مقدمه

قبرستان بقیع، قبرستانی مقدس  برای عموم مسلمانان است. در این قبرستان عده ای از بزرگان اسلام همچون چهار امام بزرگوار شیعیان، همسران و دختران پیامبر اکرم9، تعدادی از شهدای احد، ابراهیم فرزند رسول خدا9، تعداد زیادی از اصحاب پیامبر اکرم9 (مانند: اسعد بن زراره، عثمان بن مظعون، سعد بن معاذ و...) در خاک خفته اند. از این رو قبرستان بقیع همواره مورد احترام مسلمانان بوده است.

صبحگاهان و عصر هنگام که درِ قبرستان بقیع گشوده می شود، نمازگزاران مسجدالنبی9 به زیارت آن می شتابند و بر قبور آن بزرگان حاضر می شوند.

طبق روایات و گزارش های تاریخی، رسول خدا9 به بقیع عنایتی ویژه داشت. برخی شب ها حضرت به آنجا می رفت و به اهل بقیع سلام می داد و برای آنها از خداوند آمرزش می طلبید. الفاظ و عبارات دعای آن حضرت در منابع حدیثی نقل شده است؛ از جمله در روایتی عایشه، همسر پیامبر، گفته است: برخی شب ها پیامبر به بقیع می رفت و برای دفن شدگان آن این گونه طلب استغفار می کرد:

السَّلَامُ عَلَیْکُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ أَتَاکُمْ مَا تُوعَدُونَ غَدًا مُؤَجَّلُونَ؛ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَاللَّهُ بِکُمْ لَاحِقُونَ؛ اللَّهُمَ  اغْفِرْ لِأَهْلِ  بَقِیعِ  الْغَرْقَد. (مسلم بن حجاج، 1412ق، ج2، ص669)

درود بر شما [مدفونان در] خانه گروهی مؤمن و خداوند آنچه را برای فردای شما وعده داده، به زودی به شما خواهد داد و ما نیز به خواست خدا به شما خواهیم پیوست. خدایا، اهل بقیع غرقد را بیامرز.

ائمه اطهار: نیز برای قبرستان بقیع ارزش و اهمیت خاصی قائل بودند. آنها فراوان به بقیع آمدوشد داشتند و از سر تعظیم و احترام به بقیع می نگریستند و سیره خویش را فراراه پیروان خود در آینده تاریخ قرار دادند. (ر. ک. مجلسی، 1403ق، ج43، ص177 و ج44، ص150).

قبرستان بقیع به دلیل جایگاه آن نزد پیروان دین اسلام یقیناً از بُعد دینی برخوردار است و می توان از این جنبه به آن پرداخت. اصولاً بسیار سخت است که درباره بقیع سخن بگوییم و بُعد دینی آن را در نظر نداشته باشیم.

کنار بُعد دینی قبرستان بقیع، بُعد تربیتی -روان شناختی آن نیز حائز اهمیت است. این قبرستان به دلیل ویژگی های خاص خود و جایگاهی که نزد مسلمانان دارد، از جنبه روان شناختی قوی ای برخوردار است. قبرستان بقیع بسیاری از بزرگان اسلام را در خود جای داده است و به همین دلیل احساسات، عواطف و هیجانات مسلمانان را با خود همراه کرده است؛ همه اینها به بعد روان شناختی انسان ها مربوط می شود.

با وجود اهمیت بعد تربیتی - روان شناختی زیارت بقیع، بررسی ها نشان داد که تا کنون با این نگاه هیچ تحقیقی انجام نگرفته است. درباره زیارت به طور کلی یک سری پژوهش با نگاه روان شناختی انجام گرفته، اما بقیع قبرستانی است با ویژگی های خاص که آن را از سایر قبرستان ها جدا می کند و این امر لزوم بررسی آن را به طور اختصاصی ایجاب می کند.

با این توضیح و به دلیل مطرح بودن جنبه های تربیتی - و روان شناختی قبرستان بقیع و به ویژه ارتباط این دو جنبه به یکدیگر، در این مقاله نویسنده به بررسی ابعاد تربیتی - روان شناختی زیارت قبرستان بقیع با روش توصیفی تحلیلی پرداخته است.

زیارت بقیع و محبت به خاندان رسول خدا9

قرآن کریم و روایات مسلمانان را به دوست داشتن اهل بیت: فرامی خوانند؛ چنان که قرآن کریم می فرماید:

(قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى ). (شوری: 23)

بگو از شما [در برابر ابلاغ رسالتم ] هیچ مزدی جز مودت نزدیکان (اهل بیتم )را نمى خواهم.

زید بن ارقم (از اصحاب رسول خدا9) می گوید: نزد پیامبر در مسجدالنبی9 نشسته بودم که فاطمه3 به همراه فرزندانش حسن و حسین8 از خانه خود خارج شد و به حجره رسول خدا9 آمد. سپس علی7 وارد شد. پیامبر اکرم9 به سمت من روی گرداند و فرمود:

مَنْ  أَحَبَّ  هَؤُلَاءِ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ  أَبْغَضَ هَؤُلَاءِ فَقَدْ أَبْغَضَنِی. (اربلی، 1381ق، ج1، ص525)

کسی که اینان را دوست بدارد مرا دوست داشته و کسی که آنان را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است.

همچنین امام صادق7 فرمود:

مَنْ عَرَفَ حَقَّنَا وَ أَحَبَّنَا فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى . (کلینی، 1407، ج8، ص129)

کسی که حق ما را بشناسد و ما را دوست بدارد، خدای متعال را دوست داشته است.

زائران قبرستان بقیع، به ویژه شیعیان، هنگام ورود به آن مکان مقدس با مزارهای مقدس چهار امام بزرگوار خود روبه رو می شوند. آنان این امامان را دوست دارند و خود را پیرو آنان می دانند. زائران سال ها آرزو داشته اند که به زیارت آن بزرگواران نائل شوند و اکنون خود را کنار مرقدهای مطهر آنان می بینند. به یاد مصائب و ستم هایی که بر آنان شده است می افتند و بی اختیار اشک بر دیدگانشان جاری می شود. در این حالت محبت اهل بیت در وجودشان زبانه می کشد؛ به ویژه وضعیت نامناسب قبرهای مطهر که هیچ بارگاه و صحن و سرایی ندارند، ابراز آثار محبت همچون گریه و مناجات با ایشان را افزایش می دهد.

محبت خالصانه و صادقانه به اهل بیت: بر صفا و پاکی زائران می افزاید، میل به دعا و عبادت و راز و نیاز با خدا را در آنان تقویت می کند، زنگارهای گناه را از دل های آنان می زداید، آنان را به خدا نزدیک تر می کند و بر آرامش و امنیت روانی آنان می افزاید.

بقیع یادآور مصائب بزرگ مسلمانان

بقیع یادآور حوادث تاریخ اسلام، به ویژه حوادث تلخ آن، است. ائمه مدفون در بقیع ما را به یاد ستم هایی که بر پیشوایان اسلام شده است می اندازد.

- مرقد امام حسن7 ما را به یاد ستم هایی که بر آن حضرت وارد شد و به دست معاویه مسموم و به شهادت رسید، می اندازد.

- مرقد مطهر امام زین العابدین7، شیعیان را به یاد کربلا و شهادت امام حسین7 و اسارت خاندان آن حضرت، از جمله امام زین العابدین7، می اندازد و داغ آنان را تازه می کند.

- مرقد مطهر امام باقر و امام صادق8 زائران آن دو بزرگوار را به یاد زحمات ایشان در راه گسترش آموزه های اسلام ناب و تلاش های آنان در راه زنده کردن تشیع پس از دوران خفقان اموی می اندازد و باعث احساس خضوع و تواضع نسبت به ایشان می شود.

- بیت الأحزان (که نزدیک مقابر ائمه بقیع: قرار دارد) شیعیان را به یاد غصب خلافت امیرالمؤمنین7 پس از رحلت پیامبر اکرم9 و ستم هایی که در این راه بر حضرت زهرا3 وارد شد، می اندازد و اندوه آنان را مضاعف می کند.

- مدفن همسران پیامبر9، جنگ جمل (به فرماندهی عایشه) با امام علی7 و حوادث تلخ پس از آن را به یاد می آورد و غم آن دل آدمی را می فشارد. همچنین شیعیان را به یاد ام سلمه (همسر گرامی پیامبر) که هنگام شهادت امام حسین7 تبدیل شدن خاک کربلا به خون را مشاهده کرد، می اندازد.

- مدفن ابراهیم، فرزند رسول خدا9، افراد را به یاد زندگی رسول خدا9 و اندوه آن حضرت در غم از دست دادن فرزندش می اندازد.

- مدفن برخی از شهدای احد جنگ غم انگیز احد و شهادت حمزه سیدالشهدا و گروهی از اصحاب پیامبر9 را به یاد می آورد.

- مدفن شهدای حره تاریخ لشکرکشی یزید ملعون به فرماندهی مسلم بن عقبه به مدینه و خونریزی ها و جنایت های آنان را یادآور می شود.

- قبر ام البنین حوادث کربلا و شهادت حضرت ابوالفضل7 را به یاد می آورد.

مشاهده می شود که بقیع یادآور تاریخ مفصل و پرماجرای اسلام از زمان حیات پیامبر اکرم9 تا سال های پس از آن است و از هر زخمی که بر پیکر اسلام وارد شده، نشانه ای از آن را می توان در بقیع مشاهده کرد. از این رو نمی توان از کنار آن بی اعتنا گذشت.

قبرستان بقیع حامل پیام های مهمی برای مسلمانان است. آنان را به اندیشه وامی دارد، اجازه عبور بی تأمل از کنار آن را از افراد می گیرد و بر روح و روان افراد تأثیر می گذارد. این تأثیر گاهی مثبت و جانفزا و گاهی منفی و جانگداز است. زیارت برخی از قبور احساسی خوشایند و روح فزا و زیارت برخی دیگر احساسی ناخوشایند و ناراحت کننده به افراد می دهد. برخی احساس محبت آدمی نسبت به آنان و دیگر اولیای الهی را تقویت می کنند و برخی با یادآوری حوادث سخت و زیانبار، کدورت و اندوه بر روان آدمی می نشانند. اینها برای زائران بقیع  درس آموز و راهنمای آنان در حیات فردی و اجتماعی است. یادآوری دردها و مصیبت های عالم اسلام، به ویژه در صدر اسلام، می تواند راه درست را فراروی مسلمانان قرار دهد و مانع از انحراف به سوی کژراهه شود.

قدردانی از خدمات و فداکاری های بزرگان صدر اسلام

احترام به قبور گذشتگان، به خصوص قبور بزرگان، سابقه اى بسیار طولانى دارد. از هزاران سال پیش مردم جهان امواتشان را گرامى مى داشتند و به قبور آنها احترام مى گذاشتند. زیارت قبور بزرگان اسلام و صحابه رسول خدا9 نیز نوعی احترام به آنان و تشکر و قدردانی از ایشان است و از این جهت کاری ارزشمند به حساب می آید. به فرموده امام سجاد7:

وَ أَمَّا حَقُ  ذِی الْمَعْرُوفِ  عَلَیْکَ  فَأَنْ  تَشْکُرَهُ  وَ تَذْکُرَ مَعْرُوفَهُ وَ تَکْسِبَهُ  الْمَقَالَةَ الْحَسَنَةَ وَ تُخْلِصَ لَهُ الدُّعَاءَ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ کُنْتَ قَدْ شَکَرْتَهُ سِرّاً وَ عَلَانِیَةً. (شیخ صدوق،  1413ق، ج2، ص622)؛

حق کسى که به تو نیکى مى کند این است که از او تشکر کنى و نیکی اش را به زبان آورى و از وى به خوبى یاد کنى و میان خود و خداوند عزوجل برایش خالصانه دعا کنى. اگر چنین کنى بی گمان پنهانى و آشکارا از او تشکر کرده باشى.

اصحاب رسول خدا9 و بزرگان صدر اسلام در آغاز ظهور اسلام، حضرت را یاری کردند، در راه او و هدفی که دنبال می کرد زجر و سختی کشیدند، فقر و مشکلات اقتصادی را تحمل کردند و بسیاری از آنان جان خود را بر سر این راه گذاشتند. آنان امروز در اعلی علیین جای دارند و مقرب درگاه خدای متعال هستند. بدین ترتیب زیارت آنان احترام به مجاهدان راه خدا و تشکر و قدردانی از آنان است و از این جهت کاری ارزشمند و عملی صالح به حساب می آید. خداوند مؤمنانی را که نسبت به سابقین در اسلام حس قدرشناسی دارند، این گونه ستایش می کند:

(وَ الَّذینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِالْإیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحیمٌ). (حشر: 10)

[همچنین] کسانى که بعد از آنها (مهاجران و انصار) آمدند و مى گویند: «پروردگارا، ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشى گرفتند بیامرز و در دل هایمان حسد و کینه اى نسبت به مؤمنان قرار مده! پروردگارا، تو مهربان و رحیمى!

زیارت بقیع، احساس افتخار و احساس کوچکی در برابر مسلمانان صدر اسلام

زیارت قبرستان بقیع فقط زیارت اهل قبور و فاتحه خواندن بر بزرگان اسلام و اصحاب رسول اکرم9 نیست. زیارت بقیع مروری بر گذشته تاریخ اسلام و حوادث تلخ و شیرین آن است.

زیارت قبرستان بقیع زائران فهیم و دقیق را به یاد گذشته پرافتخار مسلمانان در آثار ظهور اسلام می اندازد. در زمان حیات پیامبر اکرم9 مسلمانان با پیروی از آن حضرت و فداکاری و جانفشانی در راه اسلام، پیشرفت های خارق العاده ای را برای اسلام رقم زدند و دین خدا را در اکثر مناطق جزیرة العرب حاکم کردند.

بعد از پیامبر اکرم9 نیز تا یکی دو قرن این پیشرفت ادامه داشت و مسلمانان، اکثر مناطق آباد آن روز جهان را به تصرف خود درآوردند. این مطلب همچنین درباره پیشرفت های علمی، فرهنگی و تمدنی نیز صادق است. مسلمانان در طول یکی دو قرن توانستند پیش روترین تمدن را بنیان نهند و تا قرن ها بر همه ملت های جهان سروری کنند. داشتن چنین پیشینه درخشانی به زائران قبرستان بقیع، که با مشاهده قبور بزرگان اسلام در بقیع تحت تأثیر قرار گرفته اند، احساس غرور و افتخار می دهد. آنان به خود می بالند که پیرو چنین آیین بزرگی هستند که این انسان های بزرگ در دامان آن پرورش یافته اند.

اما از سوی دیگر امروزه مسلمانان آن شکوه و جلال گذشته را از دست داده اند و با مشکلات فراوان در زمینه های گوناگون دست و پنجه نرم می کنند و این همه عمدتاً به دلیل قصورها و تقصیرهایی است که از آنان سر زده است. با این وضع مسلمانان در مواجهه با قبور بزرگان اسلام در قبرستان بقیع، سرافکنده و خجالت زده می شوند؛ چراکه نتوانسته اند آن میراث عظیم را به درستی محافظت کنند. آنان چگونه می توانند به قبور شهدای احد (در قبرستان بقیع) و نیز قبور عثمان بن مظعون، جابر بن عبدالله انصاری، مقداد بن اسود، عبدالله بن مسعود، سعد بن معاذ، ابوسعید خدری و بسیاری دیگر از اصحاب پیامبر اکرم9 بنگرند و از وضعیت موجود مسلمانان در جهان احساس شرمندگی نداشته باشند؟! اینان هر آنچه در توان داشتند در راه عزت اسلام و یاری پیامبر اکرم9 به کار بردند و چه مرارت ها تحمل کردند. اکنون میراث عظیم اسلامی در معرض تهدید دشمنان قرار دارد و دچار مشکلات عظیمی است. از این رو زائران قبرستان بقیع، از این جهت باید شرمنده اصحاب پیامبر باشند.

باید راهی برای برون رفت از این وضع پیدا کرد. حج و سرزمین وحی محل اجتماع مسلمانان است. در آن اجتماع بزرگ آنان می توانند به چاره جویی بپردازند و راه های موجود برای رفع مشکلات، جبران عقب ماندگی ها و غلبه بر دشمنان را بررسی کنند تا شرمنده پیامبر اکرم9 و اصحاب بزرگوار ایشان نمانند.

بقیع، مکان عبرت

نکته مهم درباره بقیع درس عبرت از قبور خاموش اما گویاى خفتگان در بقیع و زدودن زنگار غفلت از آیینه قلب انسان و بیدارى و هشیارى برابر زرق وبرق تخدیرکننده دنیا و کاستن از سیطره هوا و هوس هاست. زیارت بقیع زمینه ساز عبرت گیری از گذشته است. بقیع هم آرامگاه انسان های پاک و بزرگی است که در زندگی و تصمیمات خود، قدمی به خطا برنداشتند (همچون ائمه بزرگوار شیعه و اصحاب بزرگواری مانند جابر بن عبدالله انصاری، عثمان بن مظعون و...) و هم شامل افرادی است که گاه خطاهایی از آنان سر زد که برای خود ایشان و نیز سرنوشت امت اسلامی آثار سوئی در بر داشت و امروز از آنان چندان به نیکی یاد نمی شود. اینجاست که باید از سرنوشت و تاریخ آنان عبرت گرفت.

زیارت بقیع و بزرگان خفته در بقیع به ما می آموزد که برای کسب سعادت ابدی در مسیر حق و حقیقت ثابت قدم بمانیم و مانند کسانی نباشیم که بعد از عمری تلاش در راه خدا از این مسیر جدا شدند و به کج راهه رفتند و امروز بعد از گذشت بیش از هزار سال از آن دوران، کسی از آنان به نیکی یاد نمی کند. امام علی7 می فرماید:

«شما را به تقواى الهى سفارش مى کنم... و با آن به پیشواز مرگ روید و از کسانى که آن را فرو گذاشتند، عبرت گیرید و مبادا مایه عبرت کسانى شوید که راه تقوا در پیش مى گیرند». (شریف الرضی ، 1414ق، ص284)[1]

زیارت ائمه بقیع بدون دخالت اسباب و زیورآلات مادی

شیعیان انگیزه و همت بالایی در باشکوه سازی و زیباسازی مرقدهای مطهر اهل بیت: دارند و این کار را تعظیم شعائر الهی می دانند که خداوند آن را نشانه تقوا معرفی می کند: (وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ)؛ «و هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، این کار نشانه تقواى دلهاست». (حج: 32)

زائران آن مرقدهای مطهر نیز در آن فضاهای نورانی و زیبا به زیارت و عبادت می پردازند. بارگاه های مجلل و صحن و سراهای بسیار زیبا و چشم نواز، دل هر دوست دار اهل بیت: را می رباید و میل و انگیزه او را برای زیارت و ساییدن پیشانی بر آستان آن بزرگان صدچندان می کند.

با وجود مزایایی که برای زیبا و باشکوه سازی مرقدهای مطهر اهل بیت: شمرده می شود، می توان برای آن عیب و ایرادی هم وارد دانست و آن اینکه زیبایی ها و نورافشانی های ظاهری نظر هر انسانی را به خود جلب می کند و این امری کاملا طبیعی است. اما زائران دو دسته اند: اکثر آنان با قرار گرفتن در آن فضاهای زیبا و جذاب، از این ظاهر به عالم معنا منتقل می شوند و حس معنوی خاصی پیدا می کنند. اما درباره برخی از زائران این مطلب صادق نیست. این افراد به دلیل ظاهربین بودن، با قرار گرفتن در آن فضای مملو از نورافشانی ها و زیبایی ها به همان ظواهر مشغول می شوند و از خود زیارت شونده عظیم القدر غافل می شوند و با او ارتباط برقرار نمی کنند.

برخی نیز چنین آموخته اند که با توجه به زیبایی های بارگاه ها مشغول زیارت شوند و اگر این زیبایی ها و شکوه و جلال نباشد، در توجه به معصوم ناتوانند. بنابراین هرچند بارگاه های باشکوه بزرگان دین تأثیر روانی بالایی در جذب انسان ها به آن مکان های مقدس دارد، اما در عین حال می تواند در افراد ظاهربین و سطحی موجب غفلت شود و مانع از تأمل و تفکر در جایگاه والای اولیای الهی و برقراری ارتباط با آنان شود. این نکته منفی درباره مرقدهای مطهر اهل بیت: در قبرستان بقیع وجود ندارد.

تا پیش از حاکمیت آل سعود بر حرمین شریفین مرقدهای مطهر اهل بیت: و دیگر بزرگان اسلام در قبرستان بقیع، از قبه و بارگاه های زیبا و باشکوهی برخوردار بودند. پس از حاکمیت فرقه وهابیت، این بناهای زیبا و چشم نواز را تخریب کردند و حتی اجازه نصب سنگ قبر روی مزارها را نداده اند. این وضعیت، دل هر زائر دوست دار اهل بیت را می آزارد و قلب او را فشار می دهد.

با این وجود و با توجه به عوارضی که برای زیباسازی های مراقد مطهر برشمردیم، می توان از جنبه ای با دید مثبت به این وضعیت نگریست. امروزه در قبرستان بقیع هیچ عامل مادی که زائران را به خود مشغول کند و از توجه به ائمه بزرگوار: باز دارد، وجود ندارد. در این وضعیت که صحن و سرای جذاب و نورانی وجود ندارد، هرچند تمرکز توجه به ایشان نیز قدری دشوار می شود، اما در این صورت عواملی که باعث پرت شدن حواس افراد و غفلت از ائمه بزرگوار: می شد، به کنار رفته اند؛ بدین ترتیب زائران می توانند بدون هیچ عامل مزاحمی به زیارت بپردازند. همچنین زائران می توانند توجه به اهل بیت7 و ابراز محبت به آن پیشوایان عظیم القدر را بدون توجه به اسباب و علل مادی تمرین کنند.

بقیع، برانگیزاننده غم و اندوه مسلمانان، به ویژه شیعیان

قبرستان بقیع یادآور مصائبی است که بر مسلمانان وارد شده است. با این حال جدیدترین مصیبت، تخریب بارگاه ائمه شیعه و وضعیت اسفبار قبور آن بزرگواران است. این وضعیت را که وهابیان متحجر حاکم بر حجاز و حرمین شریفین به وجود آوردند، دل هر زائر دوست دار اهل بیت: را می آزارد.

حضور در آن مکان مقدس زائران آن بزرگواران، به ویژه شیعیان اهل بیت:، را به یاد مظلومیت امامان معصومشان می اندازد و غم سنگینی بر دل آنان می نشاند. مرقدهای مطهر سایر امامان شیعه از بارگاه زیبا و باشکوه برخوردارند؛ به گونه ای که دل هر زائری را می ربایند و به آنان آرامش می دهند. اما این مطلب درباره مرقدهای مطهر امامان چهارگانه بقیع برعکس است. وضعیت بارگاه آن بزرگواران به گونه ای است که نه تنها بر اندوه ناشی از مظلومیت ایشان سرپوش نمی گذارد، بلکه بر این ناراحتی می افزاید و غم زائران را مضاعف می کند.

به هر حال اثر روانی زیارت بقیع برای عموم شیعیان، عبارت است از اندوه و تأثر عمیقی که بر روح و روان زائران عارض می شود و قلب آنان را فشار می دهد. گریه و ناله شیعیان کنار مرقدهای مطهر اهل بیت: بقیع، برای مظلومیت ایشان است که با توجه به وضعیت ناراحت کننده قبرهای آنان، نه تنها التیام نیافته، بلکه بر این اندوه نیز افزوده شده است.

بقیع، توجه به گذشته در مسیر آینده

معروف است که می گویند گذشته چراغ راه آینده است. تاریخ و سرگذشت پیشینیان می تواند موجب عبرت و تجربه آموزی ما شده و ما را در مسیر دست یابی به آینده مطلوب کمک کند. دانستن گذشته، به حال و آینده ریشه می دهد و آنها را در زمین تاریخ غرس می کند و از تلاطم ها و انحراف ها مصون می دارد. مطالعه  تاریخ انسان را مانند فرد مسنی می سازد که فرازونشیب زیادی را در زندگی مشاهده کرده است. امام علی7 در نامه خود به امام حسن7 می نویسد:

پسرم، اگرچه من به اندازه همه کسانی که پیش از من بوده  اند نزیسته  ام اما در کارهای آنان به دقت نگریستم و در اخبارشان تفکر کردم و در آثار آنها به سیر و سیاحت پرداختم؛ به گونه ای که همچون یکی از آنان شدم؛ بلکه گویا در اثر آنچه از تاریخ آنها به من رسیده با همه آنان از اول تا آخر بوده ام. پس قسمت زلال زندگی آنان را از قسمت تاریکش و سود آن را از زیانش باز شناختم. (شریف الرضی ، 1414ق، نامه 31، ص394-393)[2]

حضور در قبرستان بقیع و زیارت مرقدهای بزرگان پیشین اسلام، آدمی را به یاد گذشته و آنچه بر مسلمانان در گذشته رفته می اندازد. کردار مسلمانان صدر اسلام از ذخایر و منابع مهم در اختیار مسلمانان امروز است تا با بررسی آنها چراغ راهی برای امروز و فردای خود داشته باشند و آینده خود را آن گونه که به صلاح دین و دنیای آنان است رقم بزنند. امام علی7 می فرماید:

مَنِ  اعْتَبَرَ أَبْصَرَ وَ مَنْ  أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِم . (شریف الرضی ، 1414ق، ص506)

هر آن کس که عبرت گیرد بینا مى شود و کسى که بینا شود، مى فهمد و آن کس که بفهمد دانا مى شود.

عبرت گیری از گذشته که به دانایی امت اسلامی در زمان حال منتهی شود، به آنان راه را نشان می دهد و شیوۀ مقابله با دشمنان، کنار آمدن با حوادث روزگار و نیز دوست و دشمن آنان را به ایشان می نمایاند و زمینه ساز موفقیت های آنان در حال و آینده می شود.

زیارت بقیع، بیدارکنندۀ مسلمانان

بقیع محل دفن بسیاری از اصحاب پیامبر اکرم9 و بزرگان اسلام در طول تاریخ است. مطالعه تاریخ صدر اسلام نشان می دهد که آنان با تلاش ها، فداکاری ها و جدیت خود در راه گسترش اسلام به همه جهان قدم های بزرگی برداشتند و افتخارات بزرگی برای مسلمانان کسب کردند.

اما به تدریج مسلمانان دچار پس رفت شدند و بسیاری از افتخاراتشان را از دست دادند؛ به گونه ای که امروزه کشورهای اسلامی جزء ممالک عقب مانده و ضعیف به حساب می آیند و در محاسبات جهانی جایگاهی ندارند. این امر دلایل متعددی می تواند داشته باشد که یکی از دلایل مهم آن عبارت است از فاصله گرفتن از تعالیم وحی و آموزه های دینی. آن هنگام که مسلمانان فرامین الهی و توصیه های رسول خدا را سرلوحه امور خود قرار داده بودند، هیچ مانعی نمی توانست جلوی پیشرفت آنان را بگیرد.

علت دیگر عقب ماندگی مسلمانان در مسیر تحولات بشری، عبارت است از دنیازدگی و پرداختن به لذت های دنیوی و هواهای نفسانی، آلودگی های اخلاقی، مفاسد و دنیاپرستی. این امور جامعه را به لذت های زودگذر دنیوی مشغول می کند، همت آنان را در خوشی های دنیایی پایین می آورد، آنان را از خدا غافل می کند و در نهایت از صعود به قله های پیشرفت و ارتقای جایگاه جهانی باز می دارد. (سایت پرسمان دانشگاهیان (https: //www. porseman. com/article/175712)؛ و این همان چیزی است که در جامعه اسلامی در طول تاریخ رخ داده است.

زیارت قبرستان بقیع یادآور بزرگان صدر اسلام است که در راه خدا و دین او سر از پا نمی شناختند، دستورات خدا و رسول او را با گوش جان می شنیدند و با همه وجود به کار می بستند. امیال نفسانی و لذت های زودگذر دنیوی نمی توانست آنان را به خود مشغول کند و از اهداف بزرگ باز دارد و از این رو در مدت کوتاهی پس از ظهور اسلام، مرزهای دولت اسلامی شرق و غرب عالم آن روز را درنوردید و تا قلب اروپا پیش رفت. بدین ترتیب زیارت بقیع می تواند تلنگری بر جان زائران باشد. فداکاری ها، تلاش ها و کارهایی را که مسلمانان در اوایل ظهور اسلام انجام دادند، به یاد آنان بیاورد و آنان را نسبت به این امر هوشیار کند که اگر مسلمانان به دنبال رسیدن به شکوه و جلال گذشته خود هستند، راه آن بازگشت به تعالیم حیات بخش اسلام و نیز کنار گذاشتن هوس های دنیوی و دنیاپرستی است.

بقیع، احیاگر روح اقدام و فداکاری در راه دین

کسانی که با تاریخ اسلام و حوادث آن آشنا هستند هنگام زیارت بقیع و مشاهده قبور بزرگان صدر اسلام، به یاد فداکاری ها و جانفشانی های مسلمانان صدر اسلام و همت و حمیت آنان در راه احیای دین حق و دفاع از اسلام می افتند. مطابق فرمایشی از امام علی7: «عَلَى  قَدْرِ الْهِمَّةِ تَکُونُ الْحَمِیَّةُ»؛ «حمیت هر کس به قدر همت اوست»؛ (تمیمی آمدی، 1410ق، ص451). یعنی هر کس همت و احساس ننگ او از نقص ها بیشتر باشد، سعى او در رفع آنها زیادتر است.

همت و انگیزه مسلمانان در زمان پیامبر اکرم9 و مدتی پس از آن به قدری بالا بود که وجود هیچ گونه نقص و ضعف و ناتوانی را بر پیکره اسلام برنمی تابیدند و برای پیشرفت اسلام و اعلای کلمه حق حاضر به هر گونه تلاش و جانفشانی بودند. این گونه بود که آنان توانستند در آن مدت کم علاوه بر گسترش آیین اسلام در شبه جزیره عربستان، پا را از آن منطقه فراتر بگذارند و دو حکومت بزرگ آن زمان (پادشاهی ایران و امپراتوری روم) را به زانو درآورند و تا قلب اروپا (اندلس) پیش بروند. آنان به این فرمایش خداوند در قرآن کریم یقین داشتند:

(هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُون).(توبه: 33 و صف: 9)

او کسى است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا آن را بر همه آیین ها غالب کند؛ هرچند مشرکان کراهت داشته باشند.

بنابراین از هیچ کس و هیچ چیز نمی هراسیدند و با اطمینان به وعده های دنیوی و اخروی پروردگار به پیش می رفتند.

زیارت مزار آن بزرگان در بقیع باعث تقویت روحیه تلاش و فداکاری زائران می شود و آنان را برای تلاش در راه اعتلای اسلام و مسلمانان در جهان امروز برمی انگیزد. همچنین به آنان این نکته را القا می کند که اگر می خواهید آن دوران تکرار شود و آن پیشرفت ها و اعتلای دین حق اتفاق بیفتد، باید همان تلاش ها، جانفشانی ها و حمیت ها احیا شود. بدون همت والا و از جان گذشتگی برخاسته از انگیزه الهی و دینی، دستیابی به آن اعتلا و پیشرفت پیشین امکان پذیر نیست. خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملّتى را تغییر نمى دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.[3]

بر این اساس زیارت بقیع می تواند مسلمانان را از خواب غفلت و دنیازدگی، که باعث و بانی عقب ماندگی ها و پس رفت ها در طول تاریخ است، بیدار کند. آنان را به حرکت وادارد، به آنان برای اقدام در راه اعتلای اسلام انگیزه و روحیه بدهد و زمینه ساز پیشرفت اسلام در عرصه های گوناگون باشد.

بقیع و احساس خشم و بیزاری نسبت به دشمنان اسلام

برائت و بیزاری از دشمنان و مشرکان یکی از امور بسیار مهم قرآنی است که در آیات بسیاری به آن اشاره شده است؛ برای نمونه خدای متعال حضرت ابراهیم7 را در زمینه برائت از مشرکان به عنوان الگو معرفی کرده و می فرماید:

(قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فی إِبْراهیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللهِ وَحْدَهُ...). (ممتحنه: 4)

براى شما در [زندگی] ابراهیم و کسانى که با اویند سرمشقى نیکوست. آن گاه که به قوم خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جاى خدا مى پرستید بیزاریم، به شما کفر مى ورزیم و میان ما و شما دشمنى و کینه همیشگى پدیدار شده تا آنکه به خدای یگانه ایمان آورید.

علاوه بر قرآن کریم در سیره امامان معصوم: نیز برائت جایگاه خاص و ویژه ای دارد. امام صادق7 فرمودند:

لَا إِیمَانَ  بِاللَّهِ  إِلَّا بِالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ عزوجل. (شیخ صدوق، 1362ش، ج2، ص609)

ایمان به خدا تحقق نمی یابد، مگر با برائت و بیزاری از دشمنان خدا.

می بینیم که رسول گرامی اسلام9 نیز در طول دوران رسالت خود همواره با مشرکان در حال درگیری و مبارزه بودند. اصحاب آن حضرت نیز در این راه از او پیروی می کردند و نهایت همکاری را با او داشتند. درگیری ها و خصومت ورزی ها میان مسلمانان و دشمنان در طول دوران رسالت رسول خدا9 امری غالب و فراگیر بود و در این راه بسیاری از اصحاب آن حضرت به شهادت رسیدند. مهم ترین جنگ های آن حضرت از قبیل بدر، احد، احزاب و حنین با مشرکان اتفاق افتاد و در نهایت نیز امام علی7 را مأمور کرد تا آیات ابتدایی سوره توبه (برائت) را، که در اعلام برائت و بیزاری از مشرکان نازل شده بود، برای حجاج قرائت کند.

زیارت مزار اصحاب رسول خدا9 که در قبرستان بقیع به خاک سپرده شده اند (مانند برخی از شهدای احد که در بقیع مدفون اند)، یاد آن مبارزات پیامبر9 و اصحاب ایشان با مشرکان و دشمنان اسلام را در خاطر زائران زنده می کند. بر این اساس زیارت مزار اصحاب رسول گرامی اسلام در قبرستان بقیع، به ویژه آنان که در جنگ ها به شهادت رسیده اند، انگیزه افراد را در بیزاری و خصومت ورزی با دشمنان اسلام تقویت می کند و آنان را به سوی عمل به این آموزه بزرگ دینی فرامی خواند.

بقیع، نمادی از اتحاد جهان اسلام

یکی از نیازهای اساسی انسان ها، نیاز به پیوند و دوستی با دیگران و ارتباط با آنان است. روان شناسان بسیاری به این موضوع پرداخته و اهمیت آن را خاطر نشان کرده اند. برای مثال، آراهام مزلو، نیاز به تعلق و پیوند با دیگران را پس از نیازهای فیزیولوژیک و نیاز به ایمنی، مهم ترین نیاز انسان ها می شمارد که ارضای آن، سلامتی روانی افراد را به دنبال می آورد. اگر این نیاز به درستی ارضا نشود افراد دچار احساس تنهایی و پوچی می شوند و مشکلات روان شناختی فراوانی دامنگیر آنان می شود (بشیری و حیدری، 1396ش، ص429).

موضوع ارتباط و پیوند انسان ها با یکدیگر در قالب اسلامی و در سطح وسیع جهان اسلام، خود را با اتحاد مسلمانان جلوه گر می سازد. بر این اساس، اسلام نیز برای پیوند و ارتباط مسلمانان با یکدیگر و به تعبیر دیگر، اتحاد مسلمانان بسیار اهمیت قائل است. 

(وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً...). (آل عمران: 103)

و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید. آن گاه که دشمنان [یکدیگر] بودید، پس میان دل هاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شدید.

خداوند برای حفظ وحدت میان مسلمانان به آنان دستور می دهد که اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر به نزاع برخاستند، آنان را آشتی دهند:

(وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما). (حجرات: 9)

و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتى دهید.

بقیع قبرستانی است که همه مذاهب اسلامی به آن توجه دارند و با دیده احترام به آن می نگرند؛ زیرا بزرگان اسلام در آنجا مدفون هستند. احترام به اهل بیت عصمت و طهارت: نه تنها مختص به شیعیان، بلکه برای همه مسلمانان است؛ چراکه آنها فرزندان و ذریه رسول خدا9 هستند که قرآن کریم دوستی با آنان را واجب و مزد رسالت شمرده است:

(قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى). (شوری: 23)

بگو: من هیچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى کنم، جز دوست داشتن نزدیکانم (اهل بیتم ).

همچنین همسران پیامبر9، به تعبیر قرآن کریم، مادران مؤمنان هستند (احزاب:  6) و از این رو مسلمانان به آنان احترام می گذارند. دختران پیامبر اکرم9، ابراهیم پسر رسول خدا9 و اصحاب رسول خدا (همچون عثمان بن مظعون، شهدای احد  و...) و بسیاری از بزرگان اسلام در بقیع مدفون هستند و مسلمانان به آنان احترام می گذارند. صبحگاهان هنگام ورود مسلمانان به قبرستان بقیع شاهد حضور افراد از همه فرق و مذاهب شیعه و سنی هستیم. در آنجا فرقه و مذهب خاصی مطرح نیست. مسلمانان با هر فرقه و مذهبی زیارت بزرگان مدفون در بقیع را ارج می نهند و آن را عبادت به حساب می آورند. بدین ترتیب بقیع نمادی است از اتحاد و انسجام مسلمانان جهان اسلام. بقیع یکی از نقاط مشترک همه مسلمانان است که می توانند از آن برای تقویت نگاه مثبت به یکدیگر و همگرایی بیشتر استفاده کنند.

بقیع، آشکارکننده  زشتی و نابهنجاری جمود و تحجر در دین

تعصب، افراط گرایی و جمود در فهم دین یکی از بلایای بزرگی است که دامن اسلام را گرفته و مشکلات بسیاری برای آن پدید آورده است. اعتقادات و رفتارهای خلاف طبع بشر، استفاده از جهالت و عوام زدگی مردم و تمسک افراطی به ظواهر دین از نشانه های مهم تحجر برشمرده شده است.

یکی از فرقه های بزرگ متحجری که از قرون گذشته تا امروز تداوم یافته و ضربات سنگینی بر پیکر اسلام وارد کرده، وهابیت است. این فرقه با سیطره بر اماکن مقدس مسلمانان در مکه و مدینه، به اسم اسلام و زنده کردن اسلام واقعی، دست به رفتارهای بسیار شنیعی زدند که یکی از آنها تخریب قبور و بارگاه های قبرستان بقیع است.

علما و پیروان همه مذاهب اسلامی برای بزرگان صدر اسلام احترام قائلند و آنان را دوست دارند. آنان همچنین برای قبور آنان احترام قائلند. در جای جای سرزمین های اسلامی مزارهای بزرگان اسلام محترم است. برای آنان بارگاه های باشکوه ساخته اند و در آن مکان ها به عبادت و راز و نیاز با خدا می پردازند. مسلمانان همچنین به مدفون شدگان در آن مزارها توسل می جویند و برای روا شدن حاجاتشان نزد خداوند، از آنان استمداد می جویند.

آنچه در مقابر بزرگان اسلام در قبرستان بقیع اتفاق افتاده، دقیقاً عکس آن چیزی است که در سرزمین های اسلامی مشاهده می شود. حاکمان و بزرگان سعودی در اقدامی خلاف عقل و انسانیت، با پیروی از تفکرات ابن تیمیه (ت 728ق) و محمد بن عبدالوهاب (ت 1206ق)، بارگاه های بزرگان اسلام را تخریب کرده و حتی اجازه گذاشتن یک سنگ قبر روی آنها را هم نمی دهند. این وضعیت شرایط اندوهناک و توهین آمیزی را در قبال آنان ایجاد کرده است.

هر کس که کمترین روشن بینی داشته باشد با مشاهده وضعیت کنونی بقیع از یک سو بر نادرستی چنین تفکری، که هدم قبور را جزء دین می شمارد، شهادت می دهد و از سوی دیگر از جمود و تحجر وهابیان احساس آزردگی می کند و زشتی و نابهنجاری آن را با تمام وجود درک می کند. وضعیت کنونی بقیع به روشنی یک ضد تبلیغ علیه وهابیت و مایه دوری مسلمانان از این فرقه ضاله و منحط است.

نتیجه گیری

در این نوشتار مشاهده کردید که زیارت قبرستان بقیع، کنار بُعد دینی، از جنبه تربیتی - روان شناختی نیز قابل بررسی است و دقت در این جنبه ما را با کارکردهای مهم آن آشنا می کند. در واقع نویسنده در این مقاله نشان داد که آثار و ابعاد زیارت قبرستان بقیع را نباید در جنبه معنوی و اخروی آن خلاصه کرد. این قبرستان به دلیل آنکه گروهی از بزرگان اسلام و نزدیکان رسول خدا9 را در بر گرفته، محل توجه عموم مسلمانان از همه فرقه ها و مذاهب است؛ از این رو از ابعاد مختلف توجه امت اسلامی را به خود جلب کرده است.

قبرستان بقیع از سویی موجبات حزن و اندوه مسلمانان (به ویژه شیعیان) را موجب می شود و از سوی دیگر احساس افتخار نسبت به این بزرگان را در افراد پدید می آورد و به آنان انگیزه حرکت، جهاد و اقدام می دهد. بیان مطالب بیان شده در این مقاله می تواند زمینه ساز حرکت عملی مسلمانان را فراهم آورد و انگیزه آنان را در راه اقدام برای سربلندی مسلمانان تقویت کند.

[1]. «عِبَادَ اللهِ أُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللهِ... وَ بَادِرُوا بِهَا الْحِمَامَ وَ اعْتَبِرُوا بِمَنْ أَضَاعَهَا وَ لَا یَعْتَبِرَنَ  بِکُمْ  مَنْ  أَطَاعَهَا».

 [2]. «أَیْ بُنَیَّ إِنِّی وَ إِنْ  لَمْ  أَکُنْ  عُمِّرْتُ  عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ وَ فَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِی آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَى إِلَیَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِکَ مِنْ کَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِه».

 [3]. (إِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ). (رعد: 11)