نوع مقاله : اماکن و آثار
موضوعات
مقدمه
قبرستان بقیع معتبرترین و با احترام ترین قبرستان مسلمانان است. دفن چهار تن از ائمه معصومین: و چهره های شاخصی از صحابه و مذاهب اهل سنت همچون عثمان بن عفان، عقیل، مالک بن انس و نافع و نزدیکان پیامبر9 در صدر اسلام (چون فرزندان، همسران و عمه های حضرت) در این قبرستان، از دلایل توجه و اشتیاق مسلمانان به این قبرستان بوده است. این اشتیاق دلیلی بود تا حکومت ها و امیران متولی حرمین شریفین علاوه بر توجه خاص به مساجد این دو شهر، نگاهی ویژه به عمران و آبادانی بقیع داشته باشند.
نخستین منابع تاریخ مدینه از ساختن بناها و مسجد روی برخی از قبور بقیع چون عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر، و امامان شیعه خبر داده اند. (ابن زباله، 1424ق، ج1، ص126 و 127) در قرون ششم تا هشتم سفرنامه نویسان و مورخانی مانند ابن جبیر (م 612ق) (ابن جبیر، 1986م، ص155)، ابن نجار (م 643ق) (ابن نجار، 1427ق، ص153) و ابن بطوطه (م 779ق) (ابن بطوطه، 1417ق، ج1، صص361 و 360) از آثار و بناهای موجود در بقیع یاد کرده اند. آنها از مجدالملک براوستانی، وزیر قمی برکیارق سلجوقی (حکومت:486- 496ق)، به عنوان نخستین سازنده گنبد روی قبور ائمه مدفون در بقیع خبر داده اند. (قزوینی رازی، 1391، صص91 و236)
در دوران قاجاریه شخصی به نام حاجی عبدالحسین امین التجار در حدود سال 1272 قمری ضریحی فولادی برای حرم ائمه بقیع در اصفهان ساخت. بر اساس اسناد وزارت خارجه، بعضی از دولتمردان قاجاری پیگیر ارسال ضریح از اصفهان به جده بوده اند و مکاتباتی با دولت عثمانی در استانبول داشته اند. افرادی چون اتابک اعظم (صدر اعظم مظفرالدین شاه)، نصرالله مشیرالدوله (وزیرامور خارجه مظفرالدین) و یحیی خان (مشاور الوزرا) را می توان نام برد. (احمدی،1401ق، صص25- 20)
گسترش قدرت آل سعود از منطقه نجد به دیگر نقاط شبه جزیره و تصرف حجاز به دست نجدیان و همراهی ایشان با آیین وهابیت، که بلند کردن سطح قبور و ساختن بنا روی آن را از مظاهر شرک می دانستند، موجب شد که بناها و بقعه های بقیع چون دیگر زیارتگاه ها و آثار و بناهای تاریخی شهر مکه و مدینه تخریب شود؛ حتی خزانه های حرم نبوی نیز از دستبرد و تصرف وهابیان در امان نماند.
با تسلط مجدد عثمانی ها بر حرمین برخی از این بقعه ها به دستور سلطان محمود دوم(حکومت: 1223- 1255ق) بازسازی شد، اما با تسلط مجدد آل سعود و وهابیان بر حجاز و حرمین، در سال 1344 قمری تمامی بناهای ساخته شده بر قبور شهدای احد و قبرستان معلاه در شهر مکه و همچنین بقاع بقیع، به فاصله کوتاهی از یکدیگر تخریب شدند. (ر.ک: نجاتی و جعفری، 1399ش، صص197- 186)
در تاریخ 8 شوال 1344 قمری (چهارشنبه 31 فروردین 1305ش) بقیع تخریب شد (صبری پاشا، 1377، ص106) این اقدام وهابی ها با محکومیت شدید علما و مردم ایران و دیگر مسلمانان سایر ممالک روبه رو شد. (رک: احمدی، 1400، صص722- 247) مسلمانان مناطقی چون آذربایجان، تفلیس، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، تاتارستان، ترکیه، افغانستان، چین و مغولستان با ارسال نامه و تلگراف از رییس دولت ایران خواستار پیش قدم شدن و همراهی با سایر دولت های اسلامی برای مقابله با اقدامات وهابیان شدند. (زاور، 1397ش، ص30) در هند نیز جنبش خلافت رهبری، وظیفه اعتراض به تخریب آثار اسلامی در حرمین را برعهده داشت. شوکت علی، منشی افتخاری کمیته مرکزی خلافت، در نامه خود به مجلس شورای ملی علاوه بر محکومیت و اعلام انزجار از اقدامات سعودی ها، تشکیل کنفرانسی از سران دولت های اسلامی برای تصمیم گیری درباره اداره منطقه حجاز را پیشنهاد داد. (همان، ص30)
دولت آل سعود به منظور کاستن از عواقب اعتراضات مسلمانان، تشکیل اجتماعی تحت عنوان «کنفرانس خلافت اسلامی» را دنبال کرد و هدف از ایجاد آن را آنچنان که به نماینده اعزامی ایران اعلام کرد تعیین امور سیاسی دینی حجاز عنوان کرد.(محقق، 1379ش، ص48) اما چند ماه بعد و پس از تسلط بر جده و مدینه، ملک عبدالعزیز در اعلان ارسالی برای دولت های اسلامی با معرفی خود به عنوان پادشاه حجاز، اعزام نمایندگانی را برای تشکیل کمیسیونی جهت تصمیم گیری در شیوه حج گزاری و راحتی حاجیان، و نه شیوه اداره حجاز، درخواست داد. (همان، صص59- 58)
ابتدا دولت های ایران، ترکیه و افغانستان این نشست را تحریم و از اعزام نمایندگانی به آن خودداری کردند (استادی، 1396ش، ص202)، متأسفانه دولت های اسلامی در وضعیت بین المللی بعد از جنگ جهانی اول و اوایل دهه بیست میلادی با پذیرش این مسئله (به قدرت رسیدن آل سعود در حجاز و تخریب آثار اسلامی حرمین) به تدریج روابط خود با دولت عربستان سعودی را برقرار کردند، اما تخریب گنبد قبور ائمه بقیع برای شیعیان مسئله ای فراموش نشدنی بود و از آن زمان دنبال راهی برای بازسازی بناهای مزارهای مقدس بقیع بوده اند.
در این مقاله سعی نویسنده بر آن است تا اقدامات صورت گرفته از سوی مقامات رسمی حکومت ایران در دو بازه زمانی قبل و بعد از انقلاب را بررسی کند. نگارندگان قصد پرداختن به واکنش ها در مقابل تخریب بقعه ها، جز چند نمونه مختصر، را نداشته و تنها به اقدامات مقامات سیاسی ایرانی برای ساخت دوباره بنا روی قبور ائمه بقیع و تسهیل زیارت در آن پرداخته است. در این رابطه اقدامات وزارت خارجه، گفت گوها و بحث های طرح شده در مجلس شورای ملی و مجلس سنا و اقداماتی که مقامات جمهوری اسلامی انجام داده اند، واکاوی شده است. واکنش های اعتراضی دولت و محافل غیر دولتی ایران نسبت به تخریب بقعه ها بلافاصله پس از این اتفاق با شدت آغاز شد. در منابعی که بخشی از آنها در پیشینه پژوهش معرفی شده به این اقدامات اشاره شده است.
پیشینه پژوهش
درباره بقیع مقالات و کتاب های فراوانی به زبان های مختلف نگاشته شده که عمده این آثار به جایگاه دینی و فرهنگی این قبرستان یا مشاهیر مدفون در این مکان و کیفیت و احکام زیارت مقابر آن پرداخته اند که برخی از آنها عبارتند از: مجموعه مقالات «آرمیدگان بقیع» در شماره های مختلف فصلنامه میقات حج،[1] بقیع الغرقد،[2] شیعیان بقیع،[3] واکاوی جایگاه فرهنگی و تمدنی بقیع[4] و مجموعه اشعار بقیع.[5]
در سال های اخیر تألیفات بیشتری به بحث تخریب بناها و گنبدهای قبور بقیع اشاره کرده اند و با رویکردهای متفاوتی به این اتفاق نگریسته اند. برخی از دید معماری[6] یا داستان و شعر و ادبیات،[7] گروهی از منظر فقهی و کلامی،[8] بعضی با نگاه حقوقی[9] و تعدادی هم جنبه تاریخی این اتفاق را بررسی کرده اند. عمده نگاشته ها با جهت گیری تاریخی و تنها به ذکر رویدادهای مربوط به تخریب و روند این اتفاق پرداخته اند[10] و واکنش های صورت گرفته در مواجهه با آن را توصیف کرده اند که در این باره می توان به مقالات محمدسعید نجاتی[11] و مقاله «تخریب بقیع به روایت اسناد» از سیدعلی قاضی عسکر و مجموعه دو جلدی اسناد تخریب بقیع، که به کوشش علی احمدی جمع آوری شده، اشاره کرد.
درباره بازسازی بناهای بقیع تنها می توان به تألیف سیدعلی قاضی عسکر با عنوان تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد اشاره کرد. نویسنده در این کتاب تلاش کرده با بررسی اسناد تاریخی، علل و عوامل تخریب قبرستان بقیع و تلاش های وزارت خارجه پهلوی برای بازسازی بقیع در طول دهه های گذشته را واکاوی و تحلیل کند. اخیراً با دسترسی به اسناد مرکز اسناد وزارت خارجه ویرایش جدیدی از این کتاب منتشر شده است. عمده تمرکز این کتاب بر اسناد دولتی و مکاتبات میان مقامات دولتی با دیگر مقامات دولتی یا روحانی است. نگارندگان مقاله حاضر نیز در جایی که برای حفظ انسجام روایت، به گزارش اقدامات مسئولین دولتی نیاز بود از این کتاب استفاده کرده اند.
اقدامات وزارت خارجه پهلوی برای بازسازی بقیع
اولین اشاره به بازسازی اماکن تخریب شده مربوط به ملاقات حبیب الله هویدا و ملک عبدالعزیز است که گزارش آن در نامه هویدا به وزارت خارجه ایران آمده است. ملک در این دیدار خود را مخالف تخریب بناها و قبور معرفی کرده و تأکید می کند که در صورتی که نمایندگان کشورهای اسلامی در کنفرانسی که ملک عبدالعزیز به دنبال برگزاری آن است، به بازسازی و تعمیر قبور تصمیم بگیرند، شخص ملک نیز با این تصمیم مساعدت و همراهی خواهد کرد. (محقق، 1379ش، ص48).
به رسمیت نشناختن پادشاهی عربستان از سوی ایران و عدم حضور نمایندگان ایران و چند کشور دیگر اسلامی، حاضران و تصمیمات این کنفرانس هم بسیار محدود و تأمین کننده دیدگاه آل سعود بود. پس از به رسمیت شناختن حاکمیت جدید عربستان از سوی ایران و برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور در سال 1308 شمسی (همان، ص75- 79)، به نظر می رسد مسئله بقیع و پیگیری آن در اولویت های سیاست خارجی ایران قرار ندارد و در اسناد منتشرشده از مذاکرات و دیدارهای دیپلماتیک صحبتی در محکومیت تخریب قبور ائمه بقیع یا تلاش برای بازسازی آنها مشاهده نمی شود. البته ناگفته نماند، گزارشی از مذاکرات جمعی از حجاج ایرانی به همراهی مرحوم صاحب الفصول با پادشاه عربستان و وعده ملک به این گروه برای به سازی، نظافت محوطه قبور ائمه و قبرستان و کشیدن دیواری به دور آن در سال 1306 شمسی موجود است که در نهایت به ساخت دیواری در اطراف قبور مطهر ائمه بقیع منجر می شود. (قاضی عسکر، 1399ش، صص 291- 282)
نخستین تلاش های جدی دیپلماتیک ایران برای بازسازی بقیع به سال های ابتدایی سلطنت محمدرضا شاه باز می گردد. محمود جم، سفیر کبیر ایران در مصر، به تاریخ 24/6/1322 در نامه ای که به وزارت امور خارجه ایران می نویسد، ضمن اشاره به درخواست حاج آقاحسین قمی برای مرمت قبور ائمه بقیع، از دیدار خود با کاردار سفارت سعودی در مصر خبر داده که در این دیدار از ایشان می خواهد دولت عربی سعودی با تعمیر اماکن متبرکه بقیع موافقت کند. (قاضی عسکر، 1399ش، صص 297- 295)
در تاریخ 06/07/1322 سفیر کبیر ایران در قاهره نامه ای محرمانه به نمره 140 به وزارت خارجه ایران، به دیدار آقای غفار جلال (وزیر مختار شاهنشاهی ایران در مصر) با ابن السعود در حجاز اشاره کرده است که ملک از تخریب بعضی از بقاع متبرکه عذرخواهی کرده و وعده داده اگر دولت شاهنشاهی مایل به تعمیر خرابی ها باشد، ممانعت نکند. (همان،صص 299 -298)
مظفر اعلم، وزیر مختار شاهنشاهى و نمایندۀ دولت ایران در جدّه، از سال ١٣٣٠ شمسی کوشش هایى در این زمینه داشته است. اعلم در تاریخ ٢١/٩/١٣٣٠ در نامه اى به شمارۀ ۴٠٢ خطاب به کمیسیون دائمى حج و همچنین در نامه دیگری به تاریخ 27/12/1330 از جده خطاب به آقای کاظمی (وزیر امور خارجه) اظهار می کند دنبال این است که براى ساختن دیوارى با پنجره هاى آهنى گرد محوطه مدفن مطهر ائمه موافقت اولیاى دولت سعودى را جلب کند که اقلاً این قبور میان این چهار دیوار محفوظ بماند و سایه بانى مقابل این محوطه به وسعت ١٢٠ متر مربع مانند سایه بان بین صفا و مروه، ساخته شود. (همان، صص360 -311)
اعلم در 20 فروردین 1331 با امیرفیصل و امیرعبداللّه (وزیر کشور) و در آخر با امیر مدینه ملاقات می کند و در نهایت قرار بر این می شود که ساختن سایه بان به دایرۀ توسعۀ حرم ارجاع شود که ضمن کارهاى جارى خود، موضوع بقیع را نیز انجام دهند. (قاضی عسکر، 1399ش، صص315- 314)
مظفر اعلم در تاریخ ١٠/۴/1331 بار دیگر با امیرفیصل در طائف ملاقات می کند تا برای تجدید جلب توجه امیر به موضوع ساختمان سایه بان و دیوار بقیع اقدام کند. چنین به نظر می رسد که این آخرین رایزنی اعلم با امیرفیصل بوده باشد. (همان، ص344)
در تاریخ 27/11/1349 آقای قاسمی (سرپرست اداره اول سیاسی وزارت خارجه) در دیداری با عبدالعزیز العقیل (رایزن سفارت عربستان در ایران) درباره درخواست جمعی از روحانیان پاکستان در خصوص تعمیر قبور ائمه اطهار در بقیع مذاکره می کند. (محقق، 1379ش، ص260) نماینده سعودی در این باره می گوید: در حال حاضر بقیع دارای در و دیوار و مأمور مراقب و نظافت چی است، ولی روی قبور، بقعه و بارگاه و سنگ و علامتی چنان که خواست شیعیان است، قرار ندارد و این به مقتضای آیین فرقه وهابی است. (قاضی عسکر، 1399ش، صص345- 344)
اقدامات پارلمانی مجلس شورای ملی بعد از واقعه تخریب بقیع
انتشار خبر تخریب در ایران، در بازه زمانی است که دوره پنجم مجلس شورای ملی خاتمه یافته و مجلس ششم هم شروع به کار نکرده است. تیمورتاش (وزیر دربار پهلوی) در نامه ای (هفتم خرداد 1305) خطاب به رضاشاه ضمن اشاره به دستور وی برای پیگیری قضیه بقیع، اعلام می کند که مقرر شده است کمیسیونی متشکل از روحانیان و رجال درجه اول تشکیل شود و درخواست می کند در جلسه سه شنبه 10 خرداد، که در قصر پهلوی تشکیل می شود، حاضر شود. کمیسیون مذکور عنوان «کمیسیون دفاعیه حرمین شریفین» را یدک می کشید.
دومین جلسه کمیسیون جمعه 13 خرداد در مجلس شورای ملی تشکیل می شود و در آن گزارش های رسیده و نتایج تحقیقات به عمل آمده بررسی می شود. بر اساس مکاتبات مجلس شورای ملی این کمیسیون جلساتی، از 12 خردادماه 1305 تا سوم تیر، در ساختمان مجلس تشکیل داده است. روز شنبه 14 خرداد 1305 نیز هیئت مذکور در نامه ای به ریاست وزرا سه درخواست مطرح می کند:
با شروع به کار دوره ششم مجلس عده ای از نمایندگان مسائل مربوط به وهابیان و تخریب بقیع را در دستور کار قرار می دهند. در جلسه ۱۲ مجلس شورای ملی مورخه پنج شنبه ۳۱ شهریور ۱۳۰۵- سیداحمد بهبهانی نماینده تهران درخواست می کند که دولت با نمایندگان کشورهای مصر، ترکیه و افغانستان برای تشکیل کنفرانس اسلامی مذاکره کند و با توافق نمایندگان کشورهای مختلف اسلامی یک حکومت بین المللی اسلامی در حجاز تشکیل دهد و از هریک از ممالک مستقل اسلامی کمیسرهایی در حجاز گماشته شوند. همچنین پیشنهاد تشکیل کمیسیونى مرکب از دوازده نفر منتخب از شعب شش گانه مجلس با شرکت دولت با قید دو فوریت را مطرح می کند. (همان، ص62 -63) این پیشنهاد در جلسه 15 مجلس یک شنبه ۱۰ مهر ۱۳۰۵ به تصویب می رسد. (همان، ص63- 76)، بر اساس اسناد موجود کمیسیون تا مدتی در این موضوع به فعالیت ادامه داده است. از این تاریخ به بعد اطلاعاتی از اقدامات کمیسیون به دست نیامد و دیگر شاهد اقداماتی از جانب مجلس شورای ملی درباره واقعه تخریب بقیع نمی باشیم تا اینکه در جلسه ۸۳ دوره شانزدهم پنج شنبه ۲۵ آبان ماه 1329- ابوالفضل حاذقی (نماینده جهرم) در نطق خود به اعتراض مسلمانان به وضعیت نامناسب قبرستان بقیع اشاره کرده و از وزارت امور خارجه برای رسیدگی به امور بقیع درخواست تعیین وزیر مختار ایران در عربستان می کند. (تقی زاده نائینی، 1401ش، ص81- 79) همچنین در جلسه 220 دوره بیست و یکم مجلس یکشنبه 14 آذرماه 1344 - سرلشکر نکوزاد (نماینده خرم آباد) با اشاره به سفر ملک فیصل، پادشاه عربستان، به ایران درخواست می کند که بازسازی قبور ائمه اطهار در قبرستان بقیع را محمدرضا پهلوی مطرح کند. (همان، صص89- 88)
اقدامات پارلمانی مجلس سنا بعد از واقعه تخریب بقیع
به موضوع بازسازی بقیع در مجلس سنا نیز توجه شده است و بعضی نمایندگان پیگیر این موضوع بوده اند. یکی از این افراد مرحوم دکتر احمد متین دفتری است که به مناسبت های مختلف موضوع بازسازی حرم ائمه بقیع را در مجلس سنا مطرح کرده است. متین دفتری در جلسه 53 دوشنبه 13 آذرماه 1329- از وزیر امور خارجه وقت درباره اقدامات صورت گرفته در بازسازی بقیع سؤالاتی را مطرح می کند. محسن رئیس در پاسخ به ایشان گزارشی از اقدامات صورت گرفته از سال 1304 تا 1329 ارائه می کند. محسن رئیس بیان می کند که مقامات سعودی عدم رضایت خود را نسبت به این اعمال اظهار و آنها را منسوب به عده ای از متعصبین وهابی کرده که بدون اطلاع دولت مبادرت به ارتکاب آنها کرده اند.دیگر اینکه قطع روابط ایران و عربستان و پیشامد جنگ جهانی دوم را از عوامل معوق بودن پیگیری وضعیت بقیع معرفی می کند.
دکتر متین دفتری در پاسخ به اظهارات محسن رئیس می گوید: نباید پادشاه سعودی متعذر به معاذیر کوچک شود و با اشاره به استفاده هایی که در نتیجه حضور ایرانیان نصیب دولت سعودی می شود، داشتن سفارت در کشوری که به احساسات عالم شیعه احترام نمی گذارد را زیر سؤال می برد. (تقی زاده نائینی، 1401ش، ص93 -98) سیدجواد ظهیرالاسلام در جلسه بعدی مجلس سنا نسبت به سخنان وزیر امور خارجه انتقاد کرده و درخواست می کند که شاه در موضوع بقیع مستقیماً با ملک عبدالعزیز گفت وگو کند. (همان، صص100 -98)
متین دفتری در جلسه 56 مجلس سنا با اشاره به بهانه دولت عربستان سعودی به علت یک اقلیتی (وهابیان) در موضوع خرابی قبور ائمه بقیع، نسبت به رفتار دول اسلامی در مجامع بین المللی معترض است. (همان، ص100) در جلسه 62 مجلس سنا موضوع اعلامیه حقوق بشر و طرح آن در مجلس سنا را متین دفتری مطرح می کند و به ایرادهای متشرعین به این اعلامیه، که بعضی از قسمت های آن را خلاف شرع می دانستند، اشاره می کند. متین دفتری با اشاره شیعه هایی که برای زیارت بقیع به مدینه رفته اند و با تضییقات دولت سعودی مواجه شده اند، اظهار می کند: اعلامیه حقوق بشر می تواند مستمسکی باشد که بر اساس آن دولت سعودی نخواهد توانست به زوار شیعه و حاجیان ایرانی بی احترامی کند. (تقی زاده نائینی، 1401ش، صص102- 101)
در بهمن ماه سال 1329 شمسی در ایران خبری مبنی بر تخریب بخش هایی از مسجدالنبی منتشر می شود. مرحوم بدیع الزمان فروزانفر (سناتور مشهد) در جلسه 73 مجلس سنا در 21 بهمن با اشاره به این موضوع می گوید: شاید فرصتی باشد که با دولت سعودی مذاکره شود و نسبت به مرمت بقاع متبرکه بقیع هم اقدام موکدی از طرف دولت بشود. (همان، صص106- 105)
در جلسه 76 مجلس سنا در سال 1329- برای بار دوم سؤال دکتر متین دفتری از وزیر امور خارجه در موضوع تعمیر بقاع متبرکه بقیع در صحن علنی مجلس مطرح می شود که گویا پاسخ وزیر امور خارجه در جلسه 175 مجلس سنا داده می شود. (همان، ص107)
از دیگر پیگیری های دکتر متین دفتری مربوط به جلسه 172 چهارشنبه 10 اردیبهشت ماه 1331 است. ایشان در این جلسه بیان می کند که در ملاقات با علمای نجف در ایام نوروز سال 1327 آقایان اظهار تأسف و تعجب می کردند از اینکه دولت شاهنشاهی ایران نسبت به خرابی بقاع متبرکه ائمه بقیع سکوت اختیار کرده و درخواست می کنند که توجه دولت را جلب و اقداماتی صورت گیرد که موانع تعمیر این بقاع از طرف حکومت عربستان سعودی مرتفع بشود. وی در ادامه می گوید: از آقای وزیر خارجه فعلی هم چندین بار نتیجه اقدامات را سؤال کرده است، ولی هنوز جواب رسمی نداده اند. (تقی زاده نائینی، 1401ش، ص108)
وزیر امور خارجه برای پاسخ به سؤال دکتر متین دفتری در جلسه 175 دوشنبه 22 اردیبهشت ماه 1331- مجلس سنا حاضر می شود. باقر کاظمی در این جلسه خبر می دهد که موافقت هایی حاصل شده و دستورهای لازم به امیر مدینه ابلاغ شده است که در تعمیر دیوار قبور ائمه اطهار: و ساختمان سایه بان در بقیع اقدام لازم به عمل آوردند و موضوع به اداره توسعه حرم، که مدتی است مشغول خالی کردن و توسعه اطراف حرم مطهر نبوی هستند، واگذار شده است تا ضمن کارهای دیگر خود این موضوع بقیع را نیز انجام دهند و حتی یک نفر مهندس ایرانی مقیم آن کشور دربارۀ تعمیر قبور ائمه اطهار: شرکت خواهد داشت. (همان، صص110- 109)
مجدداً در جلسه 182 مجلس سنا ٢1/٣/١٣٣١ سؤال آقاى فروزانفر از وزیر امور خارجه بدین شرح مطرح می شود: «آیا صحت دارد که تجدید بنای قبور ائمه بقیع موقوف شده است؟ در صورت صحت، چه اقدامی فرموده اند؟»
آقاى کاظمى (وزیر خارجۀ وقت) پاسخ می دهد:
لازم مى دانم توجه آقایان سناتورهاى محترم را به بیاناتى که در جلسۀ دوشنبه ٢٢/٢/١٣٣١ در پاسخ سؤال جناب آقاى دکتر متین دفترى ایراد نمودم، جلب کنم. در آن موقع به عرض رسانیدم که در اثر اقداماتى که در یک سالۀ اخیر به عمل آمده است، اولیاى محترم دولت عربى سعودى موافقت کرده اند که در تعمیر دیوار قبور ائمۀ اطهار: و ساختمان سایه بان در بقیع اقدام لازم به عمل آورند و صحبت از تجدید بناى قبور ائمۀ اطهار: در بقیع در بین نبوده تا انصرافى از آن حاصل شده باشد. حالا اگر اشخاص غیرمسئولى براى تظاهر و خودنمایى، چه در ایران و چه در عراق، اظهارات مبالغه آمیزى کرده باشند، جز اینکه به اجراى اصل منظور صدمه زده باشند، نتیجۀ دیگرى نداشته و ندارد و لذا به نظر اینجانب بهتر است همواره در این قبیل امور فقط نسبت به بیانات و اظهارات مقامات مسئول توجه فرموده و هرگونه توضیحى هم که لازم باشد از وزارت خارجۀ مربوطه بخواهند تا ابهامى در اصل موضوع حاصل نشده و سوء تفاهمى از اظهارات مبالغه آمیز دیگران ایجاد نگردد... اخیراً نیز دستورات جدید و مؤکدى براى انجام منظور به سفارت شاهنشاهى در جده صادر شده و امیدوار است نتیجۀ رضایت بخشى حاصل و انجام این امر در آینده پایه و اساس موفقیت هاى مهم ترى در این زمینه بشود. (تقی زاده نائینی، 1401ش، صص112- 111)
متین دفتری در سال های بعد نیز مجدانه پیگیر موضوع بقیع بوده است. ایشان در جلسه چهارشنبه 28 بهمن ماه 1343 دوره چهارم مجلس سنا ضمن ارائه گزارشی از سفر به هندوستان، عربستان و زیارت مکه و مدینه و توصیف وضعیت اسف انگیز قبرستان بقیع، از معاون وزارت خارجه، که در جلسه حضور داشته است، خواهش می کند با توجه به مناسبات حسنه ای که بین دولت ایران و سعودی هست، اقدام کنند تا این نقیصه جبران شود و بدون اینکه قضات متعصب وهابی تحریک بشوند، قبور ائمه بقیع از این صورت شرم آوری که برای عالم شیعه اسباب سر شکستگی است در بیاید. (همان، صص117- 115)
آخرین پیگیری های مجلس سنا در موضوع بقیع مربوط به درخواست مرمت قبور ائمه بقیع در سفر ملک فیصل (پادشاه عربستان) به ایران است که بهادری (نماینده تبریز) در جلسه 139 شنبه 20 آذر 1344 مجلس سنا مطرح کرده است. (همان، صص118- 117)
اقدامات دیپلماتیک جمهوری اسلامی
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به مناسبت های مختلف برای رفع مشکلات و بهبودی وضعیت بقیع و تسهیل زیارت در آن، مقامات ایرانی رایزنی هایی انجام دادند.
عبدالوهاب احمد عبدالواسع (وزیر حج و اوقاف عربستان) و دو تن از معاونان وی در تاریخ 8 مردادماه 1365 در بعثه امام خمینی در مدینه منوره با آقای کروبی (نماینده امام) دیدار کردند. نماینده امام عنوان می کند که تفرقه بین مسلمانان جهان به نفع دشمنان اسلام است و با تأکید بر اهمیت زیارت قبرستان بقیع و دیگر اماکن متبرکه برای مسلمانان، یادآوری می کند که قبلاً مسئولان عربستان قول های مساعدی در این باره به مسئولان وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی داده اند، اما متأسفانه هیچ کدام از آنها عملی نشده است. (فوزی و لطف الله زادگان، 1378ش، ص250)
بعد از این تاریخ، روز دوشنبه 16/۲/1370 هیئتی متشکل از آقایان رضایی، محمد شریعتمداری و محسن شریفی عازم عربستان شد. (محمدی ری شهری، 1394ش، ص37) هیئت ایرانی در ملاقات با وزیر حج عربستان با طرح مسئله قبرستان بقیع، درخواست می کند که حتی اگر دولت سعودی قصد احداث بنا و مقبره ای در این قبرستان ندارد، دست کم در نظافت و مرتب نگه داشتن آن اهتمام لازم را مبذول دارد و نیز با باز نمودن در این قبرستان به روی زائران ایرانی به منظور زیارت قبور ائمه اطهار موافقت کند که آقای عبدالواسع موافقت می کند. در همان ایام آقای دکتر ولایتی دومین دیدار خود را نیز با ملک فهد انجام می دهد که طی آن مسئله بازسازی بقیع، با توجه به وضعیت نامناسبی که برای آن به وجود آورده بودند، مطرح می شود. فهد انجام برخی تغییر و تحولات در آنجا را می پذیرد. شرایط اندکی بهبود یافته که صرفاً محدود به باز کردن در و تمیز کردن نسبی بخشی از محوطه می شود. (همان، صص104 و 103)
مأموران سعودی موسم حج سال 1425 قمری از حضور خانم ها در سکوی جلوی قبرستان بقیع، ممانعت کردند و به این ترتیب آنها حتی از این که بتوانند از پشت نرده ها نیز زیارت کنند، محروم شدند. (مختاری، 1384، ص78) آقای مسجدجامعی (وزیر ارشاد) در ملاقات با امیرعبدالله در ریاض خواستار حل این مشکل می شود. امیرعبدالله قول مساعد برای حل این مشکل داده و توصیه کرده که زائران ایرانی نیز کاری انجام ندهند که باعث تحریک وهابی ها شود. (محمدی ری شهری، 1394ش، ص450)
آقای ری شهری در تاریخ 6 مهر 1384 با آقای هاشمی رفسنجانی، که به تازگی از عمره بازگشته بود، دیدار می کند. البته ایشان پیش از این سفر با ارائه نامه ای حاوی مشکلات عمره، درخواست کرده بود که در مذاکرات با مقامات سعودی نسبت به رفع آنها اقدام شود. مرحوم هاشمی در این دیدار می گوید: در جلسه عمومی با امیرعبدالله موضوع بقیع را مطرح کرده، ولی امیرعبدالله پاسخ مشخصی نمی دهد. اما در جلسه خصوصی در منزل امیرعبدالله مشکلات مربوط به بقیع را هاشمی مطرح می کند که امیرعبدالله قول می دهد آنها را حل کند. (محمدی ری شهری، 1394ش، صص478- 477)
در خرداد 1387 آقای هاشمی رفسنجانی برای شرکت در کنفرانسی، به دعوت ملک عبدالله به عربستان رفت. وی در ملاقات خصوصی با ملک عبدالله بیان می کند که برخوردهایی که در بقیع با زائران می شود، و به خصوص برخورد با خانم ها و ممانعت از آنها برای زیارت بقیع، موجب می شود وجهه بدی از عربستان سعودی میان مردم ما ترسیم شود. ملک عبدالله در پاسخ می گوید: من این را می پذیرم و مقدمات تأمین خواسته شما را فراهم می کنم. او دستور می دهد اگر کسی به زائران ایرانی اهانت کند، برکنار شود. پس از آن نیز برخی مأموران افغانی در بقیع که برخوردهای نامناسبی داشتند، از آنجا برداشته شدند. هاشمی در ادامه می گوید: صحبت من با عبدالله حداقل این اثر موقت را داشت که تا من آنجا بودم، خانم ها را هم به داخل بقیع راه می دادند. (محمدی ری شهری، 1394ش، صص530- 529)
تحلیلی بر موانع و چالش ها
در بازه حدوداً صدساله تخریب بقیع و متعاقب آن اقدامات سیاسی صورت گرفته و همواره چالش ها و مشکلاتی بین طرفین دعوا وجود داشته که مانعی در دستیابی به انتظارات مطلوب شده است. مهم ترین چالش در این موضوع دیدگاه و عقاید وهابیان در موضوع زیارت قبور است. محمود جم (سفیر کبیر ایران) در مصر از دیدار خود با کاردار سفارت سعودی در مصر خبر داده که در این دیدار از ایشان می خواهد دولت عربی سعودی با تعمیر اماکن متبرکه بقیع موافقت کند. کاردار سعودی می گوید: بنای ابنیه روی قبور مطابق احادیث صحیحه ممنوع و خلاف شرع است، اما به دلیل پافشاری محمود جم می گوید: تا آنجایی که شرع اجازه دهد، در انجام دادن تقاضای دولت شاهنشاهی موافقت می شود. کاردار سعودی تأکید خاصی بر مطابق بودن خواسته ها با مذهب وهابی دارد. (قاضی عسکر، 1399ش، صص297- 295)
مظفر اعلم در نامه ٢٧ اسفند ١٣٣٠ از جده در پاسخ آقای کاظمی (وزیرخارجه ایران) به مذاکرات آقای دشتی اشاره می کند که سابق بر این صورت گرفته است و بنا بر اظهارات آقای آزرمی، که در آن مذاکرات حضور داشته، امیرفیصل روى خوشی نشان نداده، متمسک به مشکلات مذهبى و عقیده اى شده و اظهار داشته که ممکن است هیئت علمى ایرانى در این زمینه با علماى ما وارد مباحثه شده و آنها را با ادله شرعیه متقاعد کنند یا خود مجاب شوند. اعلم در ادامه این نامه استنباط خود از شرایط جاری را چنین بیان می کند: «علمای وهابی در عقاید خود بسیار متعصب و در امور مذهبی بر هیئت حاکمه مسلط هستند و تصور نمی رود در زمینه ساختن و پوشانیدن قبور موافقت کنند». (قاضی عسکر، 1399ش، صص312- 311)
همچنین مظفر اعلم در گزارش شماره ١٧ مورخ ١۶/٢/١٣٣١- خطاب به ادارۀ اول سیاسى وزارت امور خارجه اظهار می دارد که ملاقاتى با امیرعبداللّه فیصل (کفیل نیابت سلطنت حجاز و وزیر کشور و بهدارى) داشته و امیر بیان کرده که موضوع موافقت با ساختن دیوار و سایه بان به قوت خود باقى است، ولی دولت عربى سعودى با تعمیر قبور ائمه بقیع موافقت نمی کند؛ زیرا با اعتقادات مذهبى ما توافق ندارد و علماى مذهبى ما آن را نمى پذیرند. (قاضی عسکر، 1399ش، صص337- 336)
هاشمی رفسنجانی نیز در پاسخ به سؤالی در موضوع بقیع به عقاید مذهبی حاکم بر عربستان اشاره دارد. هاشمی در موضوع بقیع با مقامات سعودی وارد صحبت شده و چنین می گوید:
عرض کردم ببینید! شما طبق عقیده علمایی عمل کرده اید که مبانی غیر منطقی دارند که مورد پذیرش ما نیست و این قبرستان را به این صورت به حال خود گذاشته اید.... ما در این خصوص طرح معتدلی داریم. اجازه بدهید کل محوطه قبرستان بقیع را با سنگ های ایرانی مفروش می کنیم و دور مقابر ائمه دیواری بسازیم و سایه بانی برای زائران در فاصله معقولی نسبت به مقابر در نظر بگیریم تا بتوانند از آن استفاده کنند. مقامات جواب منفی ندادند و امر را به رضایت علما موکول کردند.
من مایل بودم که با علمای رده اول عربستان در این زمینه به گفت وگو بپردازم. در مکه با متولی حرم و امام جمعه، که فرد بسیار روشنی بود، صحبت کردم و ایشان را فردی قابل تفاهم یافتم. ولی ابراز شد که در این رابطه نظر علمای اهل فتوا و اصیل تر، همچون آقای ابن باز، لازم است. ملاقات با وی را در برنامه من گنجاندند، ولی انجام نشد! به نظر می رسید که آنان برداشت خوبی در مورد پیشنهاد اصلاح ظاهر قبرستان بقیع ندارند. (هاشمی رفسنجانی، 1378ش، ص70)
برای آشنا شدن با جو مذهبی حاکم بر عربستان بعد از تسلط وهابیان به گزارش مظفر اعلم رجوع می کنیم. اعلم این وضعیت را در نامه شماره 17 وزارت امور خارجه به تاریخ 16/02/1331 چنین بیان می کند:
...هنوز نفوذ علماى وهابى در دستگاه دولتى عربى سعودى بسیار قوى است تا جایى که در هر شهرى از این کشور هیئتى به نام هیئت امر به معروف هست که از دولت حقوق مى گیرند و کارشان این است مراقب باشند و نگذارند امورى مخالف دین (یا مذهب وهابى درحقیقت) صورت گیرد این هیئت حتى در موضوع واردات گمرکى نظارت دارند و نمى گذارند کتاب هاى مخالف مذهب وهابى یا فیلم هاى سینما یا گرامافون و صفحه یا از این قبیل کالاها وارد مملکت شود و آنچه از این گونه چیزها در کشور سعودى دیده مى شود، همه اش به طور قاچاق و مخفى داخل شده است و همین چند هفته پیش بود که در جده اطلاع حاصل کردند که شخصى در خانه اش سینما دارد و اشخاص به طور پنهانى با دادن مبلغى در منزل او از تماشاى فیلم هاى سینمایى استفاده مى کنند. درنتیجه فوراً به خانۀ او رفتند و دستگاه سینما و کلیۀ فیلم ها را بیرون آوردند و در ملأ عام آتش زدند و خود صاحب خانه را مجازات کردند. ازاین رو تصور مى شود بهتر است در وضع حاضر، به همین اندازه به موافقتى که حاصل شده، اکتفا شود و از اقدامى که نتیجه مثبتى نخواهد داد، خوددارى شود (قاضی عسکر، 1399ش، صص338 -337)
چالش های وهابیان هنوز هم در سال های اخیر پابرجاست. محمدرضا باقری (معاون اسبق وزارت امور خارجه) می گوید: در ملاقات های مکرر با مسئولان حج، معاون وزیر حج و... بداخلاقی ها و اذیت ها با حجاج ایرانی را می گفتیم. ایشان (فهد) یواشکی سرش را جلو می آورد و می گفت ما هم از دست اینها گرفتاریم. (باقری، 1401ش)
واضح است که شرایط مذهبی حاکم بر عربستان سعودی، اعتقادات مذهبی وهابیان و استناد به احادیث خاص درباره زیارت ساخت بنای روی قبور از مسائل مهمی است که هرگونه مذاکره در موضوع بازسازی بقیع و بهبود شرایط زیارت در آن را با چالش مواجه می سازد. هیئت حاکمه عربستان هم تمایل چندانی برای روبه رو شدن با قشر مذهبی و متعصب این کشور و ایجاد چالش با آنها به خاطر مسائل عقیدتی شیعیان را ندارند.
نتیجه گیری
تخریب بقیع در تاریخ 8 شوال 1344 قمری به دست وهابیان و انتشار خبر آن موجی از واکنش ها را در جهان اسلام و ایران برانگیخت. به دنبال این حادثه در ایران اقداماتی از سوی علما، مقامات و مردم در محکومیت این واقعه و بازسازی بقیع صورت گرفت. در دوره پهلوی وزارت خارجه ایران از یک سو و مجلس شورای ملی و مجلس سنا از سوی دیگر پیگیر بازسازی مشاهد مشرفه بقیع شدند که در نهایت پیرو مذاکرات وزیرمختار ایران در عربستان، دولت سعودی موافقت می کند سایبان و دیواری در محدودۀ قبور متبرکه ایجاد کند.
از طرفی حضور زائران ایرانی در بقیع همواره با محدودیت و سخت گیری هایی از سوی عوامل سعودی همراه بوده است. کارگزاران ایرانی در دوران جمهوری اسلامی همواره در تلاش بوده اند که اقداماتی برای رفع موانع، کاستن از حساسیت ها و تسهیل زیارت زائران ایرانی صورت گیرد. توجه به این نکته لازم است که محدودیت های شرعی و سختگیری های شدید علمای وهابی در عربستان سعودی همواره مانعی برای بازسازی بقیع و بهبود شرایط زیارت بوده است که با مذاکرات سیاسی سعی بر تعدیل این محدودیت ها، ولو در حد اندک، بوده است.
مسئله بازسازی بقیع دیپلماسی خاص و چند جانبه ای را می طلبد. از یک سو باید علمای فرق مختلف اسلامی با علمای وهابی عربستان بر اساس مبانی فقهی و حدیثی به گفت وگو بنشینند تا در موضوع زیارت قبور به توافق برسند و از سوی دیگر سران مسلمان، مقامات سیاسی عربستان را مجاب کنند که برای بهسازی و عمران فضای محیطی بقیع اقدامات لازم را انجام دهند. بر اساس آنچه گفته شد، اقدامات دولت مردان ایرانی در سال های مختلف، هرچند برابر ارزش و عظمت بقیع کوچک است، اما نباید این جدیت و پیگیری ها را کم اهمیت در نظر گرفت.
[1]. ر.ک: پژوهشکده حج و زیارت، آرمیدگان بقیع.
[2]. ر.ک: پورامینی، بقیع الغرقد فی دراسه الشامله.
[3]. ر.ک: عسکرپور، شیعیان بقیع.
[4]. ر.ک: ابوطالبی ، واکاوی جایگاه فرهنگی و تمدنی بقیع، پایان نامه دکتری رشته شیعه شناسی، راهنما: نعمت الله صفری فروشانی، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1398ش.
[5]. ر.ک: حیدری دولت آبادی، مجموعه اشعار بقیع، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، 1390.
[6]. ر.ک: ملایی ، طراحی حرم بقیع با رویکرد معاصر و اسلامی عربی ایرانی، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته مهندسی معماری، محمدرضا ملایی، راهنما: مهدی حمزه نژاد، تهران، دانشگاه علم و صنعت، 1399ش؛ قندچی ، طراحی قبرستان بقیع و حرم ائمه معصومین، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته معماری، راهنما: هادی نعیمی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 1377ش.
[7]. ر.ک: طرحی برای یک ضریح: مجموعه داستان تخریب بقیع، به کوشش حیدرعلی جعفری، تهران، مشعر
[8]. ر.ک: ساجدی ، «بازخوانی، نقد و تحلیل مبانی وهابیت در تخریب بارگاه های موجود در بقیع از دیدگاه مذاهب اسلامی»، پژوهشنامه حج و زیارت، س 7، ش 16، بهار 1401.
[9]. ر.ک: قائمی ، «زیارت بقیع؛ مطالعه عملکرد کشور عربستان در پرتو نظام بین المللی حقوق بشر»، پژوهشنامه حج و زیارت، س5، ش10، پاییز1399؛ قائمی ، «حقوق گردشگری مذهبی با تأکید بر حقوق سالمند به مثابه زائر بقیع»، پژوهشنامه حج و زیارت، س7، ش16، بهار 1401.
[10]. ر.ک: الموسوی ، الثامن من شوال أو حادثة البقیع؛ هاجری، البقیع قصة تدمیر آل سعود للآثار الاسلامیه فی الحجاز؛ معاش، فاجعه البقیع؛ الصفار، یوم البقیع؛ الحیدری الموسوی، قبور ائمه البقیع قبل تهمیدها؛ نجاتی، «مروری کوتاه بر دو تخریب بقاع بقیع».
[11] در این زمینه محمدسعید نجاتی مقالات متعددی دارد که از آن جمله است: «واکاوی واکنش علمای عراق به تخریب بقاع بقیع»، مجموعه مقالات همایش مسلمانان عراق و حج و حرمین، «تحلیلی از واکنش انگلستان به پیگیری های مسئله بقیع طی سال های 1925- 1931م، «در پرتو برخی اسناد تازه نشر»؛ «اعتراض علامه شرف الدین به تخریب بقاع بقیع و تلاش های بین المللی».
