نوع مقاله : اماکن و آثار
مقدمه:
بقیع یا بقیع الغَرقَد یکی از قبرستان های مهم، مشهور و مقدس جهان اسلام از زمان شکل گیری جامعه اسلامی است که به دلیل اینکه زیارتگاه های شخصیت های مقدس صدر اسلام - همچون امام حسن مجتبی، امام زین العابدین، امام باقر و امام صادق: و شماری از نزدیکان رسول خدا9 (مانند فرزندان و همسران آن حضرت) و شخصیت هایی همچون عثمان بن مظعون، عثمان بن عفان، مالک بن انس و... - در این قبرستان است و همچنین بر اساس این احتمال که قبر گمشده حضرت فاطمه زهرا3 نیز در بقیع باشد، این قبرستان همواره محل احترام و کانون توجه ویژه مسلمانان و به خصوص شیعیان بوده است.
این مکان طی قرن ها مشتمل بر اماکنی چون خانه امام علی7، خانه امام زین العابدین7، خانه عقیل، خانه محمد بن حنفیه و... (پور امینی، 1394ش، ص320- 325) و همچنین دربرگیرنده مساجدی نیز بوده است. در این نوشتار فقط به مساجدی که در بقیع بوده و اکنون اثری از هیچ یک از آنها نیست، اشاره خواهد شد.
مسجد اُبَیّ بن کعب
مسجد اُبَیّ بن کعب یا مسجد بنی حُدَیله (مَطَری، 1403ق، ص211) یا مسجد بنی جُدَیله (سمهودی، 2006م، ج3 ص56) یا مسجد البقیع (سمهودی، 2006م، ج3 ص54؛ خیاری، 1419ق، ص202) از مساجد تاریخی مدینه در داخل بقیع بوده که بر اساس گزارش سمهودی در سمت راست کسی که از درب جمعه بقیع خارج می شود، قرار گرفته بود؛ (سمهودی، 2006، ج3 ص54) به عبارت دیگر گفته اند: مسجد مذکور برابر قبر عقیل و قبر همسران پیامبر9 در سمت غرب این قبور داخل دیوار بقیع قرار داشته است. (همانجا؛ کعکی، 1430ق، ج1، ص632 و 634) بعضی گفته اند: مکان آن در ابتدای دیوار غرب بقیع، تقریباً روبه روی قبور ائمه بقیع: در سمت غرب و سمت راستِ در ورودی بقیع بوده است. (قائدان، 1374ش، ص334)
در منابع متأخر (دست کم از سده نهم هجری به این طرف) از مسجدی در بقیع به نام «مسجد ابی بن کعب» یاد شده و پیش از آن اگر چه از مسجد مذکور سخن گفته اند، ولی از بودن آن در بقیع سخنی نیست. شاید نخستین کسی که به وجود مسجد ابی بن کعب در بقیع اشاره کرده، شمس الدین سخاوی (م902ق) است که به بازسازی این مسجد به دست شیخِ مسجدالنبی (امیر شاهین جمالی (م922ق)) اشاره کرده و گفته است که بازسازی آن کاری نزدیک به ساخت مسجد از نو بود. (سخاوی، 1414ق، ج1 ص38؛ ر. ک: خامه یار، 1401ش، ص71)
مطری (م 741ق) این مسجد را در باب مساجد غیر معروفه مدینه آورده و می گوید: «منازل بنی حدیله [که طبعاً مسجد بنی حدیله یا مسجد ابی بن کعب میان این منازل بوده] کنار چاه حاء در شمال شرق حصار مدینه قرار داشته است». (مطری، 1403ق، ص211) چاه حاء که تا چند وقت پیش هنوز باقی بود و جزء باغ ابوطالب انصاری بوده، در قسمت شمال مسجد نبوی، سمت چپ از داخل درب ورودی شماره 21 (باب ملک فهد)، با فاصله چند متر از در قرار داشته و در سال 1414 در توسعه دوم مسجدالنبی به دست سعودی ها تخریب شد. (عبدالغنی، 1424ق، ص131) با توجه به آنچه گفته شد، که مسجد ابی بن کعب در بقیع بوده، باید گفت خانه های بنی حُدَیله یا جُدَیله نیز شمال شرق مسجد نبوی و شرق این مسجد تا در قسمتی از بقیع ادامه داشته است. سمهودی نیز می گوید: در کلام مطری چیزی است که مجاورت و اتصال بقیع را به منازل بنی جدیله اقتضا می کند. (سمهودی، 2006م، ج3 ص55)
رسول خدا9 به نماز خواندن در مسجد ابی بن کعب تمایل داشت و بارها در آن نماز می خواند و می فرمود: «اگر ترس از روی آوردن مردم [تنها] به این مسجد نبود، فراوان در این مکان نماز می خواندم». (ابن شَبّه نمیری، 1410ق، ج1، صص 46 و 47؛ صبّاغ، 1420ق، ص142)؛ احتمالاً اُبَیّ بن کعب بن قیس، صحابی جلیل القدر رسول خدا9 که از طایفه بنی جُدَیله یا بنی حُدَیله - تیره ای از بنومعاویة بن عمرو بن مالک بن نجار - از قبیله خزرج است. (ابن حزم اندلسی، 1403، ص348) ابی بن کعب در مکه اسلام آورد و از بیعت کنندگان با رسول خدا9 در بیعت عقبه ثانیه بود و او را از قرّا و فقهای صحابه گفته اند. (ابن عبد البر، 1412ق، ج1، صص 65 و 66) منزل او را، که در بقیع بوده یا بعدها در بقیع قرار گرفته، در عصر پیامبر9، به مسجد تبدیل کردند.
بعضی هم گفته اند به علت اینکه این مسجد به خانه ابی بن کعب متصل بوده، به نام وی شهرت یافته است. (صبری پاشا، 1424ق، ج4 ص703) احتمال نیز دارد که بنی حدیله، جایی از محله خود را در محدوده بقیع به عنوان مسجد معین کرده باشند و بعدها این مسجد به نام اشرف طایفه بنی حدیله، ابی بن کعب، شهرت گرفته باشد. (نجفی، 1367ش، ج1 ص195)
سمهودی (م911هـ) این مسجد را در شمار مساجدی آورده که مکان آن اجمالاً معلوم است، اما اثری از آن نیست و از مطری (م 741ق)، نیز نقل کرده که در عصر او نیز این مسجد، همین وضعیت را داشته است (ر.ک: سمهودی، 2006، ج3 ص56). این در حالی ست که سمهودی پیش از این مسجد ابی بن کعب را در شمار مساجد معلومه و در ردیف مسجد قبلتین و مساجد فتح آورده و می گوید: «در زمان او تنها یک ستون از آن باقی مانده و بقایای باقی مانده از بنا نیز نشان می دهد که این مسجد در زمان عمر بن عبدالعزیز (87- 93ق) ساخته شده است». (همان، 2006م، ج3، ص54) البته اینکه سمهودی می گوید تنها یک ستون از آن باقی مانده، احتمالاً اشاره به زمان پیش از بازسازی این مسجد در عصر وی به دست امیر شاهین جمالی باشد.
به هر حال مسجد مذکور پیش از تسلط وهابیان بر مدینه نیز موجود بوده، ولی رو به ویرانی گذاشته بود و جایگاه آلات حفاری قرار داده بودند تا اینکه حکومت عثمانی اقدام به تجدید بنای آن کرد. (رفعت پاشا ابراهیم، 1925م، ج1 ص420؛ خیاری، 1419، ص203).
در برخی از سفر نامه های حج قاجاری و در ذیل سال 1223 قمری آمده است که هنگامی که وارد بقیع می شوید، سمت راست، مسجد پوشیده ای مانند اتاق است که بر سردر آن نوشته شده است: «هذا مسجد اُبَیّ بن کعب و صلّی فیه النبی9 غیر مرّة». (جعفریان، 1389ش، ج5 ص476)
در سال 1303 قمری نیز چنان که علی بن موسی مدنی در تاریخش (وصف ا لمدینه) می نویسد، این مسجد آباد بوده است. (مدنی، بی تا، ص11؛ ر.ک: عطار، 1434ق، ص355) ولی پس از تخریب گنبد و بارگاه های بقیع در سال 1344 قمری و در بازسازی های دیوار غربی بقیع به دست سعودی ها این مسجد نیز تخریب و اکنون اثری از آن نیست. (قائدان، 1374، ص334).
مسجد امام زین العابدین7
مسجد امام زین العابدین7 مسجد کوچک و متروکی در محوطه غربی حرم اسماعیل بن جعفر الصادق7 بوده و در شمال این محوطه نیز خانه امام زین العابدین7 قرار داشته است. (مطری، 1403م، ص121) گفته می شود این حرم و زیارتگاه، که به وسیله برخی از پادشاهان فاطمی مصر (302- 564 ق) بنا شد، خارج بقیع فعلی، مقابل قبور ائمه بقیع7 و قبر عباس، قبل از حصار مدینه و متصل به آن قرار داشته است؛ به گونه ای که ورود به آن از داخل شهر امکان پذیر بوده است. (مرجانی، 2002م، ج2، ص1051؛ سمهودی، 2006م، ج3 ص103)
میان در میانی و آخری این حرم، قطعه سنگی به عنوان وقفنامه بوده است. بر اساس این وقفنامه، حسین بن ابی الهیجا که از سوی فاطمیون مصر بر حجاز حکومت داشته، در سال 546 حرم اسماعیل را تعمیر کرد. در ذیل این وقفنامه نیز آمده است که محوطه این حرم، خانه امام زین العابدین7 و مسجد هم منتسب به آن حضرت است. (سمهودی، 2006م، ج3، ص103؛ ر.ک: 1394ش، صص279 - 281). به نظر می رسد حسین بن ابی الهیجا در سال 546 قمری مسجد امام زین العابدین7 را نیز همراه حرم تعمیر کرده باشد.
سمهودی به بازسازی این مسجد در سال 884 قمری نیز اشاره کرده است. (سمهودی، 2006م، ج3، ص103) تا پیش از سال 1353 شمسی تنها زیارتگاه اسماعیل بن جعفر الصادق7 به صورت اتاقی در آن سوی خیابان ابوذر (مقابل پله های کنونی بقیع) و با فاصله پانزده متری از دیوار غربی بقیع باقی مانده بود. در سال 1353 شمسی برای بازسازی و توسعه اطراف حرم نبوی، این محل را نیز کاملاً تخریب کردند. گفته می شود جسد اسماعیل را، که هنوز سالم مانده بود، از آنجا خارج کردند و به محل فعلی (حدود ده متری شرق مقبره شهدای حرّه) انتقال دادند. (نجمی، 1386ش، ص300). اما از آنجا که منابع گفته اند: بعد از آنکه اسماعیل در زمان حیات پدرش (133ق) در منطقه عُرَیض از دنیا رفت، او را به داخل شهر مدینه آوردند و در بقیع دفن کردند (فخر رازی، 1377 ش، ص115؛ ابن عنبه، 1417ق، ص215)، لاجَرَم باید ملتزم شویم که محل سابق، زیارتگاه اسماعیل و مسجد امام زین العابدین7 در کنار آن نیز زمانی جزء بقیع بوده است. مؤید این مطلب آن است که مدینه شناسانی چون مرجانی (م بعد از 770ق) و سمهودی (م 911ق) در بیان مشاهد معروفه مدینه در بقیع و غیر بقیع، حرم و مسجد فوق را جزء بقیع می دانستند. (مرجانی، 2002، ج2 ص1050؛ سمهودی، 2006، ج3 صص103-99).
مسجد بقیع الزبیر
مسجد بقیع الزبیر بنا بر قولی از مساجد بقیع است. ابن شبّه می گوید:
استَقطَعَ الزبیر النبی9 البقیع فقَطَعَه فهو بقیعُ الزبیر
زبیر از پیامبر9 تقاضا کرد بخشی از بقیع را به او واگذار کند و حضرت نیز چنان کرد. پس آن قسمت واگذارشده به نام بقیع الزبیر شهرت یافت. (ابن شبه نمیری، 1410ق، ج1، ص229)
از عبارت ابن شبه ظاهر می شود که بقیع الزبیر در عصر رسول خدا9 بخشی از بقیع معروف (بقیع الغرقد) بوده است. در برخی منابع نیز آمده است که مسجد بقیع الزبیر در شرق مسجد النبی و نزدیک مقبره اسماعیل (فرزند امام صادق7) قرار داشته (عطار، 1434ق، ص403) و در سابق گفته شد که محدوده سابق زیارتگاه اسماعیل را نیز باید جزء قبرستان بقیع محسوب کرد.
از سوی دیگر سمهودی می گوید: «بقیع الزبیر در مجاورت خانه های بنی غُنم و در شرق منازل بنی زُرَیق و شرق محله بَقّال قرار داشته و گویا مردم از آنجا می گذشته و به بقیع الغرقد می رسیدند». (سمهودی، 2006م، ج4 ص32)
برخی نیز این مسجد را مجاور مدرسه و رباط رستمیه دانسته اند (کعکی، 1430ق، ج1، ص610) و معتقدند مسجد بقیع الزبیر خارج از محدوده بقیع بوده است. (کعکی، 1430ق، ج1، صص608 - 627؛ خیاری، 1419ق، ص220؛ صبّاغ، 1420ق، صص126 و 127)
سمهودی ذیل عنوان «مسجد بقیع الزبیر» چنین روایت کرده: «رسول خدا9 هنگام چاشت (ضُحی) دو رکعت نماز در بقیع الزبیر به جای آورد [که گویا در محل این مسجد بوده] اصحاب به ایشان گفتند تا به حال چنین نمازی نخوانده بود». حضرت فرمود: «این نماز بیم و امید بود و نباید آن را ترک کنند». (سمهودی، 2006م، ج3 ص66؛ خیاری، 1419ق، ص220). ابن شاهین نیز از طریق عطاء بن یسار از ابی سعید خُدْری روایت کرده که رسول خدا9 در وقت چاشت در بقیع الزبیر هشت رکعت نماز به جای آورد و سپس فرمود: «این نماز بیم و امید بود»[1] (ابن شاهین، 1408، ج1 ص195).
به نظر می رسد عمر بن عبدالعزیز هنگامی که والی مدینه بود (87- 93 ق) مسجد بقیع الزبیر را بازسازی کرده است و بعد به مرور زمان از بین رفت تا اینکه عثمانی ها در همان مکان (مجاور مدرسه و رباط رستمیه) مسجدی به همین نام بنا کردند. مسجد مذکور در طرح توسعه و ساخت وسازهای مسجدالنبی و اطراف آن از بین رفت و در حال حاضر اثری از آن نیست. (کعکی، 1430ق، ج1، ص612) اگر این مسجد در بقیع فعلی نیز بوده یا در محدوده سابق زیارتگاه اسماعیل قرار داشته، در طول تاریخ از بین رفته است.
مسجد فاطمه3 یا بیت الأحزان
مسجد فاطمه یا بیت الأحزان (بیت الحزن) یا قُبّةُ الاَحزان (قبةالحزن) یا دارالحُزن محل گریه حضرت زهرا9 در بقیع در سوگ پدرش رسول خدا9 بوده و بنا بر یکی از اقوال محل قبر حضرت زهرا نیز هست. (ابن جبیر، بی تا، ص155؛ سمهودی، 2006، ج3، ص94). این مکان دست کم از سده پنجم هجری به بعد (از زمان غزالی (م 505 ق)) در منابع مختلف از آن به عنوان مسجد فاطمه3 یاد می شده است. (غزالی، بی تا، ص206؛ سمهودی، 2006، ج3 ص101؛ دیار بکری، بی تا، ج2 ص176).
ابن شبه نیز به سند خود از محمد بن حنفیه نقل کرده که چون فاطمه بنت اسد (مادر امیر المؤمنین7) از دنیا رفت، رسول خدا9 دستور داد در محل مسجدی که امروزه به «قبر فاطمه» شهرت دارد، او را به خاک بسپارند. (ابن شبه، 1410ق، ج1، ص123) از این روایت از یک سو می توان چنین برداشت کرد که احتمالا محل مسجد فاطمه یا در واقع همان بیت الأحزان، در اصل محل قبر فاطمه بنت اسد بوده است ولی از سوی دیگر می توان دریافت کرد که در عصر ابن شبه (قرن سوم) نیز محل مذکور به عنوان مسجد فاطمه (فاطمه بنت رسول الله9 یا فاطمه بنت اسد) معروف بوده است. همچنین در رساله کهنی در توصیف مکه و مدینه نیز، که به احتمال زیاد در نیمه دوم سده چهارم نگاشته شده، به محلی مقابل قبر امام حسن7 اشاره شده که در آن محل امام علی7 بر حضرت فاطمه3 نماز گزارده و در آنجا مسجدی ساخته شده است.
بی شک این محل نیز جائی جز «مسجد فاطمه» یا «بیت الأحزان» نیست (خامه یار، ص59). بنا بر این احتمالاً در قرون نخست هجری نیز محل منسوب به حضرت زهرا (بیت الأحزان) به عنوان مسجد شناخته می شده است. غزالی در این باره می گوید:
مستحب است زائر مدینه هر روز پس از سلام بر رسول خدا9 به بقیع رود... و قبر حسن بن علی، علی بن الحسین، محمد بن علی و جعفر بن محمد: را زیارت کرده و در مسجد فاطمه (بیت الأحزان) نماز گزارد. (غزالی، بی تا، ص206)
دیار بکری نیز به استحباب رفتن به مسجد فاطمه3 در بقیع و خواندن نماز در آنجا اذعان کرده است. (دیار بکری، بی تا، ج2، ص176).
محل مزبور در بقیع در جوار بیت عقیل در جنوب شرق قبر فاطمه بنت اسد و قبور چهار امام قرار داشته و در زمان حکومت عثمانی ضریحی نیز در آنجا گذاشته شد. گویند این ضریح محل درخت نخلی بوده که به معجزه آن حضرت سبز شده یا محل درخت نخلی که بعد از وفات رسول خدا9 در سایه آن می نشسته است. اما به هر حال محل مذکور سرانجام به دست وهابیان همزمان با تخریب قبور ائمه بقیع: (1344 ق) تخریب شد و اکنون عین و اثری از مسجد فاطمه یا بیت الأحزان فاطمه در بقیع نیست. (رغد العاملی، 1418ق، ص457؛ خامه یار، 1401ش، ص55)
لازم به ذکر است که برخی از محققین (نجمی، 1386ش، ص181) آورده اند که بیت الأحزان هیچ گاه به عنوان یک مسجد واقعی شناخته نشده و مؤید آن این است که در تألیفات مدینه شناسانی مانند سمهودی، که همه مساجد موجود در داخل و خارج مدینه را معرفی کرده اند، در داخل بقیع از مسجدی به نام مسجد فاطمه ذکری به میان نیامده است. و این در حالی ست که سمهودی مکرر از مسجد فاطمه 3 در بقیع، که به تعبیر او معروف به بیت الحزن بوده، یاد کرده است. (ر.ک: سمهودی، 2006م، ج3، ص93، 94 و ص 101) و غزالی نیز پیش از او در قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری از استحباب نماز در مسجد فاطمه در بقیع سخن گفته بود که بی شک مقصود او همان بیت الأحزان فاطمه3 است.
اشتباه دیگر محقق مذکور آن است که بیت الأحزان یا مسجد فاطمه را در جنوب غرب قبور ائمه بقیع و قبر عباس و فاطمه بنت اسد دانسته، درحالی که بیت الأحزان در جانب قبله قبر فاطمه بنت اسد و عباس و در جنوب شرق این قبور واقع بوده است. (ر.ک: سمهودی، 2006، ج3، ص93)
مسجدی دیگر در بقیع
شیخ صدوق= (م 381) پس از ذکر متن زیارات ائمه بقیع: می نویسد: سپس هشت رکعت نماز (برای هر امامی دو رکعت) در مسجدی که آنجاست بخوان و در آن هر سوره ای که خواستی قرائت کن و گفته شده که فاطمه زهرا3 در این مسجد (مسجد واقع در بقیع) نماز خوانده است. (شیخ صدوق، بی تا، ج2 ص577) البته احتمال دارد این مسجد، همان مسجد حضرت فاطمه یا بیت الأحزان باشد. آنچه این احتمال را تقویت می کند، همان سخن سابق غزالی مبنی بر استحباب خواندن نماز در مسجد بیت الأحزان پس از انجام زیارت ائمه بقیع: است و اینکه در برخی سفرنامه های عصر قاجار (سفرنامه امین الدوله) نیز آمده است که برخی زائران زیارت ائمه بقیع: را در بقعه ائمه: می خوانده و نماز آن را در مسجد بیت الأحزان به جای می آورده اند. (جعفریان، 1389 ش، ج1، ص99).
نتیجه گیری
از آنچه گذشت به دست آمد که در بقیع اماکنی چون خانه ها و مساجد بوده و دست کم و بی شک می توان از سه مسجد در بقیع یاد کرد.
البته در حال حاضر جز قبور در ظاهر بی نام و نشان، چیز دیگری در بقیع فعلی مشاهده نمی شود.
[1]. «اِنّها صلاةُ رَغَبٍ و رَهَب».
