نوع مقاله : از نگاهی دیگر
موضوعات
مقدمه
حج یکی از عبادات ارزشمند دین اسلام، نمایشی پرشکوه از اوج رهایی انسان از غیر خدا و جلوه بی نظیری از عشق و احساس مسئولیت در گستره حیات فردی و اجتماعی است. ازاین رو همه ساله میلیون ها تن از مسلمانان اقصی نقاط جهان در سرزمین وحی حضور می یابند و از فیوضات مادی و معنوی این کنگره عظیم بهره مند می شوند. حج علاوه بر اینکه فضایی معنوی، تربیتی و اخلاقی دارد، دارای ابعاد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است و انجام دادن مناسک حج به خاطر کارکردهای سیاسی و فرهنگی می تواند مسلمانان را در جایگاه رفیع بین المللی قرار دهد.
جریان تحول و تنوع دیپلماسی از حیث ساختار، دستورکار و شیوه های اجرا طی دهه های اخیر متأثر از فرایند جهانی شدن شتاب قابل توجهی به خود گرفته است. به اقتضای تحولات نوین جهان و وقوع دگرگونی در عرصه های مختلف، اشکال متنوع دیپلماسی برای پاسخ گویی به نیازهای کنشگران پدید آمده است که از جمله می توان به دیپلماسی عمومی ، دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی حج اشاره کرد.
موضوع دیگری که به طور برجسته ای ظهور و بروز یافته است حضور نهادهای غیر دولتی و شخصیت های غیر رسمی در عرصه دیپلماسی و تأثیرگذاری آنها در سطح جهانی است. بی تردید آنچه باعث کنار هم آمدن این اجتماعات از کل جهان می گردد، شبکه های ارتباطی و رسانه ای است.
رسانه ها با ورود به عرصه سیاست خارجی، تغییرات اساسی در مفاهیم، دامنه کارکرد و شکل دیپلماسی را موجب شده اند و همین امر تغییرات مهمی را در فرایند سیاست گذاری، هدایت و اجرای سیاست های خارجی کشورها به وجود آورده است.
رسانه دارای قدرت بسیار بالا و نفوذی عمیق در افکار عمومی تمام جوامع و کشورهاست. رسانه های نوین، چهره جدیدی از قدرت را به وجود آورده است که می توان آن را چهره نامحسوس قدرت دانست. قدرت رسانه ها خلاف قدرت فیزیکی، دارای آثار درازمدت و تدریجی است. دسترسی بیشتر به رسانه ها، دسترسی به قدرت بیشتر و اقناع افکار مخاطبان را نیز به همراه دارد.
در این مقاله با بررسی مفهوم دیپلماسی نوین و اشکال آن، همچون دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی حج، جایگاه بازیگران غیر رسمی و کارکرد رسانه ها در دیپلماسی به بررسی نقش رسانه های نوین در دیپلماسی حج می پردازیم.
دیپلماسی
مفهوم دیپلماسی از جمله مفاهیم پیچیده و دشواری است که با توجه به کارکرد آن تعاریف متعدد و متنوعی از آن ارائه شده است. دیپلماسی هنر و فن اداره سیاست خارجی، تنظیم روابط بین المللی و حل و فصل اختلاف های بین المللی با بهره گیری از شیوه های مسالمت آمیز تعریف می شود. همچنین می توان دیپلماسی را دانش ارتباط میان سیاستمداران و سران کشورهای جهان دانست (طلوعی، 1385، ص471). مورگنتا دیپلماسی را هنر مرتبط ساختن عناصر قدرت ملی به مؤثرترین شکل با آن گروه از ویژگی ها و شرایط بین المللی دانست که به طور مستقیم با منافع ملی مربوط می شود. (مورگنتا، 1374، ص247)
دیپلماسی فرهنگی
در ادبیات روابط بین الملل و سیاست خارجی تعاریف مختلفی از دیپلماسی فرهنگی بیان شده است.
«فرانک نینکوویچ» دیپلماسی فرهنگی را تلاش برای ارتقای سطح ارتباطات و تعامل میان ملل جهان با هدف طراحی و بنیاد نهادن تفاهم نامه ها و توافقاتی بر اساس ارزش های مشترک می داند.
«گیفورد مالون» دیپلماسی فرهنگی را معماری یک بزرگراه دوطرفه به منظور ایجاد کانال هایی برای معرفی تصویر واقعی و ارزش های یک ملت و در عین حال، تلاش برای دریافت درست تصاویر واقعی از سایر ملت ها و فهم ارزش های آنها می داند.
در تعریف دیگر، دیپلماسی فرهنگی عبارت است از مبادلۀ ایده ها، اطلاعات، هنر، نحوۀ زندگی، نظام ارزشی، سنت ها و اعتقادات به منظور دستیابی به مفاهیم مشترک و تقویت تفاهم متقابل میان ملت ها و کشورها. (حسن خانی، 1384، ص136)
دیپلماسی خط دو
«جوزف و.مونتویل» در تعریف خود از «دیپلماسی خط دو» آن را به تعامل غیر رسمی بین اعضای دو گروه یا ملت تعبیر کرد که هدف آن حل منازعه میان طرفین از طریق بحث و گفت وگو است. او توضیح می دهد که این شیوه دیپلماسی در حقیقت باید به مثابه کارگاه حل مشکلات، تأثیر بر افکار عمومی و همکاری های فرهنگی، اقتصادی و... نگریسته شود.
دیپلماسی خط دو دارای سه ویژگی بارز است:
نخست، فرایندی غیر رسمی است که محدودیت های فرایند رسمی را ندارد و با چارچوبی متفاوت و در عین حال منعطف است؛
دوم، افراد غیر رسمی در دیپلماسی خط دو حضور دارند؛
سوم، دو طرف فارغ از تنش ها و مشکلات سیاسی با دستیابی به ادبیات تنش زا و خلق فضای احترام و درک متقابل از ارزش ها به حل اختلافات می پردازند.
دیپلماسی حج
دیپلماسی حج، که گونه ای ترکیبی از دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی خط دو است، با هدف اساسی ارائه دیدگاه روشن و موجه نسبت به فرهنگ ارزشی و رفتاری نظام اسلامی ایران در عرصه حج برای کنشگران مختلف عرصه حج (اعم از دولت عربستان، سایر دولت ها، سازمان های بین المللی و غیر دولتی، نهادهای مدنی جوامع اسلامی ، افکار عمومی و زائران مسلمان) است. دیپلماسی حج در واقع تأمین منافع مورد نظر نظام اسلامی ایران و تشیع با استفاده از فرصت برگزاری کنگره عظیم حج است. (صباغیان، 1394ش، ص133)
به طور خلاصه دیپلماسی حج عبارت است از «تلاش برای درک، مطلع ساختن، مشارکت دادن و تأثیرگذاری بر امت اسلامی و تبادل ایده ها، اطلاعات، هنر و دیگر جنبه های فرهنگ اصیل اسلامی میان ملت ها به منظور تقویت تفاهم متقابل».
دیپلماسی حج را می توان نمونه بارز و اعلای اعمال قدرت نرم دانست که به نظام پساانقلابی جمهوری اسلامی ایران امکان و توان نفوذ در امت اسلامی را از طریق عناصری چون فرهنگ و معارف، ارزش ها و ایده های ناب شیعی و انقلاب می دهد و از این طریق چهره اصیل ایران اسلامی ، تشیع و انقلاب اسلامی را به درستی به مخاطبان خود می شناساند و نیز داده های مناسبی از طرف مقابل به دست می آورد تا امکان رصد کردن فرصت ها و موانع را فراهم آورد. (حسن خانی، 1384ش، ص143)
تمایزهای دیپلماسی حج
- نتایج دیپلماسی حج زمان بر است و در میان مدت یا بلند مدت ظاهر می شود و آثارش ماندگارتر خواهد بود.
- دراین نوع از دیپلماسی، برای برقراری ارتباط با توده ها از روش های فرهنگی و ابزارهای نوین ارتباطی استفاده می شود.
- مخاطبان اصلی در دیپلماسی حج، نهادها و سازمان های غیر دولتی، شخصیت های غیر رسمی دینی و اجتماعی ملت ها و همه افراد جامعه هستند. مخاطبان دیپلماسی حج علاوه بر ملت های کشورهای اسلامی ، دیگر کشورها را نیز می تواند شامل گردد.
- در دیپلماسی عادی موضوعات و مسائل سیاسی در ارتباط با سیاست ها و رفتارهای دیگر دولت هاست؛ اما دیپلماسی حج در تلاش است با تحت تأثیر عقاید افراد دیگر کشورها، در سیاست دولت های آنان اثر بگذارد.
جایگاه دیپلماسی حج
جایگاه دیپلماسی حج، که یکی از اشکال متنوع دیپلماسی نوین است، به ویژه دیپلماسی عمومی ، در عرصه روابط بین الملل قابل بررسی و توجه است.
امروزه افکار عمومی با فراهم آمدن امکان آگاهی مشترک و مرتبط و متشکل شدن در بستر شبکه های اجتماعی مجازی، قدرت غیر قابل انکاری برای کنترل رفتار و سیاست های کنشگران دولتی یافته اند و دولتمردان کشورها هنگام اتخاذ تصمیمات خود هرگز نمی توانند نقش افکار عمومی را نادیده انگارند؛ چنان که در صورت ارتکاب این خطای فاحش راهبردی ناگزیرند خسارات سنگین ناشی از تخریب وجاهت بین المللی خود را بپردازند. وقوف دولت ها بر ضرورت توجیه و متقاعد ساختن افکار عمومی نسبت به تصمیمات خود در دوران حاضر، آنان را به فکر ابداع شیوه ها و رویه های نوین دیپلماتیک انداخته است. (سعیدی، 1396ش، ص78)
اصولاً می توان گفت مهم ترین پیامد جهانی شدن عرصه سیاست، افزایش نقش و توان اثرگذاری افراد در ارتباط با دولت های متبوعشان است که به ظهور اشکال متنوعی از دیپلماسی نوین، به ویژه دیپلماسی عمومی ، انجامیده است.
امروزه در سایه نظم نوین جهانی ظرفیت خودمختاری شهروندان جوامع سیاسی ارتقا یافته و دامنۀ کنشگری مستقلانۀ آنان به منظور اِعمال نفوذ بر تحولات جهانی گسترده شده است. همچنین قدرت دولت ها جهت کنترل و هدایت آمرانۀ افراد بر خلاف میل و اراده آنان و مداخله وسیع در زندگی شهروندان کاهش پیدا کرده است. افراد انسانی در عین حفظ وفاداری های سنتی خویش به دولت های ملی، رفته رفته پذیرای نقش شهروندی جهانی می شوند. آنان با کسب آگاهی فزاینده نسبت به رویدادهای جاری سراسر دنیا و نسبت به حقوق، وظایف و توان اثرگذاریشان بر روند اموری که مستقیم یا غیر مستقیم با سرنوشت آنها ارتباط می یابد، در سطوح داخلی و جهانی فعال شده اند تا جایی که هم اینک افرادِ خودآگاه و همگرا در سازمان های مردم نهادِ فروملی و فراملی در حکم کنشگران ذی نفوذی هستند که دولت ها هرگز نمی توانند وجودشان را نادیده انگارند.
امروزه دوران تمامیت خواهی به سر آمده است و رژیم های اقتدارگرا یک به یک تسلیم اراده مردمی می شوند که مصرانه می کوشند با معکوس کردن روند اعمال قدرت و کنترل حکومت ها آنها را به رعایت حقوق فردی و جمعی خود وادارند. (سیف زاده، 1382، ص201).
تحلیل نقش افراد در عرصه سیاست جهانی در قالب نظریه لیبرالیسم، خصوصاً شاخه لیبرالیسم جامعه گرا، به دلیل تأکید آن بر روابط فراملی و جایگاه کنشگران غیر دولتی و نیز استفاده از سطح تحلیل فرد و گروه به جای سطح تحلیل دولت با سهولت بیشتری امکان پذیر است. در این زمینه نظریه پردازانی همچون جیمز روزنا معتقدند که تعاملات افراد پیامدهای مهمی برای روابط بین الملل داشته است؛ زیرا در سایه پیشرفت های ارتباطاتی و الکترونیکی و نیز ارتقای سطح آموزشی و آگاهی های عمومی ، امکان کنشگری افراد افزایش یافته و متعاقباً در نتیجۀ گسترش دامنۀ تحرکات افراد و کاهش تعهدات آنها به دولت ها، ظرفیت دولت ها برای کنترل و مدیریت روابط انسانی رو به تنزل گذاشته است. این مسئله موجب تغییر شکلی عمیق در نظام بین الملل می شود و علی رغم تداوم محوریت دولت و استمرار منطق چرایی ظهور دیپلماسی نوین در بستر متحول نظام جهانی، اما به دلیل وجود شبکه هایی متشکل از افراد و گروه ها به سمت تکثرگرایی گام برمی دارد.
روزنا دلایل متعددی برای اثبات افزایش اهمیت افراد در سیاست بین الملل اقامه می کند. دلایلی از قبیل کاهش قدرت و حاکمیت دولت، بالارفتن توان تجزیه و تحلیل افراد و آگاهی آنان از میزان تأثیرگذاری اقداماتشان بر تحولات جهانی در نتیجۀ وقوع انقلاب اطلاعات و وجود ابزارهای پیشرفته اطلاع رسانی، مانند تلویزیون و رایانه ها، رشد جمعیت و نیز پدیدار شدن موضوعاتی با ماهیت فراملی(جکسون و سورنسون، 1385، صص148-145)
ظهور دیپلماسی عمومی به عنوان دیپلماسی مردم محور یا دیپلماسی دولت با مردم را می توان پاسخی به افزایش و اهمیت نقش کنشگران قلمرو عمومی در ساخت هنجارها و قواعد و مدیریت امور جهان دانست؛ به عبارت دیگر ارتقای توان اثرگذاری افکار عمومی و افرادِ متشکل شده در قالب نهادهای جامعه مدنی در ارتباط با دولت های متبوعشان و پاسخگو شدن دولت ها در برابر این کنشگران نوپدید، دولتمردان را به فکر ایجاد مجرایی برای درک و شناخت، اطلاع رسانی و اعمال نفوذ بر توده های مردم سایر کشورها انداخته است تا از ظرفیت آنان برای تأثیرگذاری بر مقامات دولت متبوعشان استفاده کنند. بر همین مبنا کمیسیون مشورتی دیپلماسی عمومی آمریکا این نوع دیپلماسی نوین را چنین تعریف می کند:
فرایند اطلاع رسانی، تعامل و تأثیرگذاری بر مردمان کشورهای خارجی به گونه ای که [مردم آن کشورها] در نتیجه این فعالیت ها حکومت های خود را ترغیب کنند تا از سیاست های کلیدی آمریکا حمایت کنند. (ایزدی، 1390ش، ص36)
نقش رسانه های نوین در دیپلماسی
با توسعه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطاتی مدرن مانند ماهواره ها، تلفن های همراه و خصوصاً شبکه جهانی اینترنت، که سرعت و حجم انتقال داده ها و اطلاعات را در سراسر جهان به طرز معجزه آسایی افزایش داده است، از اواسط دهه 1990 یک عرصه عمومی مجازی شکل گرفته است که در بستر آن تعامل، گفت وگو و تبادل آزادانۀ اطلاعات، افکار و ایده ها در مقیاس جهان شمول میان موجودیت های مختلف جامعه جهانی به منظور تأثیرگذاری بر رفتار و تصمیمات دولت ها امکان پذیر شده است. (سجادپور، 1390ش، ص77)
شکل گیری این عرصه عمومی بر پایه شبکه های مجازی و رسانه های نوین ارتباطی، فرایند دیپلماسی را نسبت به گذشته بسیار دگرگون ساخته است؛ زیرا دیپلماسی پیوند تنگاتنگی با دو عنصر ارتباطات و اطلاعات دارد و با متصل شدن همه کنشگران جامعه جهانی به شبکه سراسری و فراگیر اطلاعات، قابلیت محرمانه نگاه داشتن محتوای مذاکرات دیپلماتیک و منحصر کردن آنها به مقامات رسمی کاهش قابل توجهی یافته است. ازاین رو در فضای نوین دیپلماسی به یُمن وجود فناوری های پیشرفته، موجودیت های بیشتر و متنوع تری مشغول فعالیت هستند و امروزه هرکس که به یک پایانه اطلاعاتی دسترسی داشته باشد، می تواند به جای صِرف دریافت پیام های دیپلماتیک، خود شخصاً به تولید و انتشار پیام مبادرت ورزد - (گنجی دوست، 1387ش، ص185)
تغییر و تحولات شگرفِ به وجود آمده در عرصه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی، از جمله ظهور شبکه جهانی اینترنت و افزایش منابع اطلاع رسانیِ در اختیار بشر با گسترش خبرگزاری های ماهواره ای، به تنوع و پیچیدگی شیوه های جهت دهی به افکار عمومی جهانی منجر شده است تا جایی که حتی کاربران فردی از طریق شبکه های اجتماعی توانایی تحت تأثیر قرار دادن جمع کثیری از انسان ها را در مقیاس جهانی پیدا کرده اند و ازاین رو چالش بزرگی برای کنشگران و رسانه های سنتی عرصه اطلاعات محسوب می شوند.
امروزه شبکه های برخط (آنلاین) مانند توئیتر، فیسبوک و وبلاگ ها افراد را قادر می سازند تا با یکدیگر در اقصی نقاط جهان مرتبط شوند و در نتیجه الگوی تبادل اطلاعات «بسیار به بسیار» از الگوی سنتی «یک به بسیار» پیشی گرفته است. همچنین با گسترش فناوری های تلفن همراه، شیوه دریافت و ارسال اطلاعات نیز به طرز اساسی تغییر یافته است. در قالب الگوی ارتباطات بسیار به بسیار شبکه هایی از کنشگران می توانند هم دریافت کننده پیام از یکدیگر، و هم ارسال کننده پیام به یکدیگر باشند. درحالی که طبق الگوی پیشین، یعنی ارتباطات یک به بسیار، منابع اطلاعاتیِ محدود پیام واحدی را به مخاطبان بی شمار می رساندند.
فناوری های نوین به انسان ها حق انتخاب داده اند. ازاین رو افرادْ دیگر مصرف کنندۀ صِرف برنامه ها و اطلاعات ارسالی از تعدادی منابع محدود نیستند، بلکه می توانند با رویکردی گزینشی اطلاعات را از منابعی بگیرند که آنها را بیشتر دارای صداقت و نماینده منافع خویش می پندارند.
متعاقب این تحولات فنی در عصر کنونی اطلاعات، دیگر انحصار رسانه ای از اختیار دولت های ملی خارج شده است و افراد و گروه های خصوصی با انبوهی از رسانه های غیررسمی در عرصه پیچیدۀ پیام رسانی فعالیت دارند. بنابراین ارتباط گیری با مردم جوامع خارجی در فرایند دیپلماسی عمومی ، هرچند در مقام برنامه ریزی و هدایت، هنوز هم دولت محور است؛ اما در مقام اجرا هرگز محدود به نقش دولت نمانده است، بلکه کار ویژه مشترک کنشگران دولتی و غیر دولتی محسوب می گردد.
تأثیرات ملموس فناوری های ارتباطی بر فرایند دیپلماسی را می توان در نحوه عملکرد دو شکل دیگر دیپلماسی، یعنی دیپلماسی رسانه ای و دیپلماسی مجازی، سراغ گرفت. دیپلماسی رسانه ای به ابتکارات و نوآوری های هر دولت برای مدیریت چهره رسانه ای خود از طریق به کارگیری رسانه ها برای تکمیل و ارتقای سیاست خارجی در فراسوی قلمرو سرزمینی اش اطلاق می شود.
امروزه در عصر ارتباطات و اطلاعات تصویری که یک کنشگر توسط رسانه ها از هویت خویش به جامعه جهانی می نمایاند، نقش بسزایی در توفیق یا عدم توفیق وی در صحنه پیچیده رقابت بین المللی دارد. از همین رو است که دولت ها با اِشراف بر این مهم، طی دهه های اخیر توجه ویژه ای به مقوله دیپلماسی رسانه ای کرده اند. دولت ها بر قدرت شگرف رسانه ها در شکل دهی به افکار عمومی واقف هستند و نیک می دانند که پیشبرد سیاست خارجی در جهان معاصر بیش از پیش به انگاره سازی های رسانه ای بستگی دارد. در نتیجه مقام و موقعیت یک کشور و جایگاهش در سلسله مراتب جهانی به قابلیت دیپلماسی رسانه ای آن گره خورده است و اینکه یک کشور چگونه در رسانه های جهانی تصویر و توصیف می شود.
دیپلماسی مجازی هم به استفاده از فناوری های نوین ارتباطی برای انجام دادن امور و پیگیری اهداف دیپلماتیک اطلاق می گردد و در حقیقت دیپلماسی را به گستره فضای مجازی می کشاند؛ به عبارت دیگر در چهارچوب دیپلماسی مجازی، دولت ها بخشی از منافع و اهداف سیاست خارجی خود را در فضای مجازی و با استفاده از ابزارهای پیشرفته ارتباطی دنبال می کنند. دیپلماسی مجازی تأثیر نوآوری های فناوری ارتباطات و اطلاعات را به حوزه دیپلماسی پیوند می زند و نمایانگر آن است که فناوری های نوین ارتباطاتی فرصت های جدیدی برای تعامل با طیف وسیع تری از عموم جامعه جهانی از طریق اتخاذ رهیافت شبکه ای و بهره برداری حداکثری از نظام جهانیِ مبتنی بر چندمحوری و وابستگی متقابل فراهم آورده اند.
امروزه با وجود شبکه جهانی اینترنت - که یک دنیای مجازی بسیار وسیع و بیکران را پدیدار ساخته و میلیون ها انسان را به واسطه تارنماها (وبسایت)، وبلاگ ها، رایانامه ها (ایمیل) و شبکه های اجتماعی مانند فیسبوک، یوتیوب، توئیتر و امثال آن به صورت آنی به یکدیگر مرتبط کرده است - فرایند جمع آوری و انتقال اطلاعات بسیار سهل، سریع و کم هزینه شده است. (سعیدی، 1396ش، ص78)
دیپلماسی مجازی امکان گسترش دامنه مذاکرات و ارتباط گیری دیپلمات های کشورها با یکدیگر را به منظور همفکری، مفاهمه و تبادل نظر و در نتیجه بالابردن ضریب موفقیت تلاش ها برای حل و فصل مشکلات و منازعات بین المللی فراهم کرده است. این گونه ی پیشرفته دیپلماسی نوین، همچنین با موجودیت بخشیدن به سفارتخانه های مجازی، می تواند انجام دادن بسیاری از امور کنسولی (مانند رسیدگی به تقاضای صدور روادید یا دیگر مطالبات شهروندان) را تسهیل کند. (سیمبر و قربانی، 1388، ص44)
ویژگی های ابزار نوین ارتباطی
ابزارهای نوین ارتباطی در دیپلماسی حج
رسانه اصلی ترین ابزار دیپلماسی است و با افزایش قدرت و نفوذ رسانه ای کشوری در سایر ملت ها، میزان اثرگذاری بر افکار دیگر ملت ها و کنترل این افکار به سمت دلخواه بیشتر می گردد.
از وظایف کاربرد رسانه در دیپلماسی حج می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) ایجاد ارتباط و اطلاع رسانی به مخاطبان؛
ب) خنثا کردن دروغ پردازی و شایعه پراکنی در عرصه خبر و تبلیغات؛
ج) اعتمادسازی و همراه سازی افکار عمومی .
2- وب سایت ها و دفاتر خدماتی زیارتی مجازی
وبگاه ها امکان حضور چشمگیر تشکیلات فرهنگی و اجرایی حج را در فضای اینترنت فراهم می سازند.
کارکردهای اصلی وب سایت ها:
الف) اطلاع رسانی
با ارائه اطلاعات لازم به حجاج، بیان چگونگی اجرای فعالیت ها، انتشار بیانیه های مطبوعاتی و...
ب) آموزشی
با برگزاری کلاس های آموزشی مجازی، ارائه مطالب آموزشی در قالب ویدئو، متن، انیمیشن و صوت.
ج) خدمات الکترونیکی
با ایجاد پایگاه های اطلاعاتی و انجام دادن فعالیت ها و فرایندهای اجرایی الکترونیکی به حجاج، کارگزاران و مدیران ستادی حج که با چند زبانه بودن و استفاده از آخرین فناوری های تعاملی وب می تواند ابزار کارامدی در ایجاد ارتباط و جذب مخاطبان از سراسر جهان باشد.
وبلاگ یا وب نوشت نوعی وب سایت است که حاوی اطلاعاتی مانند گزارش روزانه، اخبار، یادداشت های شخصی یا مقالات علمی مورد نظر طراح آن است. به جز نوع نوشتاری وب نوشت، با گسترش روزافزون فناوری های اینترنتی، سامانه های نوینی از وب نوشت ها نیز گسترش پیدا کرده است. در حال حاضر وب نوشت ها به صورت های مختلفی مانند وب نوشت عکسی یا فتوبلاگ یا فلش بلاگ ویدئو بلاگ، پادکست یا صدابلاگ نیز وجود دارند. گزارش های جدید نشان می دهد که در مجموع بیش از 4،5 میلیون وب نوشت فارسی به ثبت رسیده که در میان آنها بیش از 450 هزار وب نوشت فعال وجود دارد.
در حال حاضر در ایران بیش از هشت میلیون وب نوشت ثبت شده وجود داشته و ایران از این حیث جایگاه دهم را در جهان داراست. استفاده از وبلاگ رایگان است و به دانش تخصصی نیاز ندارد و به همین دلیل مورد توجه قرار گرفته است.
وبلاگ نویسی به دلیل انتقال اطلاعات آزادانه و امکان بحث و تبادل نظر درباره یادداشت ها به عنوان رسانه همگانی الکترونیکی در میان کاربران اینترنت، مطرح است. که می تواند با تنویر افکار و مطرح کردن مباحث سیاسی نقش برجسته ای در آگاه سازی مخاطبان در عرصه بین الملل داشته باشد.
شبکه های اجتماعی مجازی عموما سرویس آنلاین، پلتفرم یا سایتی محسوب می شود که مردم در آنها می توانند دیدگاه ها، علاقه مندی ها و در یک کلام محتوا ایجاد کنند و با دیگران به اشتراک بگذارند. شبکه های اجتماعی مجازی یکی از بسترهای نرم افزاری وب 2 هستند. شبکه های اجتماعی مجازی با جنبه هایی مثبت از جمله دسترسی آسان به منابع اطلاعاتی، ارتباط آسان با یکدیگر، یافتن دوستان جدید و احساس صمیمیت میان افراد همراه است.
کارکردهای مهم شبکه های اجتماعی
- امکان انتشار سریع اطلاعات و اخبار؛
- عبور از مرزهای زمانی و مکانی؛
- تعامل یک به یک افراد از طریق شبکه ها؛
- تشکیل جوامع و تجمیع قدر مشترک آنها؛
- تقویت ارتباط بین مردم از طریق گفت وگو پیرامون ارزش ها و ایده های مشترک؛
- تعامل بین بخش غیر رسمی با حکومت ها و سازمان های غیر انتفاعی؛
- فرصت های بیشتر آموزشی.
اکنون به بررسی اجمالی سه شبکه اجتماعی پر مخاطب می پردازیم
یک شبکه اجتماعی آنلاین، مبتنی بر اشتراک عکس و ویدئو در تلفن همراه (موبایل) است که به کاربران اجازه می دهد عکس ها و ویدئوهای خود را تولید، و آن را در این اپلیکیشن یا طیف متنوعی از دیگر پلتفرم شبکه های اجتماعی نظیر فیسبوک، به صورت عمومی یا خصوصی به اشتراک گذارند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، تعداد کاربران فعال رسانه اجتماعی اینستاگرام در جهان، پانصد میلیون نفر است. اینستاگرام در مالکیت فیسبوک قرار دارد. یکی از دلایل استقبال از اینستاگرام به اشتراک گذاشتن عکس است و این امر صرفاً به بسیاری از کاربران این امکان را می دهد که هم سلیقه های خود را پیدا کنند و هم احساس کنش متقابل در فضای مجازی برای آنها فراهم شود. (ویکی پدیا)
نوعی سرویس پیام رسان متن باز چندسکویی است که کاربران آن می توانند پیام ها، تصاویر، ویدئوها و اسناد رمزنگاری شده را تا حجم 1.5گیگابایت تبادل کنند. تلگرام به جای فراداده روی محتوای پیام تمرکز دارد و حالتی که استفاده می کند، رمزگذاری پشت سر هم است؛ این بدان معناست که در یک پیام امن، محتوا در تلفن فرستنده رمزگذاری می شود و فقط ارسال از طریق سرورها صورت می گیرد و پیام ها هرگز در جایی نگهداری نمی شوند و زمانی ارسال می شوند که هر دو فرستنده و گیرنده آنلاین باشند و در زمانی که گیرنده آنلاین نباشد، پیام در تلفن فرستنده خواهد ماند.
در ژانویه 2016، فایننشال تریبون اعلام کرد که سرویس پیام رسان تلگرام از میان سایر شبکه های رسانه های اجتماعی، عنوان محبوب ترین را در سراسر منطقه غرب آسیا به خود اختصاص داده است. از میان همه مردمی که دست کم در یک شبکه رسانه اجتماعی عضو شده اند، 71 رصد جزو کاربران تلگرام هستند.
در یک نظرسنجی، که خبرگزاری ایسنا منتشر کرد، دست کم بیست میلیون نفر از ایرانی ها از کاربران تلگرام هستند و مسئولان شرکت تلگرام نیز اعلام کردند، به طور تقریبی ماهانه 20 درصد از کاربران فعال این پیام رسان، ایرانی هستند. (اجاق و میرزایی موسوی، 1395ش)
شبکه اجتماعی اینترنتی و سرویس ارائه دهنده میکروبلاگ است که این امکان را برای کاربران خود ایجاد می کند تا پیام هایی به عنوان توییتر به یکدیگر ارسال و دریافت کنند. توییت ها پست هایی متنی هستند که می توانند حداکثر دارای 140حرف باشند و در صفحه پروفایل نویسنده نمایش داده شوند. این متن ها به مشترکان نویسنده، یعنی کسانی که در صفحه توییتر فرد عضویت دارند و به آنها تعقیب کنندگان نیز گفته می شود، ارسال می شود. ارسال کنندگان پیام می توانند پیام خود را تنها برای حلقه دوستانشان ارسال کنند. یا بر مبنای پیش فرض تعیین شده، اجازه دسترسی به پیام را به همه اعضای توییتر بدهند. تمام کاربران می توانند توییت پیام خود را از طریق وبگاه توییتر خدمات پیامک (اس ام اس) یا برنامه های خارجی (که از طریق تلفن های هوشمند برنامه ریزی شده است) ارسال و دریافت کنند. استفاده از خدمات این وبگاه رایگان است. (ویکی پدیا)
نتیجه گیری
بازیگران اصلی در دیپلماسی حج، نهادها و سازمان های غیر دولتی، شخصیت های غیر رسمی دینی و اجتماعی ملت ها و همه افراد جامعه اسلامی هستند.
به منظور استفاده حداکثری از ظرفیت دیپلماسی حج، آگاهی شخصیت های فرهنگی و اجتماعی شرکت کننده در حج، روحانیون و کارگزاران حج و نیز سازمان های غیر دولتی از نقش بی دلیل شان در این عرصه ضروری است.
رسانه های نوین ارتباطی بستری برای شناسایی افراد، و ایجاد ارتباط متقابل، گفت وگو و تبادل آزادانۀ اطلاعات و افکار و ایده ها فراهم کرده است.
به کارگیری ابزار نوین ارتباطی به دلیل امکان انتشار سریع اطلاعات و اخبار، ارزان بودن، عدم نیاز به دانش تخصصی و متشکل شدن در بستر رسانه های جدید، بسیار حائز اهمیت است. لذا پیشنهاد می گردد آگاهی و آموزش های لازم به کارگزاران فرهنگی و اجرایی حج داده شود.
راه اندازی پایگاه های اطلاع رسانی، تشکیل شبکه های اجتماعی و ارائه خدمات متنوع فرهنگی، آموزشی و اجرایی در فضای مجازی به زبان های مختلف دنیا به منظور جذب و همراهی افکار ملت های مسلمان بسیار ضروری است.
نقش دیپلماسی رسانه ای و دیپلماسی مجازی در کنار دیپلماسی حج با امکان گسترش دامنه مذاکرات و ارتباط گیری به منظور همفکری، مفاهمه و تبادل نظر و در نتیجه بالابردن ضریب موفقیت تلاش ها برای حل و فصل مشکلات و منازعات بین المللی نباید فراموش شود.
در سال های اخیر بر اثر توطئه های دشمنان اسلام و مسلمانان و افزایش تنش میان جمهوری اسلامی ایران و برخی کشورهای اسلامی ، استفاده از دیپلماسی حج، تفکیک مسائل سیاسی از مسائل دینی و فضای حج ابراهیمی می تواند فرصت مناسبی برای مفاهمه، گفت وگو و تنش زدایی میان دولت ایران و کشورهای اسلامی باشد.
