مقدمه

بقیع مشهورترین و بافضیلت  ترین قبرستان مسلمانان در شهر مدینه است. این مکان به دلیل وجود درختان خاردار غرقد به «بقیع الغرقد» نیز معروف بوده است. برخی از مکان های همجوار نیز به این نام معروف بوده اند. بقیع مسیر دسترسی به قبایل یهودی نشین و مجاور گورستان یهودیان و قبیله بنی قریظه بود. بعدها هنگام دیوارکشی مدینه، بقیع بیرون از دیوار شهر قرار گرفت.

پیامبر9 بعد از هجرت به مدینه زمین بقیع را برای دفن مردگان مسلمانان انتخاب کرد. این زمین در جنوب شرق مسجدالنبی و در نزدیکی آن قرار داشت. اسعد بن زراره اولین فرد از انصار و عثمان بن مظعون اولین فرد از مهاجران بودند که در این قبرستان دفن شدند. بعدها با الحاق حش کوکب و خانه های صحابه، که بین مسجدالنبی و بقیع قرار داشت، بر وسعت این قبرستان افزوده شد. در دوره معاصر نیز زمین شهرداری مدینه به این قبرستان الحاق شد.

روایات زیادی درباره فضیلت قبرستان بقیع نقل شده و این قبرستان همواره محل توجه و احترام مسلمانان بوده است. پیامبر9 و اهل بیت: به زیارت مدفونان این قبرستان می رفتند و علمای شیعه استحباب زیارت این قبرستان را تأکید می کردند.

به تدریج بر برخی از قبور بقیع، گنبدها و نشانه هایی ساخته شد. ابن شبه به گزارش از ابن زباله (م200ق.) از وجود مسجدی بر قبر عباس بن عبدالمطلب و امامان شیعه خبر می دهد.  سفرنامه نویسانی چون ابن جبیر  (م612ق)، ابن نجار (م643ق) و ابن بطوطه (م. 779ق.) نیز از این آثار یاد کرده اند.

نخستین گنبد بر حرم امامان بقیع و قبر عباس بن عبدالمطلب به دست مجدالملک براوستانی، وزیر برکیارق سلجوقی (حک: 486-498ق) ساخته شد. فاطمیان نیز به ساخت قبه و بارگاهی بر قبر اسماعیل، فرزند امام صادق7، پرداختند.  به مرور زمان بر قبور دیگر نیز گنبد ساختند؛ از جمله: امامان بقیع، عثمان بن عفان،  عقیل بن ابی طالب، همسران پیامبر، عبدالله بن جعفر طیار، ابراهیم (فرزند رسول خدا ) و امیر چوپان (از امیران ایلخانی). (گروهی از نویسندگان، ج4، صص176 - 161)

این بناها با سیطره وهابیان و آل سعود بر عربستان تخریب شد. این تخریب ها با اعتراضات وسیع مردمی و برخی از دولت های کشورهای اسلامی همراه شد. بعدها با فشار مردم، دولت عراق  و علما بر محل قبور ائمه سایبان ساخته شد.

حرم مطهر ائمه بقیع: یکی از بناهایی بود که مورد توجه مردم مدینه و زائران بود. آنان و همچنین حاکمان مختلف در ادوار مختلف اهتمام ویژه ای به بازسازی و تعمیر آن داشتند و به همین دلیل بارها مرمت و بازسازی شد. صندوق روی قبور و ضریح در ادوار گوناگون تاریخی چندین بار به دست محبان اهل بیت تعویض شد. حال سؤال این است که آخرین ضریح نصب شده روی قبور مطهر ائمه بقیع، که آل سعود تخریب کرد، چگونه و کجا ساخته شد؟ چه کسانی در ساخت آن مشارکت داشتند؟ سیر انتقال و نصب آن چگونه بود؟ مشکلات انتقال و نصب چه بود؟ چرا نصب آخرین ضریح، بیش از 10 سال طول کشید؟ نویسنده در این مقاله بر آن است که با توجه به منابع و مدارک موجود به این سؤالات پاسخ دهد.

تاریخچه ضریح حرم ائمه بقیع:

بنا بر گزارش های منابع مختلف از دوران عباسیان به بعد روی قبور مطهر ائمه بقیع: همواره پوشیده بوده است. پس از ساخت گنبد به دستور مجدالملک، زمینه برای ساخت صندوق و ضریح فراهم شد. بنا بر گزارش سمهودی نصب صندوقچه های چوبی روی قبور و ایجاد محرابِ داخل بنا از اقدامات آن دوران بوده است. سمهودی از صندوقچه چوبی روی قبر عباس سخن گفته که در سال 519 قمری و به دستور خلیفه عباسی، المسترشد بالله (خلافت: 512-529ق)، نصب شده بود. این صندوقچه باید یکی از دو صندوقچه ای باشد که ابن جبیر و ابن نجار آن را توصیف کرده اند. صندوقچه دیگری نیز روی قبور چهار امام قرار داشته است. (خامه یار، ص117)

بنا بر گزارش شیخ حسین خوارزمی (سفر در 956 تا 958ق) که در دوران صفویه به آن دیار سفر کرده: «چندینِ از ائمه معصوم در یک صندوق آسوده اند... و صندوق حضرت عباس ابن عبدالمطلب نیز در آن گنبد است. (جعفریان، 1392ش، ص92) بنا بر گزارش بنده علی بن میرزا خیرات علی (سفر در سال 1219ق / 1183ش) - یک سال قبل از هجوم اول وهابی ها به مدینه - ضریحی آهنی روی آن قبور مطهر نصب بوده است. او در این باره می نویسد: «در یک صندوق، چهار امام است و ضریح از آهن است و حضرت عباس، عم پیغمبر، در صندوق دیگر در همان بقعه است». (جعفریان، 1395ش، ص297)

در گزارش هدایت علی بن شیخ فضل علی (سفر در 1230ق) هجوم اول آل سعود به مدینه این گونه منعکس شده است: «همه قبه ها خراب، خصوص قبه مطهر ائمه طاهرین». (جعفریان، 1389ش، ج1، ص364) این گزارش نشانگر نابودی قبه و بارگاه اهل بیت: و ضریح آهنی آنان است. هدایت علی، که گویا سفرش به حرمین شریفین دو سال به طول انجامیده، شاهد نصب ضریح جدید روی قبور مطهر ائمه بقیع: بوده است. بنا بر گزارش وی در روز یکشنبه، 22 جمادی الاولی 1231 قمری (31/1/1195ش): «وقت عصر جمعه، صندوق مبارک ائمه بقیع: [را] در بقیع نصب کردند». (همان، 1389، ج1، ص378) ضریح جدید پس از گذشت یازده سال از اولین تخریب آل سعود نصب شده است. وی در روز بعد از نصب ضریح جدید برای زیارت به بقیع می رود و حال خود را پس از دیدن آن ضریح، این گونه شرح می دهد:

«به بقیع رفته، صندوق مبارک را دیده، بسیاربسیار خوشحال شدم و شکر خدا به جا آوردم. خدای تعالی اسباب کند که گنبد مبارک هم ساخته شود و من ببینم». (همان، 1389ش، ج1، ص379)

این اتفاق واقع شد و بنا بر گزارش محمدمیرزا مهندس در سال 1234 قمری محمدعلی پاشای مصری به امر سلطان محمود عثمانی، بقعه ائمه بقیع را تعمیر کرد. (همان، 1389ش، ج3، ص522)

ضریحی که پس از اولین تخریب سعودی ها نصب شد، برخلاف ضریح قبلی که از آهن ساخته شده بود، چوبی بوده و در سفرنامه های قاجاری به خوبی توصیف شده است. بنا بر گزارش کیکاوس (فرزند فتحعلی شاه قاجار) (سفر در 1253ق) چهار قبر امامان شیعه در یک صندوق قرار دارد. (همان، 1395ش، ص506) همچنین محمدولی میرزا قاجار (سفر در 1260ق) می نویسد که قبر عباس (عموی پیامبر)، امام حسن7 و... همگی در یک ضریح است. (همان، 1389ش، ج1، ص529)

بنا بر گزارش های متعدد دیگر از جمله گزارش محمدعلی بن محمدرضی بروجردی (سفر در 1261ق) در یک ضریح که مشتمل بر دو صندوق است، ائمه اربعه معصومین: و عباس قرار دارند. (همان، 1389ش، ج1، ص622) جنس ضریح چوبی (همان، 1389ش، ج1، ص748) از چوب جنگلی خیلی ممتاز (همان، 1389ش، ج5، ص237) و به شکل مستطیل است. (همان، 1389ش، ج2، ص715)

خیرات علی (سفر در 1289ق) این ضریح را به خوبی توصیف کرده است:

«دراین ضریح متصل در قبر حضرت عباس و پایین قبر حضرت عباس، قبور ائمه اربع و استطالت ضریح شرقاً و غرباً است، و پیش روی قبور مذکوره، که جنب قبله باشد، متصل دیوار،  قبر جناب سیده3 است. سه طرفش محصور به دیوار قبه است، اما یک طرفش که سمت قبور ائمه اربع است، از تیرهای آهنی گرفته اند که شبکه طور می ماند». (همانجا)

محمد میرزا مهندس (سفر در 1292ق)، که توانسته وارد ضریح شود، می گوید: «فاصله میان صندوق و ضریح کمتر از نیم ذرع است که به زحمت می توان حرکت کرد؛ بلکه برای آدم های قطور متعسّر است». (همان، 1389ش، ج3، ص194) سلطان مراد حسام السلطنه، فرزند عباس میرزا، (سفر در 1297ق) در گزارش مفصلی ضریح و فضای پیرامون آن را این گونه توصیف کرده است:

در وسط بقعه مبارکه، ضریح صندوق بزرگی است که دو صندوق در میان آن است: یکی صندوقی است که قبور ائمه اربعه در میان آن باشد و دیگری صندوقی است که قبر عباس عموی پیغمبر9 در میان آن است. میان صندوق و ضریح قریب نیم ذرع فاصله است و طرف پایین ضریح، که سمت پای ائمه اربعه محسوب می شود، شبکه است و این بقعه را محمدعلی پاشای مصری در سنه 1234 قمری به امر سلطان محمودخان تجدید عمارت کرده است.

و در طرف جنوب این بقعه نیز ضریح صدیقه طاهره3 است که متصل به دیوار است. در اطراف ضریح نیز از فلز برنج، شباکی قرار داده اند که ده دهنه دارد: سه دهنه آن از طرف یمین باز است و باقی مشبک است و در بالای آن دو قبه نقره گذاشته اند که از هندوستان آورده اند و چهل چراغ هم از سقف بر بالای ضریح آویخته اند که از بلور است. (همان، 1389ش، ج2، ص152)

ساخت ضریح فولادی حرم ائمه بقیع: در اصفهان

بنا بر گزارش های پیش گفته ضریح حرم ائمه بقیع: چندین بار عوض شد و آخرین ضریح کارگذاشته شده سعودی ها چوبی بود. گویا به همین دلیل ایرانی ها با حمایت و همکاری دربار قاجاری به فکر ساخت یک ضریح محکم فولادی افتادند تا جایگزین ضریح چوبی شود.

بنا بر سندی به تاریخ 5 رمضان 1309 قمری (15/1/1271ش)، شخصی به نام حاجی سیدعلی آقا، ساکن تهران پیشنهاد کرده که یک ضریح فولادی برای حرم مطهر ائمه بقیع: ساخته شود. (دوغان، 1393، ص242) متأسفانه اطلاعات کاملی از این شخص به دست نیامد، اما با توجه به القابی که در برخی دیگر از اسناد آمده - از جمله: جناب مستطاب سیدالعارفین و ملاذ الانام (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-22 وGHI 1320- k8- p 6-14) قطب الاقطاب (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-22) باید شخصیت با نفوذ و مهمی در دوران قاجاری باشد.

هر چند پیشنهاد ساخت ضریح فولادی از حاجی سیدعلی آقا بوده، اما دستور ساخت و پرداخت هزینه آن، برعهده امین السلطنه بوده است. در سندی اداری به تاریخ 28 شعبان 1314 قمری (19/11/1275ش) آمده است:

«بر اساس اخبار به دست آمده حاجی امین السلطنه، داماد صدراعظم معزول، دوهزار تومان صرف کرد و برای مقابر شریف حضرات ائمه کرام در مدینه منوره ضریح ساخت». (دوغان، 1393، ص254)

ساخت این ضریح به سرپرستی استاد حاج عباس فولادساز در سال 1310 قمری (1272ش) در اصفهان به اتمام رسید. حاج محمد فولادگر از نوادگان حاج عباس فولادساز، که خود نیز از ضریح سازان خبره اصفهان است، درباره ساخت آخرین ضریح حرم ائمه بقیع: به دست جدش می گوید:

پدرم می گفت: هنرمندانی که ضریح محمدباقر شفتی را ساخته بودند، نزد پدربزرگم آمدند و از ایشان خواستند بیایند و ضریح چهار امام بقیع را بسازند. با تطبیق تصویر به یادگار مانده از ضریح ائمه بقیع با ضریح سیدمحمدباقر شفتی در مسجد سید، به شبهات بسیار زیاد این دو اثر هنری پی می بریم که ادعای آقای حاج محمد فولادگر اثبات می گردد که یک گروه این دو ضریح را ساخته اند.[1]

آقای ابراهیمی و گروه بقیع پژوهی آنان به تصویر ضریح ساخته شده در اصفهان دست یافته اند. این تصویر ابتدا در کتاب هزار جلوه زندگی چاپ شده بود، اما شناسایی نشد؛ زیرا به عنوان «دری از فولاد برای مدینه» از آن نام برده می شد. اما پژوهش های انجام شده تعلّق این تصویر به ضریح حرم ائمه بقیع: را به اثبات رساند.

این تصویر را یک عکاس آلمانی به نام ارنست هولتسر[2] (1825 - 1911م) در سال 1893 میلادی (1272ش) عکاسی کرده است. او به آلمانی پشت این عکس نوشته است: «دری از فولاد برای مدینه، به سال 1893، اصفهان» بنابراین او که در زمان اتمام ساخت ضریح در اصفهان بود، توانست تصویری زیبا و فوق العاده از آن را ثبت کند. درباره جزئیات نقوش نقش بسته روی این ضریح گفتنی است:  در بالای در ورودی ضریح آیه مبارکه تطهیر قرار دارد و به خوبی آیات و نوشته های روی ضریح قابل مشاهده است. روی ضریح عبارت های مختلفی مثل «یا رضوان» و «یا سلطان» حکاکی شده و نحوه ساخت و طراحی ضریح در عالی ترین سطح آن قرار دارد. (مصاحبه جناب آقای احمد ابراهیمی در مراسم رونمایی از عکس ضریح بقیع)[3]

انتقال ضریح فولادی از ایران به جده

درباره چگونگی انتقال ضریح فولادی از اصفهان به جده گزارش  یا سندی در دست نیست. اما بنا بر اسناد موجود، ضریح فولادی ساخته شده در اصفهان بنا بر اولین سند در 28 شعبان 1314 (19/11/1275ش) به جده منتقل شده و تا مدت ها در آنجا معطل دستور مقامات عثمانی مانده است. بنا بر سند دیگری به تاریخ 24 ربیع الثانی 1320 قمری (8/5/1281ش)، که شرح گزارش انتقال ضریح از جده به مدینه است، (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-13) این ضریح به مدت 6 سال در جده معطل ماند و تا مقامات عثمانی اجازه دادند که منتقل شود.

در این مدت مقامات قاجاری پیگیر انتقال و نصب ضریح بوده اند که امین السلطنه، داماد مظفرالدین شاه (حک: 1375 - 1385)، و نیز شوهر خواهر میرزا علی اصغر اتابک، یکی از آنهاست.

در سندی به تاریخ 12 شوال 1314 قمری (26/12/1275ش) چنین آمده است:

داماد صدر اعظم سابق ایران، خواجه امین السلطنه گفته اند: مدت زمان زیادی است که ضریح ساخته شده برای مقابر شریف ائمه کرام در مدینه منوره، در جده مانده است. دستور حمل ضریح و نصب آن در مدینه منوره از حضرت پادشاه درخواست می شود. (دوغان، 1393، ص252)

صدور توصیه نامه برای حاجی حسین علی، حامل ضریح حرم ائمه بقیع7 به جده از طرف اتابک اعظم به عثمان فریدپاشا، محافظ مدینه، به تاریخ 1318 قمری (1279ش) موضوع یکی دیگر از این مجموع اسناد است که بنا بر آن، شخصی به نام حاج حسین علی، به عنوان حامل ضریح حرم ائمه بقیع: از طرف مقامات ایران به حاکم مکه معرفی شده تا کمال همکاری برای نصب ضریح با ایشان انجام شود. (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: 1318-19-31 - 015)

یکی دیگر از دولتمردان ایرانیِ پیگیر انتقال و نصب ضریح، نصرالله مشیرالدوله (1219 - 1286ش) وزیر امور خارجه مظفرالدین شاه بوده است. او با نامه نگاری های متعدد سعی داشته این روند را تسهیل کند. در تاریخ 3 ذی قعده 1318 قمری (3/12/1279ش) اقدامات خود مبنی بر تلگراف به سفارت ایران در استانبول برای تسریع انتقال ضریح را تشریح کرده است. (همان، شناسه سند: 1318-19-31 - 018)

بنا بر سند دیگری به تاریخ 3 شوال 1318 قمری (4/11/1279ش) که نصرالله مشیرالدوله آن را برای امین السلطنه ارسال کرده، وی پیگیر انتقال ضریح به مدینه بوده و بارها به مسئولان عثمانی در استانبول تلگراف کرده، اما از طرف آنان جوابی نرسیده است. همچنین در 3 ذی قعده 1318 قمری (3/12/1279ش) مشیرالدوله در تلگرافی دیگر به امین السلطنه، از رایزنی خود با مقامات عثمانی می نویسد: «بحمدالله که این کار هم موافق میل جناب عالی بنده انجام گرفت و به این خدمت و عبادت بزرگ موفق شدید». (همان) همچنین در نامه ای دیگر در تاریخ 8 ربیع الأول 1319 قمری (4/4/1280) برای نصب ضریح روی قبور مطهر ائمه بقیع:، درخواست اعزام یک بنّا از ایران را داشته است. (همان، شناسه سند: 1319-6-10-0036)

از مجموع اسناد برجای مانده برمی آید که علی رغم پیگیری فراوان مقامات ایرانی، ضریح فولادی به مدت 6 سال در جده مانده و عثمانی ها اجازه انتقال آن به مدینه را نمی داده اند. در اسناد متعدد بر این نکته تأکید شده که کار حمل و نصب ضریح به طول انجامیده است. (همان، شناسه سند: 1319-6-10-0046) بنا بر سندی به تاریخ 20 شوال 1318 قمری (21/11/1279ش)، که فرستنده و گیرنده آن نامعلوم است، آمده است:

هرچند ضریح ساخته شده به دست هنرمندان ایرانی تا جده حمل شده و بدانجا رسیده، لکن در آنجا به دلیل عدم هماهنگی جهت انتقال و نصب مانده است. نگارنده درخواست اعزام یک بنّا جهت انتقال و نصب ضریح را دارد. (همان، شناسه سند: 1318-19-31 - 017)

از اسناد برجای مانده بر می آید که علت این تأخیر، پرداخت نکردن مواجب و حقوق خدام بقیع و نیز پیگیری نکردن انجام و ارسال نشانِ شمشیر بوده است. (همان، شناسه سند: 1319-6-10-0001) برای رفع این مشکل پرداخت مبلغ 1300 تومان برای خدام حرم ائمه بقیع: (همان، شناسه سند: 1319-6-10-0054) و صدور فرامین حکومتی توصیه شده و آمده است:

باید زود احکام و فرامین آنها صادر شود که حاملین ضریح معطل نشوند و زودتر حرکت نمایند. امتیازات دولتی برای این کار لازم است، بدون امتیازات مشکل است؛ خیلی حسن دارد. (همان، شناسه سند: 0048-10-6-1319)

انتقال و نصب ضریح به قدری برای مقامات قاجاری اهمیت داشته که یحیی خان، مشاورالوزراء، در تاریخ 5 صفر 1320 قمری (23/2/1281ش) برای نظارت بر نصب ضریح از راه جبل عازم مکه شده و مذاکراتی بین نماینده او با شریف مکه انجام شده و شریف قول مساعدت داده است. بنا بر این سند، یحیی خان، مشاورالوزراء، از طرف ایران برای نصب ضریح ائمه بقیع: به حجاز سفر کرده و با شریف مکه در این باره ملاقات کرده، اما ماندن او در حجاز به دلیل عدم دریافت پاسخ مناسب طولانی شده است. بنابراین کنسولی ایران در بغداد تقاضا می کند که ضریح مذکور هر چه زودتر از جده به مدینه منتقل شود. (همان، شناسه سند: GH1320- K6- P27-5)

مشیرالدوله در نامه دیگری به تاریخ 3 ربیع الاول 1320قمری (19/3/1281ش) درخواست تسریع در انتقال ضریح از جده به مدینه را دارد تا مشاورالوزرا، که به حجاز رفته، زودتر برگردد. (همان) او در نامه دیگری به تاریخ 26 ربیع الاول 1320قمری (11/4/1281ش) به وزارت امور خارجه تسریع در صدور احکام و فرامین برای شریف مکه و محافظ مدینه را خواستار شده و می نویسد:

یحیی خان، سلیمان آقا که مأمور نصب ضریح ائمه بقیع: است، در مکه معطل است. احکام سریع تلگرافی از باب عالی به جهت شریف مکه و محافظ مدینه صادر نمایید که او را زودتر روانه مدینه نمایند. محافظ مدینه هم در نصب ضریح به اظهارات او موافقت نمایند. (همان، شناسه سند: GH1320- K8- P6-6)

انتقال ضریح فولادی از جده به مدینه به قدری طول کشیده که بنا بر سندی به تاریخ 20 محرم 1320 قمری (8/2/1281ش) مظفرالدین شاه قاجار در نامه ای به شاه عثمانی تقاضای ارسال مقداری تربت امام حسن7 و مساعدت شاه عثمانی برای تسریع در انتقال ضریح فولادی دارد. در این سند آمده است:

سال قبل از طرف شاه همایون ایران به حضور خاک پای همایون، نامه ای عرضه شد و تقاضا شد با دادن مقداری از خاک مرقد حضرت حسن رضی الله در مدینه منوره مساعده سنیّه شود. همچنین درخواست شد که ضریح آن حضرت از جدّه به مدینه آورده شود و تلگرافی از مقام صدارت عظمی و نظارت داخله جهت اجرای آن مقتضی ارسال شده بود. همچنین جداگانه این امر خیر از طرف حکم دار سفارت مشارالیه درخواست شد. (دوغان، 1393، ص264)

انتقال ضریح فولادی از جده به مدینه

پس از پیگیری ها و نامه نگاری های فراوان مقامات قاجاری، انتقال ضریح فولادی از جده به مدینه، در دستور کار مقامات عثمانی قرار گرفت، اما سندی به تاریخ 3 ربیع الثانی 1320 قمری (18/4/1281ش) می گوید:

امکان انتقال ضریح از طریق خشکی به دلیل ناامنی راه ها مقدور نیست. بنابراین بایسته است ضریح را با کشتی به بندر ینبع و از آنجا به مدینه منتقل کنند. از سویی دیگر کشتی ای که قرار است ضریح را از جدّه به حملِ بندر ینبوع حمل نماید، ابداً در غیر موسم حج کار نمی کنند. لذا به هر وسیله ممکن باشد، مأمورین و ضبطیه همراه نمایند که مشاورالوزاره و همراهان از راه خشکی بتوانند با امنیت ضریح را از جدّه به مدینه منوّره حمل نمایند. (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-11.)

سرانجام بنا بر سندی به تاریخ 24 ربیع الثانی 1320 قمری (8/5/1281ش) یحیی خان، مشاورالوزاری ایران، با توجه به دریافت اوامر لازمه از شریف مکّه و والی حجاز برای نصب ضریح ائمه بقیع، از مکّه معظّمه به جدّه و از آنجا با کشتی بادی به بندر رابغ رفته و سپس عازم مدینه منوّره شده است (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-13.). این سند می نویسد:

اگر ضریح مبارک به اندازه اطراف قبور منوّره باشد، ان شاء الله چند روزه نصب خواهد شد و اگر خدای نخواسته  اندازه نباشد؛ بزرگ تر یا کوچک تر ساخته شده باشد، لابد مدّتی باید آنجا معطل بمانند تا استادان زرگر که همراه او هستند، اصلاح نمایند و بعد منصوب شود (همان).

پس از انتقال ضریح از جده به مدینه مشکلات دیگری برای نصب ضریح ایجاد شده؛ از جمله فوت متصدی نصب ضریح. در سندی به تاریخ 14 ذی حجه 1321 قمری (11/12/1282ش) خطاب به اتابک اعظم، به دلیل فوت سیدحسن مطوف ایرانیان در مدینه، که متصدی نصب ضریح بود، از وی خواسته شده تا شخص دیگری را به عنوان متصدی نصب ضریح مشخص کند. بنا بر این سند یکی دیگر از موانع نصب دیرهنگام ضریح، فوت متصدّی نصب بقیع در مدینه عنوان شده و از اتابک اعظم خواسته شده تا شخص دیگری به عنوان مسئول نصب ضریح، معلوم شود. در قسمتی از این سند آمده است:

چون در نصب ضریح مقدس لازم است مخصوصاً یک نفر آدم در مدینه منوره بوده به انجام نصب آن کوشش نماید، لهذا فرستادن مأمور عادل لازم است. جناب اشرف اتابک اعظم به هر طوری که مقتضی است، اقدام نمایید (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-006.).

یکی دیگر از موانع نصب ضریح فولادی کوتاه بودن آن بوده است:

ضریحی به جهت گذاشته شدن بر مقابر ائمه بقیع ارسال فرموده اند و حالا در گذاشتن ضریح مذکور در آنجا بعضی اشکالات می کنند. در این باب تحقیقات لازمه به عمل آمده. اینک از صدارت عظما به اینجانب ابلاغ گردید که در جواب این مسئله از ولایت حجاز اشعار شده اینکه ضریح مذکور هنوز به جایش گذاشته نشده، به جهت این است که طول آن کوتاه است و اگر نصب کنند، یک طرف باز باید بماند و در این صورت تکلیف خواسته اند که آیا با این تفصیل نصب نمایند یا خیر؟ (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-019.)

همچنین بنا بر سندی دیگر طول ضریح جدید، نیم ذرع از ضریح چوبی قدیم کوتاه تر است؛ بنابراین یا باید نیم ذرع از ضریح چوبی قدیم قطع شود یا ضریح قدیم چوبی را بردارند و ضریح جدید فولادی را کار بگذارند (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-14.).

بنابر سندی دیگر به تاریخ 22 جمادی الثانی 1320 قمری (6/5/1281ش) معلوم می شود که سازندگان ضریح برای رفع نواقص ضریح در مدینه حاضر شدند، اما اصلاح کامل آن در مدینه را غیر ممکن دانسته اند و در صورت تصمیم بر اصلاح آن، درخواست داشته اند که ضریح به اصفهان برگردد. در بخشی از این سند آمده است:

استادهای زرگر هم که از اصفهان به آنجا فرستاده شده  اند، می گویند: تکمیل ضریح در مدینه منورّه ممکن نیست؛ باید باز حملِ اصفهان نمایند، آنجا تکمیل نمایند...... استادان زرگر، که این ضریح را ناقص ساخته اند، حالا در مدینه منوّره حاضرند. یا باید به اصفهان حمل نمایند و نواقص آن را رفع بنمایند و یا باید جناب مستطاب اجلّ عالی، آقای حاجی امین السلطنه دام اقباله العالی از این ضریح صرف  نظر فرمایند. این خدمت را به ائمه طاهرین: فرموده اند و لابد به اجر خودشان رسیده اند. (آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، شناسه سند: GHI 1320- k8- p 6-22)

بنابر این دو مانع پیش گفته ضریح فولادی مدتی در مدینه معطل نصب مانده است.

نصب ضریح فولادی و رفع کوتاهی آن

بنا بر سندی به تاریخ 24 ربیع الثانی 1320 قمری (8/5/1281) مشیرالدوله به وزارت خارجه گزارش می کند که ضریح با نظارت مشاورالوزرا نصب شده و ایشان از طریق عراق به ایران بازگشته است (همان، شناسه سند: GH1320- K8- P6-12.). سندی دیگری به تاریخ 16 جمادی الثانی 1320 قمری (28/6/1281ش) می نویسد: «ضریح قدیم بر روی قبور حضرات ائمه بقیع در مدینه منوره برداشته شد و بر موجب اراده سنیّه جناب ملوکانه، ضریح جدید را قرار دادند». (آرشیو اسناد عثمانی: DH. MKT: 595/75)

ضریح چوبی قدیمی برداشته شده و ضریح فولادی نصب شده است. اما ضریح کوتاه بوده و برای رفع آن تدبیری اندیشیده شده است. سندی به تاریخ 1 رجب 1320 قمری (11/7/1281ش) می نویسد:

بنّاهایی از ایران برای قرار دادن این ضریح در محلش مأموریت داشتند و اکنون بازگشتند. دو محل از دو گوشه ضریح ناقص مانده است. اعمالی انجام شد. لازم دیده شد تا قسمتی که بازمانده با چوب مفروش شود. این کار به 50 لیره پول احتیاج دارد. این 50 لیره خرج آن از کجا داده شود و ضریح قدیم در کجا قرار داده شود؟ (آرشیو عثمانی: DH. MKT: 595/75)

پس از رفع نواقص و کوتاهی ضریح سرانجام در سال بعد، ضریح فولادی به طور کامل نصب و نواقص آن رفع شده است. در سندی به تاریخ 16 ربیع الثانی 1321 قمری (15/4/1282ش) بر نصب کامل ضریح پس از چهارده سال تصریح شده است. این گزارش را ارفع الدوله تنظیم و برای اتابک اعظم ارسال کرده است:

در خصوص نصب ضریح مقدس ائمه بقیع: با آن همه تشبثات و اقداماتی که محصّلات آن را مکررّ در ضمن راپورت های سابق عرض کرده ام. به واسطه مشاهده تعصّبات و محذورات مشایخ مدینه منورّه و مأمورین عثمانی خودم گمان نداشتم، در صورتی که در مدت چهارده سال با همه اقدامات سفارت کبری، نصب ضریح قرار نگرفته! با اقدامات مدت قلیل بنده، این مسئله بدین زودی صورت انجام بگیرد؛ لیکن حقیقتاً معجزه خود آن بزرگوارها و اقبال بی زوال شاهنشاه جمجاه و حسن نیّت جناب آقای حاجی امین السلطنه بود که این بنده به انجام این خدمت موفق گردیده و ضریح مطهّر به جای خود نصب شد.

استراحت و استفاضه به درجه ای می شد که برای حجاج ایرانی امسال در زیارت آستان و روضه متبرکه حضرات ائمه بقیع: حاصل گردیده و این اوّل دفعه ای ست که حجاج در مدینه منوره، خصوصاً در بقیع، مراسم تعزیه داری اجرا نمودند. از خود حجاج هم اگر استفسار فرمایند، البته مراتب آسودگی و آسایش احوال و استفاضات خودشان را در مدینه منوره به حضور مبارک جناب مستطاب اجل اکرم افخم عالی دام اجلاله المتعالی بیان و عرض خواهند نمود (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-013.).

همچنین مشیرالدوله به تاریخ 2 جمادی الآخر 1321 قمری (3/6/1282ش) در گزارشی به امین السلطنه نصب ضریح ائمه بقیع: را اعلام می دارد (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-010.) و در 24 ذی قعده 1321 قمری (21/11/1282ش) درخواست پرداخت مخارج نصب ضریح را دارد. بنا بر این سند عثمانی ها از ایرانی ها درخواست پرداخت وجه مصارف و مخارج نصب ضریح کرده اند (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-031.). سپس در تاریخ 29 ذی قعده 1321 قمری (26/11/1282ش) ۵۰ لیره از طرف  امین السلطنه برای مخارج نصب ضریح ارسال می شود. در این سند آمده است:

در خصوص پنجاه لیره مصارف و مخارجی که جناب حاجی امین السلطنه برای نصب ضریح مطهّر ائمّه بقیع فرستاده بودند، شرحی اشعار نموده بودید. مطلّع شدم و مشروحه جناب عالی را با ملفوف آن نزد ایشان فرستادم که از وصول و ایصال آن به محل لازم، مطلع باشد. نصرالله مشیرالدوله (همان، شناسه سند: QAMARI1321-K8-P9-033.)

توصیف ضریح پس از نصب در حرم مطهر ائمه بقیع:

مخبرالسلطنه هدایت (سفر در 1321ق)، پس از نصب ضریح فولادی جدید آن را این گونه توصیف می کند: «دور این قبور مرحوم امین السلطنه، داماد امین السلطان، ضریحی از پولاد نصب کرده، یک ذرع کسر داشت که بعداً بدان ملحق کردند. خواسته بود از نقره بسازد، ممنوع بود.» (جعفریان، 1389ش، ج7، ص410)

همچنین میرزا داوود و وزیر وظایف، در 1322 قمری این ضریح زیبا را این گونه توصیف کرده است:

بقعه چندان کوچک نیست، ولی ضریح مطهر چون خیلی بزرگ است، فضای حرم را کوچک و تنگ کرده است. دو در دارد: یکی در گوشه راست رو به قبله و دیگری در گوشه چپ پشت قبله. ضریح مطهر از فولاد و در اصفهان ساخته شده است. (همان، 1389ش، ج7، ص558)

ابوالقاسم مرجانی آیین کلائی (سفر در 1331ق) می نویسد: «همه در میان یک ضریح نورانی فولادی مزین به ملیله های نقره که تخمین پنجاه هزار تومان خرج صنعت و نصب وی از جناب حاجی امین السلطنه ایرانی آن شده». (همان، 1389ش، ج7، ص775)

تخریب ضریح فولادی توسط آل سعود

در 8 شوال 1344 قمری آل سعود گنبد و بارگاه ائمه بقیع: را تخریب و ضریح را قطعه قطعه کردند. با توجه به تخریب حرم حضرت حمزه7، برای اینکه مردم قبور شهدای احد را از نزدیک زیارت نکنند، دیواری دور قبور کشیدند و از قطعات ضریح به عنوان پنجره  در آن حصار و دیوار استفاده کردند.

محمدصادق نجمی می گوید: ضریح از فولاد ناب و از نظر فنی دارای ظرافت و استحکام فوق العاده بوده و در عین حال تنها اثر و یادگار موجود و به جای مانده از حرم ائمه بقیع: است که وهابیان هنگام تخریب این حرم شریف در 8 شوال 1344 قمری این شبکه را هفت قطعه کردند؛ شش قطعه آن را در بالای دیوار سمت راست و چپ در ورودی محوطه حرم حضرت حمزه و قطعه دیگر را در سمت قبور شهدا در احد نصب کرده اند و اینکه می بینیم قطعات این ضریح پس از گذشت هفتاد سال تحت تأثیر شرایط جوی قرار نگرفته و هوای مرطوب و متغیر مدینه کوچک ترین تغییری در آن به وجود نیاورده است، دلیلی است بر اصالت و خالص بودن فولاد این شبکه. (نجمی، 1386، ص108 و 109)

نتیجه گیری

از دوران عباسیان با توجه به ساخت گنبد و بارگاه ائمه بقیع:، صندوقی روی قبور مطهر ساخته شد. سپس ضریحی روی صندوق قبور قرار گرفت. در دوران قاجار با توجه به چوبی بودن ضریح، با حمایت دربار ضریحی فولادی در اصفهان (1310ق / 1272ش) ساخته شد و بیش از ده سال طول کشید که نصب شود. مسیر ارسال ضریح از اصفهان تا جده در اسناد و منابع مکتوب تصریح نشده، اما طبق اسناد ضریح هشت سال در جده معطل مانده است. بنابراین می توانیم نتیجه بگیریم که ضریح از طریق دریا منتقل شده است؛ یعنی به احتمال قوی ضریح از طریق خشکی از اصفهان به بندر عباس و از آنجا با کشتی به جده منتقل شده است.

دلایل تأخیر در انتقال و نصب ضریح بر اساس اسناد برجای مانده عبارت است از: کارشکنی برخی مقامات عثمانی، فوت متولی نصب و کوتاه بودن ضریح فولادی.

[1]. فیلم مستند ضریح بقیع ساخته شده توسط گروه فطرس مدیا (مرکز سینمای مستند اسلامی)

 https: //iqna. ir/fa/news/3902017

[2]. Ernst Hoeltzer

[3]. https: //www. tasnimnews. com/fa/news/1396/08/25/1575761