت واحده اسلامی است - و از طرف دیگر مظهر برائت از دشمنان خدا، برائت از مشرکین و ایادی شرک و کفر است. (دیدار با مسئولان و دست اندرکاران برگزاری حج، 26/11/1378)
- همه ساله فریضه حج درس توحید و وحدت را در کالبد این خانواده کهن سال و ریشه دار تزریق می کند و هر سال شکوفه های تازه ای بیش از گذشته تجدید بهار ایمان و حیات دینی و انس و مودت اسلامی را نوید می دهد و ساخته های دست دشمن را باطل می سازد . این معجزه حج است که علی رغم وجود درگیری ها و منازعاتی که در آن حکومت های مسلمان بارها در برابر یکدیگر صف آرایی کرده اند، هرگز پیوندهای فکری و عاطفی و ایمانی میان ملت های مسلمان قطع نشده و تأثیرات متقابل این ملت ها همواره رو به افزایش بوده است. (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 28/2/1372)
- حج می تواند روح توحید را در دل ها زنده کند، تکه پاره های امت بزرگ اسلامی را به هم وصل کند، عظمت مسلمین را به آنان برگرداند و آنان را از حقارت و احساس ذلتی که بر ایشان تحمیل کرده اند نجات دهد. (پیام به کنگره عظیم حج، 7/4/1369)
- در جنبه اجتماعی، حج در میان همه فرایض اسلامی بی همتاست؛ زیرا مظهری از قدرت و عزت و اتحاد امت اسلامی است. هیچ فریضه دیگری بدین سان به آحاد مسلمان درباره مسائل امت اسلامی و جهان اسلام درس و عبرت نمی آموزد و آنان را در روحیه واقعیت، به قدرت و عزت و وحدت نزدیک نمی کند. تعطیل این بخش از حج، بستن سرچشمه ای از خیرات به روی مسلمین است که از هیچ رهگذر دیگری نمی توانند بدان دست یابند. (پیام به مناسبت برگزاری مراسم حج، 21/1/1376)
- در بُعد سیاسی، محور اصلی در حج، نمایش هویت متحد امت اسلامی است. دوری برادران از یکدیگر عرصه را برای بدخواهان می گشاید و تخم تفرقه میان مسلمانان را بارور می کند. امت اسلامی از ملت ها و نژادها و پیروان مذاهب گوناگون تشکیل یافته است. این تنوع، که با پراکندگی جغرافیایی در بخش حساس و مهمی از کره زمین همراه است، می تواند خود نقطه قوتی برای این پیکره عظیم به شمار آید و میراث و فرهنگ و تاریخ مشترک آنان را در گستره ای پهناور از کارآمدی بیشتر برخوردار سازد و انواع استعدادها و قابلیت های انسانی و طبیعی را در خدمت آن به کار گیرد. (پیام به حجاج بیت الله الحرام، 8/10/1385)
مقام معظم رهبری حج را برترین جایگاه برائت از مشرکین می داند و می فرماید:
فریاد برائت که امروز مسلمان در حج سر می دهد، فریاد برائت از استکبار و ایادی آن است که مع الاسف در کشورهای اسلامی قدرتمندانه اعمال نفوذ می کنند و با تحمیل فرهنگ و سیاست و نظام زندگی شرک آلود بر جوامع اسلامی ، پایه های توحید عملی را در زندگی مسلمانان منهدم ساخته و آنان را دچار عبادت غیرخدا کرده اند.» (پیام به حجاج بیت الله الحرام ، 26/3/1370)
رهبر معظم انقلاب، برائت را یک واجب سیاسی می شمارند و در تبیین آن می فرمایند:
مسئله برائت البته یک امر واجب در حج است. منظور ما آن نیست که برائت از واجباتی است که اگر کسی عمداً ترک کرد حجش باطل شود، نه! اهل معرفت می فهمند که مراد از وجوب آن چیست! قطعاً واجب است به این بیانی که عرض می کنیم، اما نه مثل بقیۀ واجبات حج مانند وقوف در عرفات یا در مشعر و یا طواف؛ نه، نوعی دیگر از وجوب است که آن نوع دیگر، گاهی اوقات اهمیتش بیشتر از واجبات این سبکی غیر سیاسی می شود. برائت، واجب سیاسی است؛ یعنی چه؟ یعنی خدای متعال حج را برای اعلام حضور مؤمنین در حج (لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ) (حج: 28) و (قِیاماً لِلنَّاسِ) (مائده: 97) و بقیّه جهاتی که در آن است معین کرده است. (بیانات رهبری در دیدار با اعضای شورای بعثه حج،10/3/1373)
ظرفیت مراسم برائت حج در راستای وحدت و نفی تفرقه
مراسم برائت از مشرکان در حج ظرفیت های سیاسی - اجتماعی نیرومندی در ایجاد وحدت در جهان اسلام دارد. کافران دشمن اسلام و مسلمانان هستند. وقتی مسلمانان کافران را دشمن خود بدانند آن گاه از جانب آنها احساس تهدید می کنند و روابط خود را با سایر مسلمانان و غیر مسلمانان به گونه دیگری تنظیم می کنند تا در راستای عزت یابی و حفظ منابع و منافعشان باشد، نه آن چیزی که در چند قرن اخیر در استعمار کشورهای اسلامی و خودباختگی آنها در برابر غرب گذشته است. بنابراین از ظرفیت های مراسم برائت از مشرکان، به هم پیوستن مسلمین جهان است. (محمدی و فلاح زاده، 1392ش، ص91)
امام خمینی= به این نکته کاملاً واقف بودند که برائت واقعی در سایۀ اتحاد و انسجام آحاد مسلمانان فارغ از هرگونه امتیاز است. وقتی مسلمانان جبهۀ مشرکان و دشمنان را تشخیص دادند، می کوشند صف مقابله با آنان را در بین خود یکی کنند؛ می کوشند اختلافات جزئی و سطحی را کنار گذارند و آمادۀ طرد و نفی و برائت دشمنان واقعی شوند. بدیهی است لازمه و نتیجۀ این برائت، اتحاد صفوف مسلمین در برابر کفار و بیگانگان است. (نگارش، 1389ش، ص142) ایشان در این زمینه می فرماید:
لازم است حجاج بیت الله الحرام در این مجمع عمومی و سیل خروشان انسانی فریاد برائت از ظالمان و ستمکاران را هرچه رساتر برآورند و دست برادری را هرچه بیشتر بفشارند و مصالح عالیۀ اسلام و مسلمین مظلوم را فدای فرقه گرایی و ملی گرایی نکنند و برادران مسْلم خود را هرچه بیشتر متوجه به توحید کلمه و ترک عصبیت های جاهلی، که جز به نفع جهانخواران و وابستگان آنان تمام نمی شود، بنمایند. (امام خمینی،1389ش، ج20، ص94)
از منظر مقام معظم رهبری ندای مسلمانان در مراسم برائت از مشرکین، وحدت بخش و ناامیدکنندۀ دشمنان است. ایشان می فرماید:
در بُعد سیاسی محور اصلی در حج نمایش هویت متحد امت اسلامی است. دوری برادران از یکدیگر عرصه را برای بدخواهان می گشاید و تخم تفرقه میان مسلمانان را بارور می کند. (پیام به مناسبت کنگره عظیم حج 8/10/1385) حضرت آیت الله خامنه ای با تأکید بر اینکه حج باید آیینه تمام نمای اتحاد و زمینه ساز نزدیکی بیشتر مسلمانان باشد، می فرماید:
در شرایطی که استکبار جهانی بغض و کینه خود را با مسلمانان در اشکال مختلف، حتی با شیوه های خشن و بی رحمانه، ابراز می دارد، برائت از مشرکین و اعلام موضع مسلمانان در قبال این رفتار یکی از مسائل مهم در مراسم حج است.
ایشان با اشاره به ظرفیت عظیم حج و حضور همزمان مسلمانان از ملت های مختلف در یک زمان معین و در مکانی مشخص، و آثار فردی، اجتماعی و بین المللی آن می افزاید:
حج بهترین فرصت برای نزدیکی بیشتر مسلمانان به یکدیگر است، اما دشمنان تلاش دارند تا حج را به زمینه ای برای تشدید اختلاف های مسلمانان و رودررو قرار دادن شیعه و سنی تبدیل کنند. برخی به عنوان عوامل استعمار مأموریت دارند تا در حج مسائل اختلافی را مطرح و تشدید کنند... زائران ایرانی - اعم از شیعه و سنی - باید مراقب این دام خطرناک باشند. (بیانات در دیدار با کارگزاران حج 1/9/1385)
نقش دیپلماسی حج در آگاهی بخشی و فرهنگ سازی
متأسفانه در دهه های اخیر، بیگانگان فعالیت های زیادی را در پیش گرفته اند تا چهره ای غیر واقعی از اسلام در جهان ارائه کنند. تحریف آموزه های اسلامی و اختلاف در صفوف مسلمین بخشی از این ترفندِ حساب شدۀ دشمنان است. بر رهبران دینی مسلمان هاست که در این موقعیت حساس، آموزه های صحیح اسلام را برای توده های مردم تبیین کنند تا مسلمانان دچار انحراف و سردرگمی نشوند. شکوه این فرهنگ سازی را می توان در موسم حج و برپایی کنگرۀ عظیم اسلامی دید؛ چراکه بهترین فرصت جهت رشد اندیشه و آگاهی مسلمانان رشد همزیستی مسالمت آمیز و همگرایی آنان است و در این ایام است که زمینه سازی برای تشکیل امت واحد اسلامی ، رشد اخلاق اجتماعی و تقویت هویت اجتماعی مسلمانان و مانند آن به وجود می آید و از همین رو است که امام خمینی= و مقام معظم رهبری، آگاهی بخشی و فرهنگ سازی در موسم حج را از رسالت های مهم عالمان دینی شمرده اند. وقتی توده های میلیونی ملت ها و آحاد مسلمین دست در دست یکدیگر، به نفی دشمنان و بیگانگان و بیزاری از آنان می پردازند، باعث می شود حتی کسانی که نسبت به بیگانگان و حرکت های سوء آنان اظهار تردید و دو دلی کرده اند، نیز به خیل عظیم مسلمانان بپیوندند. (نگارش، 1389ش، ص143 و اسماعیل آبادی، 1378ش، ص227)
امام خمینی= دربارۀ نقش مراسم برائت از مشرکین در آگاهی بخشی می فرماید: «در پناه همین برائت از مشرکین است که حتی ساده دلان می فهمند که نباید سر بر آستان شوروی و آمریکا نهاد». (امام خمینی،1378ش، ج20، ص234) ایشان معتقدند:
- آن حجی که خدای تبارک و تعالی می خواهد و آن حجی که اسلام از ما خواسته است، آن است که وقتی می روید حج این مسلمین بلاد را بیدار کنید، متحد کنید با هم. بفهمانید به آنها که چرا باید بیش از یک میلیارد مسلمین تحت فشار دو تا قدرت چند صد میلیونی باشند. تمام گرفتاری ها برای این است که مسلمین را از آن راهی که اسلام دارد منحرف کرده اند. (امام خمینی، 1389ش، 18، 54)
- امید است حجاج محترم بیت اللّه الحرام، از هر فرقه هستند و اهل هر مذهب می باشند، در مواقف و مشاعر محترمه، دست جمعی برای پیروزی اسلام بر کفر جهانی دعا کنند و برای بیداری مسلمانان و حکومت های آنان فریاد کنند و دعای بلیغ نمایند. (همو، 18، ص88)
بررسی مسائل و مشکلات جهان اسلام در حج
از خصوصیات ویژه مناسک حج گردهمایی میلیونی مسلمانان جهان در سرزمین وحی، و عرصۀ تلاقی اندیشه های شکل گرفته در عالم اسلام است. در این تلاقی، مناسب است مسائل و مشکلات مسلمانان هم مرور شود تا جهت رفع آن اقدامات عملی صورت گیرد. این مسئله مورد توجه رهبران انقلاب اسلامی قرار گرفته، است. امام خمینی درصدد بودند نهایت استفاده را از این فرصت در آگاه شدن مسلمین از مشکلات و گرفتاری های هم کیشان و برادران ایمانی خود و تلاش در حل آن ببرند. به ویژه آنکه این کنگره بزرگ و عظیم هر ساله تکرار می شود و در صورت برنامه ریزی و سازماندهی صحیح می توانند به امور مختلف ملت های اسلامی اطلاع یافته و راهکار های عملی برای رفع گرفتاری ها و مشکلات آنان پیشنهاد کنند و زمینه های عملی شدن آنها را فراهم سازند. (حقی، 1394ش، ص16)
امام خمینی در این زمینه می فرماید:
- لازم است زائران محترم بیت اللّه الحرام، از هر ملت و مذهبی که هستند، به فرامین قرآن کریم گردن نهند و در مقابل سیل شیطانی بنیان کن اسلام زدایی شرق و غرب و وابستگان بی اراده آنان دست اخوت اسلامی به هم دهند و به آیات شریف الهی، که آنان را به اعتصام به حبل اللّه فرا خوانده و از تفرقه و اختلاف تحذیر و نهی فرموده است، توجه کنند. از این فریضه عبادی - سیاسی اسلام در آن امکنه شریفه، که به حق برای مصالح موحدین و مسلمین جهان بنا شده است، بیشترین استفاده معنوی و سیاسی را نموده و به سرّ قربان گاه ابراهیمی - اسماعیلی توجه کنند که برای خدای تبارک و تعالی و هدف مقدس اسلام تا سر حد فدای عزیزترین ثمره وجود خود باید ایستاد و از هدف الهی دفاع نمود. (امام خمینی، 1389ش، ج16، ص513)
- اسلام برای مردم در هر ناحیه یک امور سیاسی عبادی قرار داده است. این جماعات در تمام کشورهای مسلمین و در هر شهر و ده و روستا، اینها یک امور اجتماعی - سیاسی است که اهل یک بلد در مساجد مجتمع بشوند و مشکلات خودشان را نسبت به آن بلد حل بکنند. و اجتماع کعبه بزرگ ترین اجتماعی است که هیچ دولتی نمی تواند خودش این اجتماع را ایجاد کند و خدای تبارک و تعالی همچو کرده است که مسلمین بدون یک مزاحمت ها و زحمت هایی و بدون یک خرج هایی که بر دولت ها باشد، مجتمع می شوند در آنجا و مع الأسف استفاده از آن نمی شود». (اسحاقی، 1386؛ به نقل از امام خمینی،1378ش، ج7، ص573)
- از جمله وظایف در این اجتماع عظیم [حج]، دعوت مردم و جوامع اسلامی به وحدت کلمه و رفع اختلافات بین طبقات مسلمین است. (امام خمینی، 1389ش، ج10، ص159)
امام خمینی= معتقدند:
باید در این اجتماع عظیم الهی، که هیچ قدرتی جز قدرت لایزال خداوند نمی تواند آن را فراهم کند، مسلمانان به بررسی مشکلات عمومی مسلمین پرداخته و در راه رفع آنها با مشورت همگانی کوشش کنند... . (امام خمینی،1389ش، ج15، ص169)
همچنین می فرماید:
در حج.... باید بررسی از اوضاع مسلمین در هر سال بشود که مسلمین در چه حال هستند، ... این سفر حج و این حج برای این مسائل بوده است! برای قیام ناس بوده است! برای این بوده است که مسلمین مشکلات مسلمین را درک کنند و در رفعش کوشش کنند! برای این بوده است که بین مسلمین اخوت و مودت پیدا بشود! (امام خمینی،1389ش، ج18، ص52)
مقام معظم رهبری ضمن تأیید این مطلب گفته اند: «موضوع مهم دیگری که حجاج بیت الله به عنوان بخشی از هدف حج باید به آن بپردازند، مسائل مهم و جاری جهان اسلام است». (پیام به حجاج بیت الله الحرام ، 26/3/70) ایشان همچنین می فرمایند:
- حجِ درست می تواند از اعضای جدا افتاده امت اسلامی پیکره ای واحد و کارآمد و نیرومند بسازد، آنان را با هم آشنا و از حرف ها و دردها و پیشرفت ها و نیازهای یکدیگر آگاهشان کند و تجربه های آنان را متبادل سازد. اگر حج با توجه به این هدف ها و نتایج برنامه ریزی می شد و در این برنامه ریزی دولت ها و علما و صاحب نظران و روشن فکران جهان اسلام همکاری می کردند، ثمرات گران بهایی نصیب امت اسلامی می گشت که با هیچ دستاورد دیگری در دنیای اسلام قابل مقایسه نبود. (پیام به حجاج بیت اللّه الحرام، 13/3/1371)
بدیهی است بررسی مشکلات این زمینه را به وجود می آورد که مسلمانان از وضعیت یکدیگر آگاه شوند و در جریان کمبودها و مشکلات قرار گیرند تا بر اساس آن راهکارهای لازم را در جهت رفع آن اتخاذ کنند.
نتیجه گیری
با توجه به بررسی های صورت گرفته در این مقاله نتیجه گیری می کنیم که یکی از مشکلات مهم جهان اسلام تفرقه و فقدان همگرایی است و همین مسئله باعث به وجود آمدن انواع بحران های تباه کننده شده و از اقتدار مسلمانان کاسته است. امام خمینی= و مقام معظم رهبری یکی از عوامل اصلی انحطاط جهان اسلام را اختلاف و تفرقه می دانند. ایشان همگرایی و وحدت میان مسلمانان را راهکار پیشرفت جهان اسلام دانسته و آن را رمز پیروزی مسلمانان و راه حل همه مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آنها خوانده اند.
از دیدگاه امام خمینی و مقام معظم رهبری مراسم حج فرصت مناسبی برای تعامل پیروان مذاهب اسلامی و مظهر اتحاد مسلمین و تقویت کننده روح اخوت و برادری میان مسلمانان است. اجتماع سالانه حج می تواند زمینه های همگرایی لازم جهت تشکیل امت جهانی اسلام را فراهم کند. حج بهترین فرصت، جهت رشد اندیشه و آگاهی مسلمانان، رشد همزیستی مسالمت آمیز و همگرایی آنان است و از همین رو امام خمینی= و مقام معظم رهبری، بر آگاهی بخشی، فرهنگ سازی و بررسی مشکلات جهان اسلام در موسم حج تأکید دارند.
در مجموع فریضه حج با توجه به دارا بودن ظرفیت های متعددی از جمله ابعاد سیاسی - اجتماعی، ظرفیت دیپلماتیک وحدت گرایانه و آگاهی بخشی از مشکلات جهان اسلام می تواند در مسئله همگرایی امت اسلام نقش تعیین کننده ای داشته باشد. بر این اساس امروزه که دشمنان جهان اسلام از هر فرصتی جهت ضربه زدن به اسلام و ایجاد اختلاف و تفرقه استفاده می کنند ضروری است حاکمان و نخبگان جهان اسلام به توطئه های دشمنان توجه کنند و از هیچ اقدامی در راستای اقتدار، وحدت و همگرایی امت اسلامی دریغ نکنند و از ظرفیت دیپلماسی حج بهره مند شوند.
