نوع مقاله : از نگاهی دیگر
مقدمه
امروزه گسترش روابط انسانی و حوزۀ تعاملات اجتماعی سبب شده است که افراد جوامع در صدد بهره گیری هر چه بهتر از این ارتباطات باشند. انسان امروزی خود را نیازمند برقراری ارتباط در سطح فردی و اجتماعی می بیند و زمانی که این تعامل در قالب یک عرف اجتماعی و ضابطه مند شکل می گیرد نیازمند قواعد و چارچوب هایی است که بتواند این تعامل را مدیریت کند تا به اهداف خود برسد.
اسلام افزون بر قاعده مند کردن رابطۀ انسان با خداوند، هستی و خود در خصوص رابطۀ انسان با همنوعان خودش نیز آموزه ها و الگوهایی دارد. بُعد اجتماعی اسلام از برجسته ترین ابعاد این دین در مقایسه با ادیان دیگر است. ازاین رو مفهوم امت در فرهنگ اسلامی دارای عمق و ژرفای قابل توجهی است؛ به گونه ای که بسیاری از مناسبات و کنش های دینی در ظرف و قالب امت تعریف می شود.
پیش از آنکه به ظرفیت های مفهوم امت بپردازیم باید به مهم ترین مظهر اسلامی ، که بعد اجتماعی آن برجسته تر از سایر آموزه های اسلامی است، توجه کنیم. حج که یکی از ارکان اصلی اسلام است[1] و قرآن کریم مکرّر به آن دعوت کرده است[2] پیامبران پیشین نیز از زمان بنیان گذار توحید، حضرت ابراهیم7، مأمور به برگزاری آن بوده اند، نمونۀ کامل بعد اجتماعی و تکیه بر ارتباط مستحکم آن با مفهوم امت اسلام است. تشریع عمل عبادی حج نشان دهندۀ قصد شارع مقدس برای دست یابی به افزایش سرمایه اجتماعی و تقویت بنیان همگرایی و همبستگی میان افراد این امت بوده است.
توجه به ابعاد مختلف حج از جهت زمانی، مکانی، مشارکت پذیری و مانند آن تصویر بعد اجتماعی آن را برجسته می سازد. با در نظر گرفتن بعد اجتماعی حج این پرسش مطرح می شود که چگونه می تواند در حج دیپلماسی یا روابط پایدار تعاملی مبتنی بر مصالح دو یا چندجانبه تحقق یابد. با گذشت قرن ها از ظهور اسلام و تشریع حج ظرفیت عظیم این کنگره اسلامی کارکرد خود را در حفظ هویت امت اسلامی نشان داده است، اما امروزه بیش از هر زمانی به تقویت روابط درون امتی نیازمندیم. ازاین رو استفاده از ظرفیت دیپلماسی حج در این دوره اهمیت بیشتری می یابد. برای تحقق این ظرفیت سازوکارهای متعددی وجود دارد که در این نوشتار صرفاً به سه سرفصل رسانه، دانش و جامعه می پردازیم و بهره گیری ازآن را در فعال سازی دیپلماسی حج پی می گیریم.
دیپلماسی حج؛ مفهوم، ضرورت، دامنه، ساز و کار
هرچند مفهوم دیپلماسی در عرصۀ مفاهیم سیاسی، و حج در عرصۀ مفاهیم دینی روشن است به جهت ترکیب این دو و اصطلاح نوین دیپلماسی حج ناگزیریم اشاره ای گذرا به این اصطلاح داشته باشیم.
دیپلماسی در اصطلاح علوم سیاسی و روابط بین الملل چنین تعریف شده است: «دیپلماسی دانشی است که روابط بین ملت ها را سازمان دهی، تنظیم و هدایت می کند و به مجموعه روابط رسمی که بر اساس علم دیپلماسی بر روابط بین الملل حاکم است، روابط دیپلماتیک می گویند». (حق شناس، 1390ش، ص14)
هر چند در این توضیح بر بعد سیاسی، بین المللی و روابط میان دولت ها و نهادهای حاکمیتی تأکید می شود، می توان دیپلماسی را ظرفیت برقراری ارتباط هدفمند، پایدار، دوسویه و مبتنی بر مصالح طرفینی نیز دانست. تاریخ روابط دیپلماتیک در عرصۀ بین الملل با فراز و نشیب هایی که داشته نشان از نهادینه شدن این فرایند در برقراری ارتباط میان جوامع با کشورها دارد. از طرف دیگر حج با توجه به اقتضائات خودش زمینه چنین ارتباطی را فراهم می کند.
حج از دیرباز و حتی پیش از اسلام کانون گردهمایی عده ای با نماد دینی و رفتار عبادی - اجتماعی مشترک بوده است.
توجه به شاخصه های برجسته حج همچون وحدت سرزمین، وحدت زمانی و با اشتراک نمادهای مادی (همچون لباس سپید و بی آلایش احرام) و نمادهای رفتاری (همچون حلق، تقصیر، سعی، هروله و طواف) ظهور می یابد، همگی باعث افزایش همبستگی می شود و هر جا همبستگی افزایش یابد سرمایه اجتماعی افزایش می یابد. حج مفهوم گسترده ای دارد و چون موضوع این نوشتار ناظر به آن مفاهیم نیست از توضیح و تفصیل این مفهوم خودداری می کنیم.
پس از تبیین هر یک از ارکان ترکیبی این مفهوم ناگزیر از پرداختن به مقصود از دیپلماسی حج هستیم. بر اساس اصل پیش گفته - که در یک کنش گروهی همبستگی - همگرایی و سرمایه اجتماعی پدید می آید - استفاده کردن از ظرفیت تعامل و ارتباط برای تبادل داشته ها، سرمایه ها، شناخت ها و تجربه ها دیپلماسی حج محسوب می شود. این دیپلماسی از گفت وگو و مفاهمه آغاز، و در گام بعدی به عمل مشترک برای رسیدن به مقاصد و اهداف مشترک می انجامد.
دیپلماسی حج نرم افزار ارتقای سطح همفکری، همدلی و همکاری میان همۀ آحاد امت اسلامی است. دیپلماسی حج بازشناسی ظرفیت ها و آسیب های موجود در فعال سازی این ظرفیت ها و فراهم کردن بستر هم اندیشی برای یافتن راه حل ها و راهبردهای متناسب با آن است.
برای هر تحلیل گر سیاسی یا اجتماعی روشن است که امروزه بیش از هر زمان دیگر رقابت بر سر دست یابی به وضعیت مطلوب تر، چه در عرصۀ مادی و چه امنیت و آرامش، شدت گرفته است. در عین حال شتاب کشورهای اسلامی برای حضور پررنگ در این رقابت چندان مطلوب نیست و صرف نظر از ناکارآمدی های حاکمیتی، ضعف همگرایی و هم افزایی میان شهروندان مسلمان این عقب ماندگی را تشدید می کند. وجود ظرفیت های ژئوپلیتیکی کشورهای اسلامی و برخورداری از ذخایر غنی و نقش استراتژیک آن در تأمین بخش بزرگی از انرژی جهان می تواند در نقش آفرینی این کشورها در معادلات بین المللی و برخورداری بهتر این کشورها از سطح زندگی مطلوب تر تأثیرگذار باشد.
ضرورت دیپلماسی حج از سه مؤلفه تهدیدات، ظرفیت های فعال نشده و تبادل تجربه های موفق تشکیل می شود. مؤلفۀ نخست مربوط به ضعف استقرار و پایداری سیاسی و امنیتی است که به طور گسترده ای در کشورهای منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا مشهود است. همگرایی حاصل از دیپلماسی حج می تواند به رویارویی با این ناامن سازی و ناپایدارسازی مدیریتی، که در عراق و لبنان و سوریه شاهد آن هستیم، بینجامد.
مؤلفه دوم ظرفیت های مختلف علمی ، فرهنگی، دینی، اقتصادی و مانند آن است که کشورهای اسلامی در این زمینه می توانند از طریق فعالان هر یک از بخش های یاد شده در دیپلماسی حج به پروژه های مشترک دست یابند. برگزاری نشست های تخصصی و ارتباط نخبگانی در موسم حج می تواند نقطۀ آغاز این تعامل در سطح گسترده و پایدار باشد.
در خصوص مؤلفه سوم کشورهای مختلف اسلامی به ویژه کشورهای بزرگی چون ایران، مصر، ترکیه، مالزی، اندونزی، عربستان و عراق که پیشرفت هایی داشته اند می توانند نقش پیشگام را در این عرصه ایفا کنند و تجربه های موفق خود را در اختیار یکدیگر قرار دهند، برای مثال می توان به پیشرفت های چشمگیر جمهوری اسلامی ایران در زمینه های مختلف، از جمله فناوری های نوین اشاره کرد.
از این نقطه می توان ضرورت دیپلماسی حج را بر اساس نیاز روزافزون جهان اسلام به همگرایی دریافت.
با توجه به اینکه حج از یک طیف فراگیر جمعیتی برخوردار است، که از سطوح توده ها آغاز و تا لایه های نخبگانی پیش می رود، به تناسب ظرفیت هر لایه می توان سطحی از دیپلماسی را فعال ساخت. شکل دهی افکار عمومی با گسترش تبیین ها و ایجاد انگیزه می تواند هدف گذاری دیپلماسی حج باشد. انتقال اطلاعات درست، زدودن شبهه ها، برطرف کردن برداشت های ناروا و سوگیری های مغرضانه و امیدبخشی به ثمردهی همگرایی و وحدت می تواند سرفصل دیپلماسی عمومی حج باشد.
امّا دیپلماسی نخبگانی حج می تواند میان متخصصان و کارشناسان، و تصمیم گیران و تصمیم سازان شکل گیرد که ایشان نقش پیشگام و تأثیرگذار بر جوامع خود داشته باشند. فرهیختگان، اندیشمندان، محققان و پژوهشگران، هنرمندان و عالمان دین طیف های این جامعۀ نخبگانی محسوب می شوند.
همچنین می توان دیپلماسی حج در عرصۀ اجرا و مدیریت شکل گیرد و به بهره برداری بهتر از مناسک حج منجر شود.
ذیل دیپلماسی حج پرسش اساسی از ساز و کارهایی است که می تواند این دیپلماسی را فعال و کار آمد کند که به اختصار به آنها اشاره می شود:
الف) برگزاری نشست های فرهنگی و اندیشه محور در نمایندگی های حجاج کشورهای حاضر در موسم حج؛
ب) استفاده از ظرفیت های رسانه ای فراکشوری برای ایجاد بیداری در جهت استفاده از فرصت های تعاملی میان حجاج در موسم حج؛
ج) آموزش های همگانی به حجاج کشورها در خصوص ارتباط گیری و گفت وگوهای تعاملی میان آنها؛
د) باز تولید محتوای فرهنگی متناسب با همگرایی بین حجاج، زائران و آحاد امت اسلامی ؛
هـ) ورود نهادهای رسمی کشورهای اسلامی - همچون سازمان همکاری اسلامی، مجمع علمای مسلمین و اتحادیه عرب - برای طراحی الگوهای استفاده از دیپلماسی حج.
فرصت های حج
اکنون باید فرصت های حج را برای درک مناسب ظرفیت شناسی این دیپلماسی بررسی کنیم. فرصت های حج را می توان در مؤلفه های ذیل گنجاند:
جامعۀ مشارکت کننده در حج از ملیت های گوناگون و کشورهای مختلف باعث ایجاد فضای گفتمانی متنوعی برای این جوامع می شود. این فراگیری و شمول افزون بر گسترۀ نژادی و ملیتی، گسترۀ صنعتی، حرفه ای، سنی و جنسیتی را نیز شامل می شود که اقتضای هر یک می تواند زمینه ساز فعال شدن دیپلماسی حج در همان زمینه باشد.
جمعیت گاهی در سال هایی که حج اکبر برگزار می شود، بدون در نظر گرفتن جمعیت متغیر عمره گزار، به بیش از سه میلیون نفر می رسد که اگر فضای گفتمانی در 10% این جمعیت شکل بگیرد در هدایت و جهت دهی درست افکار عمومی جهان اسلام به صورت هدفمند بسیار مؤثر خواهد بود.
از آنجا که حج همه ساله برگزار می شود می تواند به عنوان یک ظرفیت دینامیک و پویا تجدید شود و پیوسته عرصۀ دیپلماسی حج در چنین عرصه ای فعال و اثرگذار بماند.
از آنجا که همۀ شرکت کنندگان در حج از مظاهر مشترک استفاده می کنند می توانند آمادگی خوبی برای تعامل و ارتباط با هم داشته باشند و تجسم وحدت و انسجام متعالی فراحج در حج تجربه شود.
در کمتر مناسبتی می توان زمینۀ آشنایی میان مسلمانان را از اقلیم ها و فرهنگ های مختلف فراهم کرد؛ همان امری که در حج به سهولت فراهم شده و هر شهروند مسلمان می تواند بدون واسطه از ویژگی ها و خصوصیات دیگر شهروندان سرزمین های اسلامی مطلع شود.
از آنجا که حج به قشر خاصی از جامعه اختصاص ندارد می توان از نظر مطالعات اجتماعی برای این دیپلماسی طیف های گوناگون تحصیل کرده، جوان، پیر، زن، مرد، فقیر، غنی و مانند آن را در این دیپلماسی قابل پایش دانست.
تهدیدها
هر چند حج فرصت بسیار مغتنمی برای فعال سازی دیپلماسی است، آنچه در واقعیت ملموس در دهه های اخیر در بررسی این دیپلماسی مشهود است تهدیدهایی است که عدم توجه به آن می تواند چنین ظرفیت عظیمی را از رسیدن به اهداف خود باز دارد. به اختصار می توان به دو تهدید جدی در این خصوص توجه کرد:
نخست: تنزل مناسک حج به یک عمل عبادی و فردی با پرهیز دادن شرکت کنندگان از ورود به مسائل مرتبط با امت اسلامی است. القای این دیدگاه که پرداختن به مسائل جوامع با روح حج ناسازگار است، عملاً بخش بزرگی از حجاج و زائران را از پرداختن به چنین ارتباطی بازخواهد داشت.
دوم: برجسته کردن تفاوت ها و تبدیل کردن آن به اختلاف ها و در نتیجه واگرایی پس از آن است. در اینجا نقش مثبت و ایجابی روحانیون و راهنمایان دینی کاروان ها و مجموعه زائران در کاستن از برجسته سازی تفاوت ها و تمرکز بیشتر برای اشتراکات و ایجاد روح اخوت اسلامی می تواند خنثاکنندۀ این تهدید باشد.
تریبون های پرمخاطب در موسم حج، به ویژه در حرمین شریفین، به جای آنکه تهدیدی برای ایجاد شکاف میان مسلمانان و به فراموشی سپردن مشکلات مهم امت اسلامی باشد، باید آموزه های وحدت و همگرایی را ترویج کنند.
دیپلماسی حج در عرصۀ دانش
اگر حج را نقطۀ آغاز دیپلماسی بدانیم می توانیم ظرفیت های حداکثری آن را در اولویت قرار دهیم. در اینجا یکی از نمونه های آن، که در حوزۀ علم و دانش است، اشاره می کنیم هرچند سطح دانش و پیشرفت های علمی در کشورهای اسلامی به دلیل وابستگی های شدید به دانش های وارداتی چندان مطلوب نیست؛ با این حال فعالان عرصۀ علم و دانش (همچون استادان، دانشجویان، محققان و پژوهشگران و متخصصان حوزه های مختلف علمی ) به دو جهت می توانند پیشران دیپلماسی حج باشند:
نخست آنکه به جهت برخورداری از تخصص در حوزه های علمی می توانند تعامل و ارتباط خود را بر این اساس هدفمند سازند و این امر به کاربردی تر شدن دیپلماسی و اثرگذاری آن در حل مسائل و مشکلات و همگرایی در این زمینه خواهد انجامید؛
دوم آنکه این متخصصان در جوامع خود از ضریب تأثیرگذاری و نفوذ اجتماعی بیشتری برای همراه ساختن توده ها و افکار عمومی برخوردارند که از این جهت سرمایه گذاری در آن را بایسته تر می سازد.
اگر بتوان دیپلماسی حج را در قشر متخصصان و محققان فعال ساخت آثار ماندگار و مطلوبی می توان از آن انتظار داشت.
دیپلماسی حج و فرصت رسانه
امروزه رسانه به جهت گسترۀ فراوان آن تقریباً همه ساحت ها و زندگی انسانی را در نوردیده و در پنهان ترین و شخصی ترین محدوده های آن راه یافته است. رسانه های جمعی همچون رادیو، تلویزیون شبکه های اجتماعی، پایگاه های اطلاع رسانی و حتی تلفن های همراه و نشریات و مجلات همه مصادیقی از رسانه هستند که می توانند هر یک بخش زیادی از مخاطبان را به خود جلب کنند.
اگر رسانه های جهان اسلام بتوانند با پوشش مناسک حج و تولید برنامه های مناسب با ایجاد دیپلماسی و همگرایی میان مسلمانان در حج به فعالیت بپردازند، قطعاً این رویداد مهم می تواند آثاری فراتر از مخاطبان مستقیم این مناسبت، یعنی حجاج و زائران حرمین، داشته باشد.
اگر حج مهم ترین رخداد گروهی مسلمانان باشد انعکاس این ارتباط و پیوند به انسجام بیشتر آنان می انجامد و این امر با جهت دهی افکار عمومی توسط رسانه ها تحقق پذیر است.
دیپلماسی حج برای افزایش سرمایه اجتماعی
از دیگر زمینه های مرتبط با دیپلماسی حج، که می تواند به احساس قدرت و توانمندی جامعه مسلمانان بینجامد، تولید سرمایه اجتماعی است. از آنجا که هدف از برنامه های جمعی اسلامی هم یابی درون گروهی است، حج بهترین تجسم این هم یابی است و مسلمانان را در تعاملی مستقیم و مشترک قرار می دهد و آنان را در داشتن یک پیکرۀ منسجم باورمند می سازد. از این رو حج می تواند به هویت جمعی و مشترک مسلمانان به عنوان سرمایه اجتماعی بینجامد.
نتیجه گیری
دیپلماسی حج راهکاری کارآمد و اثرگذار است که می توان از ظرفیت های متنوع آن برای برآوردن نیازهای جامعه و امت اسلامی استفاده کرد. برای این منظور باید عناصر و مؤلفه های ظرفیتی حج بازشناسی شود و سازوکارهای عملی سازی آن در قالب گفت وگو، تعامل و تبادل تجربه صورت گیرد. در این راستا فرصت ها یاری رسان فعالیت مؤثر تر دیپلماسی حج هستند، اما باید تهدیدهای آن را برطرف کرد و در این خصوص سه نمونه حوزه دانش، رسانه و اجتماع می تواند از شاخص ترین عرصه های فعال سازی دیپلماسی حج باشد.
[1]. در احادیث، حج یکی از ارکان محسوب شده است: «بنی الاسلام على خَمس على الصلاة و الزکاة و الصوم و الحجّ و الولایة...».
[2]. از جمله آل عمران: 97، حج: 36، مائده: 2، حج: 30-27 و بقره: 197.
