مقدمه

جایگاه عظیم حرم بقیع در فرهنگ اسلامی و نقشی که می تواند برای پیوند میان مذاهب اسلامی و ایجاد جبهه متحد ضد تکفیریان ایفا کند، کم نظیر است؛ چراکه بقیع نمایشگاهی از نمادهای تاریخی اسلام و شواهد زنده بودن دین خاتم است.

کنار هم آرمیدن شخصیت های مسلمان و نخبگان مذاهب اسلامی از اقصا نقاط کشورهای مختلف در بقیع، نشان دهنده اتحاد و یگانگی امت اسلام و محکم کننده پیوندهای عمیق مسلمانان بایکدیگر بوده است.

پس از تخریب دوم بقیع در سال 1344 قمری، هرچند مسلمانان مانند تخریب اول، با تمام توان و با شور و حماسه  فراوان دنبال پایان بخشیدن به این عمل زشت و ضد فرهنگی بودند، ولی به تدریج و با گذشت زمان، به این وضع عادت کردند و این زخم و جراحت کهنه، باقی ماند.

اکنون در آستانه یکصدمین سال  تخریب بقاع متبرک بقیع قرار داریم. بر این اساس حفظ مسئله بقیع و تخریب مراقد مطهر آن به دست وهابیان در ذهن و یاد جامعه، امری لازم و ضروری برای جریان زخم خورده از افراط گرایی است. یکی از راه های این کار، طرح مسئله بقیع در کتب درسی آموزش و پرورش به عنوان بخشی از زیرساخت اندیشه ای و فرهنگی قشر  دانش آموز کشور است. آموزش و پرورش به عنوان ستون فقرات و محور اصلی آموزش و تربیت فراگیر در کشور و برخوردار از نقش مؤثر در تقویت باورها و رفتار دینی کودکان و نوجوانان، وظیفه سنگینی در تعالی فرهنگی و اجتماعی مردم ایران بر عهده دارد.

اهمیت توجه به مسئله بقیع در کتب درسی را می توان با دقت در بیانیه گام دوم انقلاب نیز دریافت. برخی بندهای این بیانیه، که مقام معظم رهبری آن را تدوین کرده، همگان را به تلاش برای بهینه سازی آموزش و تقویت محتوای آن فرامی خواند.

یکی از محتواهای اساسی که طرح آن می تواند نقش مؤثری در ارتقای بعد دینی و معنوی دانش آموزان ایفا کند، آشنایی با بقیع و خفتگان آن و داستان تخریب بقیع است. با این حال طرح مطالب مربوط به بقیع در کتب درسی دانش آموزان نیازمند توجه به سطح تحول یافتگی آنان است. به طور کلی لازم است مطالب و محتواهای درسی با میزان تحول یافتگی شناختی یادگیرندگان مطابقت داشته باشد؛ چراکه بدون آن افراد با مطالعه محتوای ارائه شده یا آن را پیش پا افتاده ارزیابی می کنند یا آن را متوجه نمی شوند. رسول خدا9 می فرمایند:

- إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُکَلِّمَ النَّاسَ عَلَى  قَدْرِ عُقُولِهِمْ . (کلینی، 1407ق، ج1، ص23)

ما جمع پیامبران، دستور داریم که با مردم به اندازه عقلشان سخن بگوییم.

و در روایتی دیگر:

- إِنَّمَا یَرْتَفِعُ الْعِبَادُ غَداً فِی الدَّرَجَاتِ وَ یَنَالُونَ الزُّلْفَى مِنْ رَبِّهِمْ عَلَى  قَدْرِ عُقُولِهِمْ . (ابن شعبه حرانی، 1404ق، ص54)

فردای قیامت مردم به اندازه عقلشان در درجات بالا می روند و به پروردگارشان نزدیک می شوند.

به زعم نویسندگان، سند گام دوم راهبرد بسیار مهمی برای تحول و پیشرفت نظام اسلامی و نهادهای آن است؛ چنان که اجرایی شدن سند تحول آموزش و پرورش را می توان نقطه عطفی در آموزش و پرورش این کشور دانست.

یکی از وظایف مهم نهادهای مسئول، با توجه به بیانیه گام دوم انقلاب، بازبینی اقدامات خود در تطابق با این بیانیه است که این مسئله درباره آموزش و پرورش، با توجه به ابلاغ سند تحول در آن جایگاه ویژه ای دارد.

بر این اساس در این پژوهش در صدد پاسخ به این پرسش هستم که طرح مسئله بقیع در کتب درسی بر اساس سند گام دوم و سند تحول در آموزش و پرورش و از منظر تخصصی تعلیم و تربیت، باید چگونه باشد و فاصله وضعیت فعلی با آن  چه قدر است؟

 این پژوهش یک پژوهش میان رشته ای بر اساس بیانیه گام دوم و سند تحول آموزش و پرورش و مبانی بودجه بندی کتب درسی آموزشی است که به صورت تلفیق روش میدانی و کتابخانه ای تنظیم شده است.

بر این اساس نویسندگان در نوشتار حاضر بر اساس دیدگاه های نظریه پردازان تحول دینی و صاحب نظران تعلیم و تربیت و با در نظر گرفتن بیانیه گام دوم انقلاب و سند تحول آموزش و پرورش، برای شیوه ارائه مطالب مربوط به قبرستان بقیع در کتب درسی دانش آموزان، طرحی ارائه کرده اند.

هدف این پژوهش تبیین اهمیت و کارآیی طرح مسئله بقیع در کتب درسی مدارس و ضرورت تکمیل آن، برای تحقق اهداف آموزشی و تربیتی کتب درسی بر اساس اسناد بالادستی کشور؛ از جمله سند گام دوم انقلاب و سند تحول آموزش و پرورش است.

در این پژوهش، پس از شرح مفاهیم پژوهش و نیم نگاهی به بیانیه گام دوم و سند تحول آموزش و پرورش، ضرورت پرداختن به مسئله بقیع در کتب درسی بر اساس اسناد راهبردی فوق بررسی شده و با اشاره به وضعیت فعلی طرح مسئله بقیع در کتاب های درسی، ضمن بیان استانداردهای علمی و آموزشی در انتقال مفاهیم دینی به دانش آموزان، برای دستیابی به اهداف تعیین شده پیشنهادهایی مطرح شده است.

هر چند آثاری درباره بیانیه گام دوم و سند تحول آموزش و پرورش به طور عمومی وجود دارد ولی پژوهشی یافت نشد که به این موضوع یا قسمتی از آن (به طور خاص در پرتو گام دوم یا سند تحول) بپردازد، ازاین رو دستاوردهای این پژوهش نو و بی سابقه است:.

در مقدمه ضرورت دارد تا برخی از مفاهیم کلیدی این پژوهش تبیین شود:

مسئله بقیع: مقصود از مسئله بقیع در این پژوهش، بیان جایگاه تاریخی و تمدنی و فضیلت جنة البقیع میان مسلمانان، ذکر تاریخ تخریب بقیع در صد سال گذشته و ضرورت بازسازی و احیای یاد آن میان امت اسلامی به عنوان یک میراث تاریخی اسلامی است.

بیانیه گام دوم انقلاب: بیانیه ای است که رهبر معظم انقلاب، آیت الله العظمی خامنه ای، در 22 بهمن ماه سال 1397 شمسی با هدف تبیین راه انقلاب اسلامی در چهل سال نخستین عمر آن، به مثابه گام اول انقلاب و بیان رویکرد های اصلی نظام اسلامی برای پیمودن گام بعدی آن بیان فرمودند. مقدمه این بیانیه درباره سرنوشت چهل ساله انقلاب و شامل شرایطی که انقلاب در آن به وقوع پیوست، دستاوردهای انقلاب اسلامی و مقایسه شرایط گذشته و فعلی انقلاب در برابر دشمنان آن است. در این بیانیه ضمن برشمردن ظرفیت های فعلی ایران، توصیه هایی برای پیمودن مسیر پیشرو - در محورهای ضرورت امید به آینده، علم و پژوهش، عدالتخواهی و مبارزه با فساد، معنویت و اخلاق، عزت ملی و روابط خارجی، اقتصاد، استقلال و آزادی - بیان شده است.

سند تحول در آموزش و پرورش: سند راهبردی تحول نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران در جلسه ۸۲۶ شورای عالی آموزش و پرورش، (2 مرداد ۱۳۸۹ش) به صورت کلی تأیید شد و مبنای تمام سیاست گذاری ها، برنامه ریزی ها و تولید اسناد تحولی در نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور قرار گرفت. این سند در هشت فصل تنظیم شده است و شش ساحت تربیتی و اعتقادی، جسمانی، اجتماعی، سیاسی، علمی و فناوری راهبردهای آموزش و پرورش را مشخص کرده است.(افشار و دیگران، مقاله نقد و بررسی ساحت های...)

داده های مرتبط با مسئله بقیع در کتب درسی: با توجه به گستردگی مفهوم رسانه و اثرگذاری عمیق رسانه های تصویری و غیر مستقیم، داده هایی که در این پژوهش ملاک پایش قرارگرفته اند - اعم از متن آموزشی، متن توضیحی و داستانی، تصویر، شعر و... - هرگونه مطلبی در کتب درسی دانش آموزان است که با مناسب ترین قالب ادبی و هنری و با رعایت نکات علمی تربیتی، به گونه ای یادآور یکی از عناصر بقیع باشد. در پیشنهادها نیز همین تنوع برای جانمایی لحاظ شده است.

1. ضرورت طرح مسئله بقیع در کتب درسی بر اساس بیانیه گام دوم

بیانیه گام دوم انقلاب که از سوی رهبر معظم جمهوری اسلامی ایران، سیدعلی خامنه ای به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب در تاریخ ۲۲ بهمن ۱۳۹۷ صادر شده  است و در آن بر «استمرار راه انقلاب ۵۷» به تبیین دستاوردهای چهل سال گذشته می پردازد. ایشان در این بیانیه با هدف «جهاد بزرگ برای ساختن ایران اسلامی بزرگ»، توصیه هایی ارائه می دهند. رهبر معظم انقلاب در این بیانیه، مردم، و به ویژه جوانان، را خطاب قرار می دهد و به توضیح و روشن کردن مسئلهٔ برداشتن «گام دوم» به سوی «آرمان های انقلاب ۵۷» می پردازد. (بیانیه گام دوم، 22/11/98، ص9)

می توان گفت محتوای این سند نسبت به دیگر رهنمودها و دستورات رهبر انقلاب، ترجیح و اولویت دارد.

این بیانیه در چهل سالگی انقلاب خطاب به جوانان صادر شده و دورنمایی از هویت انقلاب اسلامی را همراه باچشم انداز و افق های پیش رو ترسیم می کند. خودسازی، جامعه پردازی و تمدن سازی از محورهای اصلی و جهت دهی های این بیانیه است که در این رابطه باید عموماً جوانان ایده پردازی کنند.

عناوین مرتبط با مسئله بقیع، که از بیانیه گام دوم قابل برداشت می باشد و می توان آنها را در کتاب ها و برنامه های درسی دانش آموزان عرضه کرد، به قرار زیر است:

الف) توجه به وضعیت قبلی و فعلی مسئله بقیع

در بیانیۀ گام دوّم ضمن اشاره به گذشته انقلاب، غفلت از وضعیت گذشته و دستاوردهای انقلاب اسلامی، به عنوان یک آسیب طرح شده و به جوانان توصیه شده است که باید با شناخت گذشته، از تجربه ها درس گرفت. (خامنه ای، سید علی، بیانیه گام دوم، ص4)

- آگاهی بخشی نسبت به دستاوردهای- هرچند، اندک - پس از انقلاب درباره معرفی بهشت بقیع به مسلمانان و جلب توجه آنان به زیارت بقیع یکی از مصادیق این توصیه رهبری است.

با اینکه بقیع مدفن بسیاری از بزرگان اهل سنت است به گفته شاهدان عینی، زائران کشورهای اسلامی در گذشته شور و اشتیاق امروز را -  که پس از نمازهای صبح و عصر شتابان به زیارت بقیع می روند - نداشته اند. می توان گفت که این جلب توجه با معرفی مزارها و بقاع بقیع به صورت جانمایی و توزیع نقشه و برگزاری دعای کمیل شب های جمعه در موسم حج (کنار بقیع) و زیارت کاروانی کاروان های ایران اسلامی در صبح گاهان بقیع طی سال های متمادی پس از انقلاب ایجاد شده است.

- امیدبخشی نسبت به آینده، از توصیه های مهم این بیانیه است؛ چراکه دشمنان نظام درصدد تلقین ناامیدی به نسل جوان هستند.

 برخلاف نگاه رایجی که بازسازی بقیع را غیرممکن و دست نایافتنی می داند، امیدوارکردن این نسل به انجام دادن اقدامی عملی برای از بین بردن ظلم و اهانت مستمر نسبت به اهل بیت، باعث انگیزش آنان برای اقدامات عملی در مسیر خدمت به اهل بیت: می شود. طبعاً این مسئله یک امیدواری پوچ و بی پشتوانه نیست، بلکه شرایط کنونی حاکم بر جهان و کشور عربستان - که حاوی موج نفرت از افراطی گری و توجه به فضای باز دینی و دنبال ارائه چهره ای لائیک از عربستان و بالابردن تعدادن حج گزاران خود است (حاجی زاده، مقاله جایگاه صند 2030 در چشم انداز توسعه عربستان، ص8) - این امید را بیشتر می کند.

 با پروراندن آرزوی بازسازی حرم معصومان بقیع، می توان روح امید و نشاط را در درون دانش آموزان دمید و نسل جوان کشور را نسبت به آینده خوش بین کرد. برای دست یافتن به این آرزو می توان آنها را به تلاش و تکاپو  واداشت و به آنان انگیزه داد.

- توصیه به علم و پژوهش، از دیگر توصیه های اساسی بیانیه گام دوم است و مقام معظم رهبری به عنوان پیش قراول حرکت علمی ایران اسلامی، که نقش مهمی در پیشرفت های ایران در این عصر داشته، توجه به علم و پژوهش را در گام دوم انقلاب نیز ضروری شمرده است. (خامنه ای، سید علی، بیانیه گام دوم، ص9)

معرفی فضیلت و جایگاه فراموش شده بقیع میان مسلمانان و بزرگان مدفون در آن از مذاهب مختلف اسلامی، بازخوانی تاریخ فرهنگی بقیع و جایگاه آن در فرهنگ و تمدن اسلامی، تبیین واقعه تلخ تخریب بقیع و واکنش های تند و فراگیر و ناکام جهان اسلام نسبت به این تخریب ها از موضوعات علمی تاریخ معاصر است که اکنون میان جامعه علمی ایران و جهان مغفول مانده و به فراموشی سپرده شده است. درحالی که این تاریخ در سال های قبل تکرار شد و نمونه آن را در بقاع متبرکی می توان یافت که در سایه این غفلت تاریخی به دست داعش تخریب شد. آگاهی بخشی به جوانان مسلمان درباره عملکرد افراط گرایان وهابی می تواند آنان را از دام شباهتی که نسبت به زیارت و حرم ائمه و افراد مقدس مدفون در بقاع پراکنده وجود دارد، در جهان اسلام برهاند.

- انگیزه دهی برای حرکت تمدن ساز

هدف گیری برای رسیدن به نقطه اوج تکامل اسلامی از دیگر نقاط مهم سند گام دوم انقلاب است که همه حرکات و اقدامات جمهوری اسلامی را می تواند سامان دهد و در مسیر ظهور منجی عالم بشریت و آمادگی بر طلوع خورشید عظمای ولایت (ارواحناه فداه) قرار دهد. اوجی که از مقدمات آن وحدت امت اسلامی پیرامون محبت اهل بیت عصمت است.(همان، ص4)

بر این اساس باید گفت: طرح مسئله بقیع از بعد کارکرد برای دانش آموزان در این مسیر وحدت بخش است؛ چراکه وحدت و همبستگی میان عالم اسلامی یکی از سرنوشت ساز ترین نیازهای اساسی وحدت در جهان اسلام است.

طرح مصیبت تخریب بقیع جوانان را نسبت به جنایت و افکار وهابیت و افراطی گری مصونیت می دهد و از سوی دیگر به آنان آرمانی برای مبارزه و تکاپو در ساحت بین الملل اعطا می کند و از جهت دیگر با وابسته دیدن حل این مسئله به مسئلۀ وحدت اسلامی و یک صدا شدن امت اسلامی ضد وهابیت، اندیشه تقریب بین مذاهب و امت واحده اسلامی را تقویت می کند.

باید یادآور شد که ایده ها و آرزوهای دانش آموزان تأثیر بسیاری روی خانواده آنان دارد که می توان با ایجاد این امید در درون آنها به تأثیرات فرهنگی آن در طیف وسیع تری نیز امیدوار شد.

یکی از موانع تحقق تمدن نوین اسلامی، اندیشه های افراط گرایانه دینی، به ویژه وهابیت، است که در سده اخیر شاه بیت دشمنی و کینه ورزی شدید ضد مذهب اهل بیت بوده و به نظر می رسد طرح مسئله بقیع، ایجاد جبهه مناسبی برابر وهابیت است.

همچنین اندیشه اهانت به اهل بیت، و اصحاب بزرگوار پیامبر اکرم9 و شخصیت های بزرگ دینی و مذهبی مذاهب اسلامی، با تخریب آرامگاه و مزار و بقعه شان با آن مقام رفیع معنوی که در زمان ما استمرار یافته، می تواند به شدت جوانان را برای مبارزه با وهابیت به حرکت درآورد. از این رو تقویت این امر در کتب درسی و نهادینه کردن آن به عنوان یک ارزش و فضیلت اخلاقی به رشد معنویت و اخلاق در سطح کشور، و در افقی وسیع تر در سطح جهان، یاری خواهد کرد.

- معنویت و اخلاق از دیگر توصیه های اساسی گام دوم انقلاب اسلامی

 بهشت بقیع به عنوان مزار و حرم مطهر ائمه و بزرگان دین می تواند کارکردهای فرهنگی و تمدنی در سایر نقاط جهان داشته باشد. این مکان مقدس با وجود قرارگرفتن در جغرافیای جمعیتی غیر شیعه و وجود سختگیری های مذهبی، هنوز میان دل های مشتاقان اهل بیت جایگاه ویژه ای دارد، اما هرگونه سعی و تلاش در راه رفع مظلومیت آرمیدگان این بقعه نورانی و تکریم و تجلیل آن، - طبق این فقره از زیارت شریفه جامعه «و جعل صلواتنا علیکم و ما خصنا به من ولایتکم طیبا لخلقنا و طهارتا لنا و کفارة لذنوبنا» - سرمایه ای معنوی برای تزکیه و طهارت روحی محبان اهل بیت است؛ این سرمایه معنوی چه به صورت تکوینی و چه با معرفی نورانیت و معنویت مدفونان گرانقدر بقیع در جامعه اسلامی حاصل می شود، ازاین رو ایجاد موج اجتماعی برای احیای حق اهل بیت و پایان دادن به ظلم و تعدی و حرمت شکنی به بقاع آنان در بقیع، در راستای رشد و تکامل معنوی انسان است.

- توصیه به عدالت و آزادی

 از دیگر توصیه های رهبر معظم انقلاب اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب، پرداختن به عدالت و توجه به استقلال و آزادی است.(همان، ص11 و 12)

عدالت و آزادی دارای شرایط و مراتب فراوان است که می توان یکی از مصادیق آن را عدالت و آزادی در زیارت مراقد مطهر ائمه و بزرگان دین در بهشت بقیع دانست. سال هاست که وهابیان زائران و علاقه مندان اهل بیت و اصحاب پیامبر - شیعه و سنی - را به دلیل اجتهاد و فتوای فرقه ای خود، از زیارت آزادانه این مرقدها منع می کنند. بانوان اجازه ورود به داخل مزار بقیع را ندارند و مردانی که به داخل راه مى یابند نیز برای زیارت و توسل آزادی ندارند و مأموران سعودی دائم مزاحم آنها می شوند. طرح و تبیین مسئله بقیع از این بُعد می تواند زمینه ساز تلاش های دانش آموزان برای پیگیری عدالت و آزادی در زمینه های مختلف، از جمله زیارت، باشد.

2. ضرورت طرح مسئله بقیع در کتب درسی بر پایه اسناد راهبردی سند تحول آموزش و پرورش

سند تحول بنیادین در نظام آموزش و پرورش مبتنی بر آرمان های بلند نظام تعلیم و تربیت کشور تدوین شده است که معطوف به چشم اندازی در افق روشن ۱۴۰۴، ترسیم گر ایرانی توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه و با هویتی اسلامی - انقلابی، الهام بخش جهان اسلام، همراه با تعاملی سازنده و مؤثر در عرصه روابط بین الملل است.

بر اساس نظر اندیشمندان تحقق ارزش ها و آرمان های انقلاب اسلامی در نتیجه کوشش تمام ابعاد فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی جامعه دیده می شود که این امر نیز در گرو تربیت انسان های عالم متقی، آزاده و اخلاقی است.

سند تحول بنیادین به عنوان یکی از تأثیرگذارترین اسنادی محسوب می شود که مبتنی بر تجربه چند دهه فعالیت های آموزشی است. سند تحول بنیادین زیرنظام ها، الزامات و جهت گیری های بسیاری دارد که برنامه های آموزش و پرورش را به سمت و سوی مطمح نظر هدایت می کند. این سند محصول تجربه  دهه های پیشین، مطالعات تطبیقی کشورهای موفق و همچنین تجربه های آنهاست.

 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش محصول نگرش به آینده و با درک و پیش بینی وضعیت آینده کشور تدوین شده است.

در  فصل اول سند تحول بنیادین که با عنوان «کلیات» نامگذاری شده است، اصطلاحات و واژگان کلیدی به کار رفته در سند تعریف شده اند؛ مانند: «نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی»، «تعلیم و تربیت»، «ساحت های تعلیم و تربیت»، «نظام معیار اسلامی»، «شایستگی های پایه»، «هویت»، «معلم و مربی» «جامعه  اسلامی»، «سنین لازم التعلیم»، «حیات طیبه»، «چشم انداز» و «نظام دوری».

در فصل دوم، که بیانیه ارزش ها نام دارد، پس از بیان منابع ارزشی سند، به سی گزاره ارزشی، که محور نظام تعلیم و تربیت است، اشاره شده است.

در فصل سوم وزارتخانه آموزش و پرورش بر اساس اهداف سند تحول بنیادین مأموریت دارد تا با تأکید بر شایستگی های پایه، زمینه دستیابی دانش آموزان در دوران تحصیل ۱۲ پایه (چهار دوره تحصیلی سه ساله) را به مراتبی از حیات طیبه - در ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی و جهانی - به صورت نظام مند، همگانی، عادلانه و الزامی در ساختاری کارآمد و اثربخش فراهم سازد.

در فصل چهارم با نام «چشم انداز»، به ویژگی های نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی در افق 1404 ذیل عنوان «مدرسه در افق چشم انداز» اشاره شده است که بر پایه آن مدرسه جلوه ای از تحقق مراتب حیات طیبه، کانون عرضه خدمات و فرصت های تعلیم و تربیت، زمینه ساز درک و اصلاح موقعیت به دست دانش آموزان و تکوین و تعالی پیوسته  هویت آنان بر اساس نظام معیار اسلامی، در چارچوب فلسفه و ره نامه نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران معرفی می شود.

در فصل پنجم «هدف های کلان» آموزش و پرورش مشخص شده است که عبارتند از: تربیت انسان متعهد، ارتقای نقش نظام تعلیم و تربیت، گسترش عدالت آموزشی، برقراری نظام کارآمد مدیریت انسانی، افزایش مشارکت همگانی، بهسازی در نظام برنامه ریزی آموزشی، افزایش کارایی در نظام تعلیم و تربیت و کسب موقعیت نخست تربیتی در منطقه و جهان اسلام.

در فصل ششم «راهبردهای کلان» برای رسیدن به اهداف فصل پیشین، به صورت متناظر و مرتبط بیان شده است.

و در فصل هفتم است با عنوان «هدف های عملیاتی و راهکارها» فهرست 23 راهکار کلی مختلف با بیان جزئیات اجرایی و عملیاتی هر راهکار مطرح شده است. (همان، صص60-10؛ http://anjoman ejtemaee.blogfa.com/post/6 خلاصه ای از سند تحول بنیادین آموزش و پرورش)

- یکی از مفاد بیانیه ارزش های سند چشم انداز آموزش و پرورش توجه به نقش تربیتی اماکن مذهبی است. (همان، ص17)

 بهشت بقیع و مزار امامان و بزرگان دین در آن، در کنار خانه خدا و مسجد نبوی و یادگارهای تاریخ اسلام در حرمین شریفین از اماکن مهم مذهبی مسلمانان است. وضعیت فعلی این مزار و جنایتی که در دو مرحله بر آن رفته و استمرار یافته بر این اهمیت می افزاید. بهشت بقیع نماد مظلومیت در جهان اسلام است که باید در ذهن دانش آموزان مسلمان نهادینه شود؛ به خصوص که آگاهی دادن نسبت به جنایت های مرتکب شده در بقیع به دست وهابیت و طرح مسئله بقیع، در راستای نقش آفرینی آگاهانه عقلانی در زندگی اجتماعی دانش آموزان تلقی می شود که در این سند بر آن تأکید شده است. (همان، ص22) پرورش یافتگانی با روحیه مسئولیت پذیری، تعالی خواهی و برخوردار از مهارت های ارتباطی فردی و اجتماعی در تمام سطوح که یکی از اهداف این سند است. (همان، ص30) همچنین توجه به مقوله زیارت و ساماندهی مستمر به آن در گسترده سازی تعلیم و تربیت، در این بیانیه آمده است. (همان، ص16)

- با توجه به آنچه درباره بخش دوم مربوط به بیانیه گام دوم درباره وحدت  گفته شد، وحدت ملی و مذهبی میان شیعه و اهل سنت را نیز در بقیع (به عنوان عامل وحدت بخش) زمینه می توان تقویت کرد که در بند نوزده سند تحول به آن اشاره شده است. (همان، ص18)

- مسئله بقیع و توسعه زیارت (در بعد داخلی و خارجی) ازجمله مسائلی است که با راهکار 4 1 که ایجاد سازوکار ترویج و نهادینه سازی فرهنگ ولایت مداری تولی و تبری است.(همان، ص33)

طرح مسئله بقیع و تبیین ضرورت مطالبه بازسازی آن، به تقویت تولی و دوستی با اولیای الهی و تبری و دشمنی با دشمنانشان کمک خواهد کرد.

طرح درست و دقیق مسئله تولی و تبری - که درواقع جهت دهی صحیح بعد گرایشی و عاطفی انسان ها در مسیر اولیای الهی است - از سویی باعث خودسازی و تزکیه فردی می شود و از سوی دیگر می تواند زائران و مخاطبان بقیع را در جهت گیری های کلان اجتماعی - سیاسی در مسیری قرار دهد که برآیند آن به نفع تمدن اسلامی و جبهه مقاومت باشد.

- در این سند برای تعمیق تربیت و آداب اسلامی تقویت اعتقاد و التزام به ارزش های انقلاب اسلامی راهکارهایی شمرده شده است. (همان، ص33) قطعاً این هدف با درگیر کردن بعد عاطفی و گرایشی دانش آموزان با مسئله بقیع و ستم مستمری که بر خاندان اهل بیت شده است به بهترین وجه به دست خواهد آمد.

-بر اساس راهکار هجدهم که تحت عنوان تغییر و نوآوری در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی با رویکرد تعالی بخش، پویا و بالنده (سند تحول آموزش و پرورش، ص51) از جمله راهکار های سند تحول است، بر این اساس می توان گفت طرح مسئله بقیع نیز می تواند ذهن دانش آموزان را نسبت به یک مظلومیت فروخورده درگیر کرده و زمینه نوآوری آنان را در مسئله ای بکر و جدید فراهم کرد.

3. وضعیت فعلی طرح مسئله بقیع در کتب درسی

با بازخوانی و بررسی همه کتب درسی مقاطع آموزشی در می یابیم که به مسئله بقیع تنها در کتاب تاریخ اسلام 2 (رشته معارف، پایه یازدهم) آمده و به نمایش تصویر حرم ائمه بقیع پیش از تخریب آن بسنده شده است. (تاریخ اسلام 2، ص26) بنابراین می توان دریافت که جای مطالبی که در اسناد پیشین برای طرح در کتب درسی بیان شد، خالی است. از جمله این مطالب: بیان تاریخ هجوم و اهانت و تخریب بقاع متبرک حرمین و ضرورت مطالبه بازسازی آن است.

4. پیشنهادهایی برای جانمایی مطالب مرتبط با مسئله بقیع در کتب درسی

امروزه ثابت شده است که افراد، در کنار طی مراحل رشد (از هنگام تولد تا بزرگسالی) از مراحل شناختی و تحول ایمانی خاصی عبور می کنند. هر مرحله از این مراحل، نسبت به مرحله قبل تکامل یافته تر است و ازاین رو لازم است مواد آموزشی و کیفیت آموزش بر اساس سطح تحول یافتگی افراد تنظیم شود. این مطلب درباره شیوه ها و راهکارهای آموزش آموزه های دینی نیز کاملاً صادق است. یافته های نظریه پردازان و محققان خارجی و داخلی - همچون هارمز،[1] گلدمن،[2]
الکایند، [3] نوذری و حیدری - درباره سطوح تحول دینی کودکان و نوجوانان این مطلب را تأیید می کند.[4] بر این اساس ضروری است که جایگاه ویژه و فضیلت بهشت بقیع به عنوان یکی از اماکن مقدس مذهبی دین اسلام در مدارس به کودکان و نوجوانان، بر پایه سطوح تحول شناختی و دینی یافت شده در پژوهش های مربوط، انجام گیرد.

 در این زمینه بهره گیری از ابزارهایی همچون تصاویر جذاب و رنگی از تصاویر بارگاه های مقدس اهل بیت: پیش از تخریب و استفاده از نقاشی و طراحی های زیبا و جذاب، می تواند نقش بسزایی در این زمینه داشته باشد. همچنین بیان سیره امامان:، اصحاب و بزرگان مدفون در بقیع و زیارت آنان در قالب داستان های کودکانه، پررنگ کردن نقش کودکان در این داستان ها، بیان داستان های قرآنی و روایی حج (مانند داستان حضرت ابراهیم و بنای کعبه و مناسک حج) در قالب های کودکانه و جذاب برای کودکان، در افزایش گرایش آنان به اعمال دینی و فضائل اخلاقی، نقش مهمی ایفا می کند. همچنین بیان داستان های مربوط به زندگانی بزرگان مدفون در بقیع به ویژه محبت و دوستی آنان به کودکان، در جذب عاطفی افراد به سوی اهل  بیت:، بسیار مؤثر است.

با توجه به رشد شناختی نوجوانان می توان درباره سرگذشت بقیع و تخریب آن با آنها به گفت وگو نشست؛ هرچند در اوایل نوجوانی درک او از آموزه های دینی در سطح بالایی قرار ندارد، اما به تدریج و با تحکیم تفکر انتزاعی در او، کنار تمایل نوجوان به شناخت مفاهیم دینی، فهم و درک او نیز گسترش می یابد و سطح انتظار او افزایش پیدا می کند. بدین ترتیب بیان مطالب در سطح کودکانه، برای او آزاردهنده می شود و ممکن است سؤالات جدّی ای را در ذهن او پدید آورد. ازاین رو لازم است در کتب درسی آنان، متناسب با سطح شناختی آنان به مباحث مربوط به (فلسفه زیارت، تأثیر آن در اعتلای روح توحید، یکتا پرستی و عدم تنافی آن با زیارت و نقد رفتارهای افراطی دینی با تأکید بر تخریب بقیع)، پرداخت تا نیازشان به آگاهی از این آموزه مهم دینی تأمین شود.

باید توجه داشت صرف پیدایش و گسترش تفکر انتزاعی در نوجوانی، به معنای توانایی کافی نوجوانان در انتخاب و گزینش نیست؛ آنان علاوه بر پرسش گری و تلاش برای جست وجوی واقعیت امور، به آموزش و مراجع حجیت دار بیرونی بسیار وابسته هستند. بر این اساس آموزش مفاهیم و آموزه های دینی تأثیر زیادی بر درونی سازی دینداری در نوجوانان ایفا می کند.

با توجه به رشد و گسترش عواطف و احساسات دینی در نوجوانان، ارائه مباحث و مطالب دینی به گونه ای که احساسات و عواطف آنان را نسبت به خداوند و دستورات او برانگیزد و عشق و محبت آنان را نسبت به خداوند تعمیق کند، امری بسیار مهم در آموزش مفاهیم دینی به نوجوانان است. این مطلب درباره بهشت بقیع و بزرگان مدفون در آن نیز کاملاً صادق است.

زیارت مرقدهای مطهر اهل بیت یا امامزادگان بزرگوار و بیان مظلومیت آنان به ویژه از رهگذر تخریب قبورشان، ابراز عواطف و احساسات نسبت به ایشان است. شاید بتوان گفت اصلی ترین مؤلفه زیارت، ابراز محبت به اولیای الهی و دریافت محبت از ایشان است. از سوی دیگر می دانیم که تبادل عاطفی میان انسان با خدا و اولیای الهی نقشی مهم در سوق یافتن فرد به سوی خدا و عمل به دستورات دینی ایفا می کند. ازاین رو لازم است محتوای درسی نوجوانان آنان را به سوی ایجاد و افزایش محبت میان آنان با خدا و اولیای الهی سوق دهد.

با توجه به مبانی نظری مربوط به ویژگی های شناختی و عاطفی کودکان و نوجوانان و چگونگی تحول مفاهیم و آموزه های دینی در آنان، اکنون می توان برای آموزش آموزه های حج و زیارت در مدارس ابتدایی و متوسطه، راهکارهایی را پیشنهاد داد. ازاین رو در ادامه به بیان پیشنهادهایی به منظور آموزش حج و زیارت به عنوان آموزه های مهم دین اسلام به کودکان دبستانی (در دو مقطع ابتدایی 1 و 2) و نوجوانان دبیرستانی (متوسطه 1 و 2) می پردازیم.

 قالب های توجه به مسئله بقیع در مدارس

ابتدایی 1

- درج تصاویر مربوط به زیارتگاه  بقیع، پیش از تخریب و پس از آن در کتب دینی و تاریخ

- بیان داستان هایی از زندگی و سیره بزرگان مدفون در بقیع

ابتدایی 2

- درج تصاویر اماکن مقدس

- بیان شیوه زیارت ائمه و اولیای الهی مدفون در بقیع

- بیان لزوم احترام به مراقد مطهر اهل بیت، اولیای دین و بیان فضیلت بقیع میان مسلمانان

- بیان علت زیارت اهل بیت: و دیگر بزرگان مدفون در بقیع

متوسطه 1

- درج تصاویر و نگاره های پیش از تخریب بقیع

- بیان سابقه تاریخی بقیع و نقش آن در فرهنگ و تمدن اسلامی

- بیان برخی آیات درباره حیات برزخی و زنده بودن شهیدان راه خدا

- بیان برخی روایات؛ مثل روایت اجر و ثواب زیارت مراقد مطهر معصومین

- بیان دلیل زیارت اهل بیت و دیگر بزرگان دین (دستور خدا، جایگاه اهل بیت نزد خدا و...) و هماهنگی آن با اعتقاد به توحید و یگانگی خداوند

- درخواست از دانش آموزان برای بیان احساس خود هنگام زیارت

متوسطه 2

- درج تصاویر زیارت بقیع در وضعیت فعلی

- درج تصاویر مرقدهای مطهر اهل بیت:، مسجدالنبی9 و تصاویر بقیع و مرقدهای ائمه بقیع پیش از تخریب

- بیان داستان تخریب بقیع در حد یک پاراگراف (با تصاویر قبل از تخریب و بعد از تخریب)

- بیان برخی آداب زیارت اهل بیت:

- بیان اسوه (الگو) بودن اهل بیت:

- بیان مظلومیت اهل بیت:

- پاسخ به پرسش ها و تردید ها؛ مانند لزوم زیارت از نزدیک، صرف هزینه برای بارگاه اهل بیت شفاعت و فلسفه و فایده عزاداری و گریه برای اهل بیت:.

نتیجه گیری

با توجه به مفاد بیانیه گام دوم و سند تحول بنیادین در آموزش و پرورش، پس از بررسی مطالب مربوط به مسئله بقیع و توصیه های دانش تعلیم و تربیت، به نظر می رسد که مطالب موجود در این کتاب ها، بسیار کمتر از وضعیت مطلوب بوده و باید در قالب های مختلفی که به تفصیل در مقاله آمده در کتب درسی گنجانده شود.

منابع

ابن شعبه حرانى، حسن بن على، (1404ق)، تحف العقول عن آل الرسول9، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم.

افشار، معصومه، و دیگران، «مقاله نقد و بررسی ساحت های شش گانه  تربیت رسمی و عمومی»، سومین کنگره علمی - پژوهشی سراسری توسعه و ترویج علوم تربیتی و روانشناسی، جامعه شناسی و علوم فرهنگی اجتماعی.

بیانیه گام دوم، (22/11/1398)، khamenehi. ir

حاجی زاده، سیروس، جایگاه سند 2030 در چشم انداز توسعه ای عربستان موردی، نشریه مطالعات سیاسی جهان اسلام، دوره 11، شماره 41، سال 1401، ص 71 - 101

حیدری، مجتبی، (1395ش)، بررسی تجربی تحول ایمان به خدا در گستره سنی 7 تا 17 سالگی، رساله دکتری، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.

شورای عالی انقلاب فرهنگی، (بی تا)، سند تحول آموزش و پرورش، تهران، دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی.

کتاب درسی تاریخ اسلام 2، رشته معارف، پایه یازدهم.

کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، (1407ق)، الأصول من الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.

گروه نویسندگان، خلاصه ای از سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، http://anjoman- ejtemaee.blogfa.com/post/6

مشکینى، میرزاعلى، (1388ش)، مصطلحات الفقه

نوذری، محمود، (1396ش)، روان شناسی تحول دینداری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همکاری سمت.

[1] Harms, E.

[2] Goldman, R.

[3] Elkind, D.

[4]. ر.ک: نوذری، روان شناسی تحول دینداری، ص30 به بعد؛ حیدری، بررسی تجربی تحول ایمان به خدا در گستره سنی 7 تا 17 سالگی، ص45 به بعد.