مقدمه

حج یکی از ارکان (کلینی، 1389ق، ج2، ص18) و احکام ضروری دین اسلام است که برای تعطیلی آن در روایات هشدارهای زیادی داده شده است. امام علی(ع) در آخرین وصیت خود به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) فرمودند:

الله الله فى بَیْتِ رَبِّکُمْ لاتُخَلُّوهُ ما بَقِیْتُمْ، فَاِنَّهُ انْ تُرِکَ لَمْ تُناظَرُوا. (شریف رضی، 1369ش، نامه 47)

خدا را خدا را [در نظر داشته باشید] در باره خانه پروردگارتان، آن را تا زنده هستید خالى نگذارید که اگر آنجا، رها شود مهلت داده نخواهید شد.

امام صادق(ع) فرمودند:

اگر مردم رفتن به حج را ترک کنند، بر حاکم اسلامى است که آنان را بر این کار و بر حضور در کنار خانه خدا وادار کند و اگر زیارت پیامبر(ص) را هم  ترک کنند، بر حاکم اسلامى است که آنان را به زیارت  قبر پیامبر و بودن در کنار مرقد نبى وادار کند. اگر آنان هزینه سفر حج را نداشتند، حاکم از بیت المال مسلمین پرداخت کند. (شیخ صدوق،1413ق، ج2 ص420)

با وجود این تأکیدها اما در صفحات تاریخ، نمونه های متعددی از تعطیلی حج را شاهد هستیم. برابر گزارش های تاریخی تاکنون به دلیل تنش های سیاسی، بلاهای طبیعی، شیوع بیماری واگیردار، رکود اقتصادی و گرانی، نا امنی و وجود حرامیان و راهزن ها در مسیرهای مکه و مدینه و... حج تعطیل شده است. (خبرگزاری رسمی حوزه علمیه، کد خبر: 889445 15 اسفند ۱۳۹۸ش)

آخرین نمونه تعطیلی حج مربوط به بیماری همه گیر کرونا در سال 1441  قمرى است. (خبرگزاری مهر، کد خبر 4964791 13 تیر ۱۳۹۹ش) پس از پیدایش ویروس کرونا در ووهان چین، سازمان بهداشت جهانی نسبت به فراگیری و تلفات گسترده آن در سراسر دنیا هشدار داد و اعلام کرد ممکن است تأثیر منفی و پیامدهای زیانبار آن تا مدت های طولانی ادامه داشته باشد و تنها راه مقابله با آن نیز  قرنطینه شهرها و فاصله اجتماعی است. (پایگاه خبری و اطلاع رسانی وزارت بهداشت «فاصله گذاری اجتماعی، ضرورتی در دست فراموشی»، 11 تیر 1399ش) این امر باعث تعطیلی بسیاری از کسب و کارها و مراکز عبادی، علمی و آموزشی و مختل شدن زندگی عادی مردم شد.

یکی از پیامدهای شیوع کرونا، محدودیت و سپس تعطیلی مراکز عبادی و مذهبی (مانند مساجد، کلیساها و زیارتگاه ها) و تعطیلی حج و عمره بوده است. در ایران نیز پس از مدتی مخالفت، در نهایت تولیت آستان های حرم مطهر امام رضا(ع) و حضرت معصومه3 و حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در روز ۲۷ اسفندماه با صدور بیانیه ای مشترک، از تعطیلی این حرم ها خبر دادند. (دیار آفتاب، پایگاه خبری استان مرکزی، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹ش)

مساجد تعطیل شد (خبرگزاری تسنیم، اسفند ۱۳۹۸ش)، اقامه نماز جمعه در مراکز استان ها و اکثر شهرستان ها لغو شد. (ایرنا، کد خبر: 83735200، فروردین ۱۳۹۹ش) رئیس جمهور ایران تعطیلی مساجد و مراکز مذهبی را یک امر اضطراری و از روی ناچاری دانست. (روزنامه دنیای اقتصاد، 28 اسفند 1398 ش، شماره خبر: ۳۶۳۷۱۱۰)

مسئولان عراقی اعلام کردند: زیارت عتبات عالیات بعد از رفع بحران کرونا امکان پذیر است. (مشرق، کد خبر: 1062052، ۲۷ فروردین ۱۳۹۹ش) عربستان ابتدا طواف کعبه را (مشرق، کد خبر: 1048873، ۱۵ اسفند ۱۳۹۸ش) و سپس نماز جماعت مسجدالحرام و مسجدالنبی در ماه رمضان را تعطیل کرد. (خبر آنلاین، کد خبر: 1379330، 2 اردیبهشت ۱۳۹۹ش؛ سایت یورونیوز فارسی، ۲۷/۰۲/۲۰۲۰) و به دنبال آن، مناسک حج نیز در سال 1441 قمری (1399ش) برای عموم حج گزاران تعطیل شد.

تاکنون تعداد مبتلایان به ویروس کرونا در جهان، تا این تاریخ (۱۲ بهمن 1399ش) به بیش از ۱۰۳ میلیون و ۱۳۸ هزار نفر، و تعداد  قربانیان این ویروس نیز از دو میلیون و ۲۲۹ هزار نفر فراتر رفته است. (شهرآرا نیوز، کد خبر: ۵۷۴۱۸ 12 بهمن 1399ش) با توجه به جهش های زیادی که این ویروس داشته، نوع انگلیسی آن از نظر کُشندگی و فراگیری به مراتب از نوع چینی افزون تر است و سلامت مردم را به صورت جدی تهدید می کند. ازاین رو تعطیلی حج و دیگر مناسک دینی در سال 1442  قمرى نیز بسیار محتمل است.

تعطیلی مراکز عبادی و مذهبی، شبهه ها و سؤال هایی را برای برخی از مردم به  وجود آورد. تاکنون در این زمینه تحقیقات و بررسی های زیادی را اندیشمندان انجام داده اند و مقالاتی به رشته تحریر در آورده اند. (پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی) این مقاله نیز با درک این ضرورت و با هدف پاسخ گویی به شبهات ایجادشده در زمینه تعطیلی مراسم های دینی، خصوصاً مناسک حج، نگارش یافته و سعی شده است بر اساس دیدگاه  اندیشمندان، پاسخ هایی به این شبهه ها داده شود.

شیوع امراض مُسری (مثل کرونا) و پیامدهای معنوی و اعتقادی آن

فراگیری ویروس کرونا، دگرگونی زیادی در زندگی مردم دنیا به  وجود آورد. روابط و مناسبات اجتماعی، تعلیم و تعلم، کسب و کار و دادوستدها، حضور در ادارات و ارائه خدمت در مراکز دولتی و خصوصی و دیگر فعالیت های عمومی تحت تأثیر این پدیده نوظهور  قرار گرفت و به یک باره سبک زندگی مردم تغییر کرد. یکی از تأثیرات مهم گسترش این ویروس، تعطیلی یا محدود شدن فعالیت مراکز دینی (مانند مساجد، کلیساها، معابد، کنیسه ها، زیارتگاه ها و دیگر مراکز تجمعات دینی)، خصوصاً تعطیلی حج و عمره و برنامه های مسجدالحرام و مسجدالنبی بود.

از میان همه اتفاقات یادشده، مسئله اخیر بیش از دیگر موضوعات، نگاه ها را به خود جلب کرد و بهانه ای شد تا فرصت طلبان، شبهه های زیادی را علیه مبانی دینی و باورها و اعتقادات مردم مطرح کنند. (خبر آنلاین، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹ش). برخی از تحلیل گران اعلام داشتند: این شرایط موجب تضعیف باورهای دینی مردم می  شود؛ چراکه ابهاماتی مانند آینده جامعه دیندار پس از تعطیلی مراکز دینی و اجتماعات مذهبی، روشن نبودن تکلیف فرائضی مثل حج تمتع که لازمه اش حضور میلیونی مردم از سراسر دنیاست، تضعیف باورهای دینی را پیش  روی جوامع دیندار  قرار داده است؛ بدین جهت کرونا آینده تاریکی برای دین و اعتقادات مذهبی رقم خواهد زد. (جواد درویش، اندیشکده راهبردی مهاجر، سال ۱۳۹۸)

دلایل مدافعان تضعیف باورهای دینی با شروع کرونا

افرادی که از بحران الهیاتی و تضعیف دین  باوری دفاع می کنند، حداقل به یکی از موارد زیر استناد می کنند:

1. رحمت خداوند و رابطه آن با شرور و بلاها در عالم

برخی از صفات خداوند مثل رحمت واسعه و خیر مطلق بودن او با امراض و بلایای طبیعی سازگاری ندارد. شبهه افکنان می گویند: چرا خداوند از بروز این بلاها و امراض کشنده جلوگیری نمی کند؟ در نتیجه این موضوع هنگام بلایای بزرگی مانند بحران همه  گیری کرونا، به اذهان مردم خطور می کند و ایمان آنها را متزلزل می  سازد. (ایرنا، کد خبر: 83735591، 15 فروردین ۱۳۹۹ش)

2. توقف مناسک دینی جمعی و تعطیلی مراکز مذهبی

ملموس ترین تأثیر کرونا بر دین، تعطیل شدن مراکز دینی، زیارتگاه  ها، خصوصاً تعطیلی حج و عمره است که عملاً به معنای جدا شدن بخش زیادی از مردم از اتصال های دینی و مذهبی است. شبهه افکنان اظهار می کنند: حرم ها و زیارتگاه ها، ملجأ و پناهگاه مردم و جایگاه شفا گرفتن و طلب حاجات و مکه و مسجدالحرام محل امن از همه آسیب ها هستند: (وَ مَن دَخَلَهُ کانَ آمناً)؛ (آل عمران: 97)«هر کس وارد آن شود در امان خواهد بود». پس چرا در زمان کرونا آنجاها تعطیل و مردم از حضور در آن مکان های مقدس محروم می شوند؟! (خبرگزاری رسمی حوزه علمیه، کد خبر: 896135، 28 فروردین 1399ش)

سفر حج آرزوی بسیاری از مسلمانان است، اما شیوع کرونا و لغو شدن برنامه حج باعث ناامیدی زیادی برای مسلمانان شد. بسیاری از آنها براى انجام حج سال ها وقت صرف کردند و با اشتیاق فراوان منتظر لحظه سفر به مکه بودند (ایکنا، کد خبر: ۳۹۰۸۰۱۲، 11 تیر ۱۳۹۹ش)، اما بیانیه دولت سعودی در باره تعطیلی مراسم حج تمتع موجب شد میلیون ها مسلمان به دلیل حفظ زندگی خود، سفر خود را به تعویق افکنند. یاسر  قاضی (رئیس یک حوزه اسلامی در آمریکا) که  قرار بود سال جاری (1441 ق) ۲۵۰ مسلمان را به زیارت خانه خدا ببرد، می گوید:

حج یک تجربه دگرگون کننده، احساسی و معنوی است، از زمانی که دولت سعودی بیانیه خود را مبنی بر تعطیلی حج اعلام کرد، حس تهی سازی و فقدان معنویت و غم بزرگی را در روح خود احساس می کند. (روزنامه دنیای اقتصاد، شماره خبر: ۳۶۶۶۳۶۰، 5 تیر 1399ش)

3. توفیق نسبی علم و از میدان بیرون کردن دین

از ابتدای شیوع کرونا چشم ها به دو مرکز علمی و دینی دوخته شد. انتظار از مراکز علمی این بود که دانشمندان برای ساختن واکسن و ارائه راه حل علمی اقدام کنند و با ارائه داروهای مؤثر، مردم را از آسیب های کرونا مصون سازند. انتظار از مراکز دینی هم این بود که با تقویت بعد ایمانی و معنوی، مردم را در برابر این بلیه جهانی مقاوم سازند و با استمداد از ادعیه و امور معنوی به مداوای روح و روان مردم مبادرت ورزند. در چنین شرایطى این پرسش مطرح می شود که اگر با دارو و واکسن مشکل حل می شود، چه نیازی به توصیه های معنوی دین وجود دارد؟! وقتی علم گره گشایی می کند، چه نیازی به دین است؟! (خبرگزاری رسمی حوزه علمیه، کد خبر: 896135، 28 فروردین 1399ش).

دلایل مدافعان تقویت باورهای دینی در پی شیوع کرونا

برخی دیگر از تحلیل گران، بر خلاف دیدگاه پیشین، مدعی هستند فراگیری امراض عمومی، مثل کرونا و عجز بشر در برابر آن، موجب تغییرات بنیادین در جهان بیرون و درون انسان شده و بازگشت به خویشتن، به دین و معنویت را به دنبال خواهد داشت. در واقع کرونا تلنگری برای بشریت و عامل بیداری از غفلت هاست. (ایرنا، کد خبر: 83714595، 27 اسفند ۱۳۹۸ش) مهم ترین ادله این دیدگاه را این گونه می توان بیان کرد:

1. خضوع تاریخی انسان در پی شیوع امراض عمومی واگیردار

با شیوع کرونا همه برنامه ها و پیش بینی ها به  هم ریخت و اکثر مردم به ناتوانی خود در مدیریت امور زندگی و  قدرت و عظمت خداوند پی بردند. شاهد آن هم رویکرد مردم دنیا (با وجود گرایش های مختلف اعتقادی و مذهبی) به دعا و مددجویی از خداوند است. این تجمعات معنوی در اقصانقاط دنیا برگزار شده و گزارش های آن موجود است. (ایرنا، کد خبر: 83714595، 27 اسفند ۱۳۹۸ش)

بدیهی است دست نیاز به سوی خداوند، ناشی از عقیده درونی به آفریدگار یکتاست و به دین و مذهب خاصی اختصاص ندارد. در دنیای غرب، پاپ فرانسیس از همه مسیحیان برای دعای همگانی دعوت کرد. ترامپ (رئیس  جمهور پیشین آمریکا) نیز یک روز را روز ملی دعا و نیایش برای نجات از این بلیه اعلام کرد. نخست وزیر ایتالیا از مردم خواست با دعا و توسل از حق تعالی نجات کشورشان را از این بلیه مسئلت کنند. حتی شهرداری شهر «کارپی» در ایتالیا، به دنبال شیوع گسترده ویروس کرونا در این کشور برنامه  دعا برای نجات از این بیماری را اجرا کرد و جالب اینکه در این برنامه آیاتی از  قرآن هم تلاوت شد؛ زیرا همه به این باور رسیده اند که امور عالم با اراده الهی جریان می یابد و غفلت از توسل و یاد خدا می تواند نتایج شومی برایشان داشته باشد. (ایکنا، «دعای ادیان برای رهایی از کرونا در ایتالیا» دوم فروردین 1399ش، خبرگزاری رسمی حوزه کد خبر: 915101، 31 مرداد ۱۳۹۹ش). با وجود چنین چشم اندازی از وقایع عالمِ وجود، تصور اینکه این بیماری بدون خواست و اراده الهی مرتفع شود، خیالی باطل است.

2. تضعیف جهان  بینی علمی

در دوره کنونی،  که دوره عقلانیت بشر نام گرفته، برخی مدعی هستند که انسان می  تواند پدیده ها را بدون نیاز به خدا و صرفاً به وسیله علم توضیح دهد. اما در بحران شیوع کرونا، حرف های ضد و نقیض دانشمندان درباره علل و عوامل کرونا و چگونگی درمان آن، سردرگمی انسان را در پیش بینی آینده جهان کرونایی بیشتر کرده است. (ایرنا، کد خبر: 83714595، 27 اسفند ۱۳۹۸ش)

همه سلاح ها حتی  قدرتمند ترین آنها مثل سلاح های اتمی و میکروبی نیز در مقابله با این ویروس عاجز شدند و کبر و غرور ناشی از  قدرت مادی و تسلیحاتی مستکبرین دنیا، هیچ انگاشته شد.

این ویروس با همه کوچکی اش تمام دنیا را تکان داد، باعث لغو شدن بسیاری از جلسات مهم دنیا، حتی سازمان ملل، شد. (ایرنا، کد خبر: 84089340، 6 آبان 1399ش) و رکود شدید اقتصادی، کاهش فروش نفت (ایرنا، کد خبر: 84068604، 19 مهر 1399ش) و افت شاخص بورس های بین المللی و... را در پى داشت. (دویچه وله فارسی، «بحران کرونا، سقوط بورس های جهان» 25.02.2020) گویی انسان با ناامیدی از روش  های علمی، به دنبال مأوایی در افکار متافیزیکی و باورهای مذهبی خود مى شود؛ چراکه (اِنَّ اللهَ عَلَی کُلِّ شَیءٍ  قدیرٌ) (بقره: 20 و 106). می توان از این فرصت برای تبیین ارزش های معنوی در خصوص لزوم دوری از کبر و غرور و منیت و خودپسندی، بهره برد و  قدرت خدا را یادآور شد.

3. زنگ بیدار باش و رهایی از غفلت

زندگی انسان ها سرشار از حوادث تلخ و شیرین است. آنها هنگام روبه رو شدن با مصائب و مشکلات، چاره مشکل خود را از خدای بی همتا طلب می کنند؛

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى  أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ ). (الأنعام : 42)

و بی تردید ما به سوی امت هایی که پیش از تو بودند، [پیامبرانی] فرستادیم؛ پس آنان را [هنگامی که با پیامبران به مخالفت و دشمنی برخاستند]، به تهیدستی و سختی و رنج و بیماری دچار کردیم، باشد که [در پیشگاه ما] فروتنی و زاری کنند.

مضمون آیه فوق در زمان شیوع بسیاری از مریضی های عمومی، مثل ویروس کرونا، محقق شد؛ زیرا این ویروس ضمن اینکه آسیب های جدی و خسارت های فراوانی به همراه داشت، اما از سوی دیگر توانست با ایجاد بیداری و غفلت زدایی از انسان ها، دل ها را متوجه خدا سازد. مردم در سراسر دنیا وقتی با موج فزاینده مرگ ومیر ناشی از کرونا مواجه شدند، دریافتند که با وجود همه سرمایه ها و تجهیزات مالی، فنی و علمی به عنوان دستاورد عصر مدرن، همچنان دستشان خالی است و نیازمند تکیه گاهی  هستند تا بدان پناه ببرند. همچنان که امام صادق(ع) فرمود:

آن چیزی که انسان در گرفتاری ها بدان پناه می برد، همان خداست که  قادر بر نجات است؛ آنجا که فریادرسی نیست، تنها او فریادرس انسان است». (مجلسی، 1403ق، ج۳، ص۴۱)

4. ارزش  قائل شدن به کرامت و شرافت انسان در دین اسلام

تعطیلی موقت اعمال و مناسک دینی در زمان گسترش امراض عمومی، این پیام را با خود به همراه آورد که دین برای جان انسان ها ارزش  قائل است. وقتی پای جان آدمی در میان باشد، اولویت با جان گران بهای اوست. ازاین رو تعطیلی موقت اماکن دینی، نه تنها شکستی برای دین محسوب نمی شود، بلکه نشان دهنده ارزشی است که دین برای جان آدمی  قائل شده و به همین خاطر حفظ جان انسان را نسبت به مناسک دینی اولویت داده است.

نمونه های زیادی در تاریخ سراغ داریم که علمای دین به خاطر ناامنی ها و خطراتی که در سفر حج وجود داشت یا سفر از برخی مسیرها را تحریم یا به طور کلی رفتن به حج را ممنوع اعلام می کردند. میرزای  قمی (1151-1231ق)، که در سال 1212  قمرى به حج رفته بود، سال های بعد با دریافت گزارش  رفتار وهابیان در مسیر حج با شیعیان، امنیت را از شروط حج دانست.و تصریح کرد که در آن وضعیت، نه خود به حج می رود و نه به دیگری اجازه سفر می دهد. (سامانی، 1397ش، ص133-117)

شیخ فضل الله نوری نیز در سال 1319  قمرى سفر از راه جبل را تحریم کرد. وی که خود از این مسیر به حج رفته بود، در بازگشت، نه تنها خود او سفر حج از این راه را حرام دانست، بلکه مراجع تقلید شیعه را نیز  قانع کرد که سفر از این راه را تحریم کنند. (سامانی، 1397ش،  ص133-117) به دنبال فتوای شیخ فضل الله نوری، این حکم تحریم را بسیاری از فقیهان آن روزگار تأیید کردند. (احمدیان، ج5، ص553؛ جعفریان، 1379ش، ص54 - 79 و ج7، ص21و 22)

5. شکوفایی حس انسان دوستی و احساس مسئولیت همگانی

طبق یک دیدگاه رایج بین متفکران اسلامی، اساساً فلسفه شرور و رنج ها در این دنیا، آزمایش انسان هاست تا در پس مصیبت ظاهری، رحمت واقعی را ببینند. (مطهری، 1392ش، ج1، ص176) یکی از پیامدهای امراض عمومی مثل بحران کرونا این است که سبب نزدیکی  قلب ها و کاهش غرور انسان شد و فرصتی برای تفکر بیشتر انسان درباره گذشته و آینده خود فراهم می آورد. (خبرگزاری فارس، 4 فروردین 1399ش)

در این مدت جلوه های بسیار زیبایی از انسان دوستی مؤمنان با دیگران در  قالب کمک های مؤمنانه انجام شد و مردم باایمان، داشته های خود را با دیگران تقسیم کردند، خیلی از صاحبان املاک، اجاره بهای ملک خود را به خاطر کسادی کسب وکارها از مستأجران دریافت نکردند. (ایرنا، کد خبر: 83717060، 27 اسفند ۱۳۹۸ش) بسیاری از پزشکان، بیماران خود را رایگان ویزیت کردند (خبر آنلاین، ۲۱ اسفند ۱۳۹۸ش)، صاحبان کارگاه ها و کارخانه های زیادی ماسک و مواد ضد عفونی رایگان در اختیار مردم  قرار دادند (ایرنا، کد خبر: 83917608، 1 شهریور 1399ش) و انسان های ایثارگر به صورت رایگان در مراکز بهداشتی و درمانی به بیماران خدمت رسانی کردند؛ بدون اینکه وظیفه ای داشته باشند. (پایگاه اطلاع رسانی دولت، ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش؛ تسنیم، ۴ آذر ۱۳۹۹ش) گروه های زیادی به خاطر رضای خداوند با اخلاص تمام و بدون هیچ چشم داشتی به پرستاری از بیماران و تغسیل و تکفین جان باختگان و ضدعفونی و گندزدایی معابر و خیابان ها و خودروها پرداختند. همه این خدمات با  قصد و انگیزه معنوی و تقرب الی الله صورت می گرفت. این حرکت ها در واقع جلوه عینی و عملی آیات  قرآن (آل عمران ، 134) و سخنان حضرات معصومین: را در مواسات و انفاق و تعاون و همیاری به هم کیشان و هم میهنان به نمایش گذاشت؛ گویی جامعه به یک «پیکر واحد» تبدیل شده است. (خبرآنلاین، 15 اردیبهشت ۱۳۹۹ش؛ ایسنا، ۲۷ فروردین ۱۳۹۹، کد خبر: 99012715661، ایرنا، 22 اردیبهشت ۱۳۹۹ش، کد خبر: 83783314)

6. اجتناب از ارتباط های جسمانی با دیگران

با شیوع امرض واگیردار، مثل کرونا، همه مردم دنیا متوجه می شوند یکی از راه های گسترش این ویروس، ارتباط های جسمانی با دیگران است که باید از آن اجتناب کرد. این می تواند یادآور تعالیم اخلاقی و اجتماعی دین باشد که می گوید در روابط با دیگران، خصوصاً بین زن و مرد اجنبی، باید حریمی وجود داشته باشد. (امام خمینى=، 1373ش، ج 2، ص485- 486 ) وگرنه آلودگی های ناشی از بی عفتی و بی غیرتی، خانواده ها و سپس سلامت جامعه جهانی را با مشکل مواجه می سازد. همچنان که امراض خطرناکی مثل ایدز و... نیز از پیامدهای ارتباطات غیر متعارف است. (فصلنامه حقوق پزشکی، سال دوم شماره چهارم، بهار 1387، ص 167 - 130)

7. پرهیز از محیط های آلوده

با شیوع مریضی هایی مثل کرونا همه مردم دنیا متوجه شدند باید از محیط های آلوده اجتناب کرد. این یادآور حکیمانه بودن تعالیم دین اسلام است که ضمن توصیه مردم به تقوا و رعایت حدود الهی، حضور در محیط های آلوده و ضد اخلاقی (مانند پارتی ها، مجالس مختلط و...) را برای سلامت انسان مضر  قلمداد کرده است. جامعه بشری آموخت که پیش گیری از آلودگی ها مهم ترین عامل نجات انسان است؛ همان گونه که دستورات اخلاقی دین، ورع و پرهیزکاری را به ما یادآور شده است. علی(ع) فرمود:

عَلَیْکُمْ بِلُزُومِ الدِّینِ وَ التَّقْوَى وَ الْیَقِینِ فَهُنَّ أَحْسَنُ الْحَسَنَاتِ وَ بِهِنَّ تُنَالُ رَفِیعُ الدَّرَجَات.(آمدی، 1410ق، ص448)

بر شما باد ملازمت با دین و تقوا و یقین، پس آنها بهترین نیکی هاست که با آنها به بالاترین درجات نایل می شوید.

8. پرهیز از بی نظمی و قانون گریزی

هنگامی که مردم دنیا با پدیده هایی مثل امراض مُسری مواجه می شوند با عمق جان درک می کنند که بی نظمی اجتماعی و  قانون گریزی آسیب زاست. در موضوع کرونا هر کشوری که مردمش به  قوانین و دستور العمل های آن کشور توجه کردند و از نظم حاکم پیروی کردند، خیلی زودتر و با هزینه کمتر این ویروس را جمع کردند و تلفات کمتری دادند. این نیز یادآور دستور دین در لزوم اطاعت پذیری از تعالیم الهی است که در آیات و روایات متعددی جلوه گر شده است؛ از جمله آیه شریفه:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُون). (انفال: 20)

ای اهل ایمان، از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و درحالی که [سخنان بر حقّ او را] می شنوید، از او روی نگردانید.

پاسخ برخی شبهات پدیدآمده پیرامون امراض مُسری، مثل کرونا

یکی از پیامدهای شیوع امراض عمومی، ایجاد چالش در باورهای دینی مردم و شبهه در امور اعتقادی است که سؤال هایی را پدید می آورد؛ از جمله اینکه گفته شد: مگر نه این است که مسجد خانه خداست و در مشکلات و سختی ها باید به خانه خدا پناه برد؟! پیامبر اسلام(ص) فرمودند:

«إِذَا نَزَلَتِ الْعَاهَاتُ وَ الْآفَاتُ عُوفِیَ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ»؛ «اهل مسجد و نمازگزاران از آفات و مریضی ها مصون هستند». (ابن اشعث، بی تا، ص39) پس چرا مساجد، خصوصاً مسجدالحرام و مسجدالنبی از ترس سرایت بیماری بسته  شده است؟ چرا بسیاری از کسانی که اهل مساجد و نماز و دعا بودند، به این بیماری گرفتار شده اند؟

در برابر این نوع شبهه ها اندیشمندان حوزه دین نیز پاسخ های علمی و مستدل بیان کرده اند که به برخی از آنها اشاره مى کنیم:

1. برخی از حوادث، ابتلائات و گرفتاری ها با علم و  قدرت الهی محقق شده و بخشی از نظام آفرینش است که با هدف آزمایش انسان در مسیر رشد و کمال او در جریان است. خداوند، خالق و مربی انسان هاست. همان گونه که با عبادت و نیایش آنان را تربیت می کند، برخی از ابتلائات و مصایب نیز هدفی جز تربیت و ارتقاى انسان ندارد؛ چنان که  قرآن می فرماید:

(وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ) (بقره: ۱۵۵)

«و بی تردید شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و کسان و محصولات [نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند] آزمایش می کنیم و صبرکنندگان را بشارت ده.

اساساً آفرینش انسان در دل این جهان پرتلاطم و آمیخته با شرّها و خیرها برای تربیت استعدادها و کامل  شدن عقل و روح آدمی است. بر اساس سخن علی(ع) سختی ها و ناملایمات، وجود خام انسان را مقاوم و آبدیده می کند. (شریف رضی، 1369ش، نامه 45) شهید مطهری در این زمینه می گوید:

این خصوصیت مربوط به موجودات زنده، بالأخص انسان است که سختی ها و گرفتاری ها، مقدمه کمال ها و پیشرفت هاست. ضربه ها، جمادات را نابود می سازد و از  قدرت آنان می کاهد، ولی موجودات زنده را تحریک می کند و نیرومند می سازد؛ بسی زیادت ها که اندر نقص هاست. مصیبت ها و شدائد، برای تکامل بشر ضرورت دارد، اگر محنت ها و رنج ها نباشد، بشر تباه می گردد. (مطهری، 1392ش، ج1، ص176)

بنابراین وظیفه انسان ها هنگام روبه رو شدن با مشکلات و شرور، پناه بردن به عقل، علم و معنویت و تلاش برای چیره شدن بر نابسامانی هاست و انتظار استجابت همه دعاها و رفع همه مشکلات چه به وسیله دعا و چه به وسیله علم و عقل، انتظاری نادرست و غیرعقلانی است.

امام علی(ع) یکی از اهداف رسالت پیامبران را برانگیختن ظرفیت های عقلی دفن شده بشر معرفی فرموده است:

(فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ... وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَةِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُم ...). (شریف رضی، 1369ش، خطبه اول)، خداوند پیامبران خود را مبعوث فرمود و هر چندگاه متناسب با خواسته هاى انسان ها رسولان خود را پى درپى اعزام کرد تا... توانمندى هاى پنهان شده عقل ها را آشکار سازند و نشانه هاى  قدرت خدا را معرفى کنند.

2. هرپدیده ای در جهان ویژگی های تکوینی خاص خود را دارد. جسم انسان با ویژگی های خاص خود در برابر برخی از باکتری ها و ویروس ها آسیب پذیر است، اما اعتقاد و ایمان معنوی مربوط به روح انسان است و موجب تغییر در ساختمان بدنی انسان نمی شود؛ پس اینکه ویروس در انسان های دیندار اثر نکند یا دینداران بتوانند به روش هایی غیر از روش های درمانی دیگر انسان ها درمان شوند، انتظار نابجایی است.

تفاوت انسان مسلمان و کافر در فکر، صفات روحی، جهت گیری های عاطفی و رفتاری است، نه در جسم و ویژگی های جسمی. از آنجا که نظام علیّ - معلولی در سرتاسر عالم یکسان است، اگر  قرار است ویروس یا میکروبی با دارویی ترکیب شده از مواد شیمیایی از بین برود، تفاوتی ندارد که مسلمان آن را استفاده کند یا غیر مسلمان؛ همان گونه که آثار و پیامدهای ویروس در بدن مؤمن و غیر مؤمن یکسان است، روش درمان دارویی مسلمان و غیر مسلمان نیز مشابه است؛ بنابراین ادعای اینکه مسلمانان باید به شیوه ای متفاوت از کافران درمان شوند تا درستی اعتقاداتشان اثبات شود، سخن نامعقولی است. (خبرگزاری رسمی حوزه علمیه، کد خبر: 896135، 28 فروردین 1399)

3. برخلاف نگاه محدود شبهه کنندگان، وجود و شیوع برخی بلاهای ناتوان کننده بشر، مثل بیماری کرونا، نه تنها دلیلی بر عدم وجود خدا نیست، بلکه ثابت می کند که نیرویی بالاتر از نیروی بشر وجود دارد که گستره  قدرت و دانش او فهم ناشدنی است و می تواند با موجودی بسیار کوچک همه ادعاهای انسان های متکبر را در هم فرو ریزد. امراض واگیردار، از جمله ویروس کرونا، یک پدیده مثل همه پدیده های موجود در جهان است و هرپدیده ای به علت هستی بخش نیازمند است. مریضی های عمومی برآمده از ویروس ها به همان اندازه بر وجود خداوند  قادر و دانا دلالت می کند که بزرگ ترین کهکشان ها دلالت دارند. امروزه بشر با همه پیشرفت های خیره کننده و ادعاهای بزرگی که دارد، همچنان در مواجهه با پدیده ای که با چشم غیر مسلح دیده نمی شود، ضعیف و درمانده است. وجود بیماری ها ثابت می کند تمام زندگی بشری که مدعی تسخیر آسمان و اعماق دریا، ساخت انواع وسایل پزشکی و درمانی، انواع سخت افزارها و نرم افزارهای جنگی و تسلیحاتی و... است، با موجودی که در ذات خود ناتوان و ناچیز است به یک باره به هم می ریزد و چه بسا که این پدیده ها عاملی برای بازگشت انسان به باورها و اعتقادات اصیل دینی باشد؛ چنان که  قرآن کریم می فرماید:

(وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِى قرْیَةٍ مِنْ نَبِى إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ)(الأعراف : 94)

هیچ پیامبری را در شهری نفرستادیم، مگر آنکه اهلش را [پس از تکذیب آن پیامبر] به تهیدستی و سختی و رنج و بیماری دچار کردیم، باشد که [به پیشگاه ما] فروتنی و زاری کنند.

4. مساجد و حرم ها را انسان ها برپا می کنند تا با خدای خود مناجات کرده و به او نزدیک شوند؛ اگر خداوند به حضور در مساجد و عبادت خالصانه در آن امر کرده است، (الأعراف : 29) همان خدا به بشر عقل داده و به وسیله پیام های وحی به او یادآور شده است که لازم است برای حفظ جان خود و دیگران اقدامات لازم را انجام دهد. بنابراین اگر حفظ جان انسان ها مستلزم تعطیلی موقت مساجد و دیگر مراکز مذهبی باشد، تعطیلی آنها واجب است. در همین راستا رعایت فاصله اجتماعی در باره مریضی های واگیردار، در بیان حضرات معصومین به صورت واضح بیان شده است. رسول خدا(ص) فرمود:

إِنَّ اللَّهَ کَرِهَ لَکُمْ...أَنْ یُکَلِّمَ الرَّجُلُ مَجْذُوماً إِلَّا أَنْ یَکُونَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ قدْرُ ذِرَاعٍ وَ قالَ فِرَّ مِنَ الْمَجْذُومِ فِرَارَکَ مِنَ الْأَسَدِ. (شیخ صدوق، 1413ق، ج 3، ص557)

خداوند اموری را برای شما نمی پسندد... خداوند نمی پسندد انسانی با جذامی سخن بگوید، مگر اینکه میان آنها به اندازه یک زراع فاصله باشد. سپس فرمود از جذامی بگریز همانند گریختن از شیر».

و بر اساس برخی از روایات گاهی برخی بلاها و تعطیلی حج را پیش بینی می کردند و به مردم توصیه می کردند برای انجام حج خود شتاب کنند. سدیر صیرفی گوید: نزد امام صادق(ع) بودم درحالی که گروهی از اهل کوفه نزد حضرت بودند، امام به آنها رو کردند و فرمودند:

حج به جای آورید پیش از آنکه از انجام آن محروم شوید. حج به جا بیاورید  قبل از آنکه  قحطی و گرانی و جور سلطان، ستم و دشمنی، همچنین بلا، وبا و گرسنگی شما را فرا بگیرد و فتنه ها شما را احاطه کند. (شیخ مفید،1413ق، ص 65 -64).

ازاین روایات می توان حکم هر نوع مریضی واگیردار (مثل کرونا) را استنتاج کرد و لزوم رعایت آن مقررات در محل اجتماعات عمومی، مثل مسجد، را لازم شمرد. تعطیلی این مکان ها و برخی از مراسم های مذهبی به معنای تعطیلی دین، دینداری و بندگی خدا نیست. انسان مؤمن می تواند در همه امور زندگی و در هرحال و هرمکانی به یاد خدا و برای خدا باشد. (خبرگزاری رسمی حوزه علمیه، کد خبر: 896135، 28 فروردین 1399)

5. به یقین، شفا از خداوند است و انسان موحد فقط خدا را سبب همه اتفاقات می داند: «لَیسَ المؤثّرَ فِى الوجودِ إلّا الله»، اما خداوند این شفا دادن را نیز بر اساس یک نظام معینی  قرار داده است. به این معنا که در نظام خلقت هرچیزی دارای علت و سبب خاص خودش هست و انسان باید برای حل مشکل سراغ آنها برود: «أبَی اللهُ أنْ یَجْرِی الأمورَ إلاَّ بِأسْبَابِهَا»؛ «خداوند منع کرده است که کارها جز با سبب خودش جریان یابد». (مصطفوی، 1360ش، ج 13، ص165، خوئی، 1324ق، ج17، ص272). بنا بر این نیاز به پزشک، طبابت و درمان، جزو اقتضائات نظام عِلِّی و معلولی نظام هستی است و انسان مریض، باید شفا از خدا را با مراجعه به پزشک درخواست کند. بر پایه روایات هنگامی که حضرت موسی(ع) بیمار شد، بنی اسرائیل نزد او آمدند و بیماری او را شناختند و گفتند: اگر فلان دارو را مصرف کنی، شفا می یابی. موسی(ع) گفت: «مداوا نمی کنم تا خدا مرا بی دوا بهبود بخشد». پس بیماری او طولانی شد. خدا به او وحی فرمود: «به عزت و جلالم سوگند! تو را عافیت نمی دهم تا به دوایی که گفته اند درمان کنی» پس موسی به بنی اسرائیل گفت: «دارویی که می گفتید به آن مرا معالجه می کنید، بیاورید». پس او را مداوا کردند و بهبود یافت. این در دل موسی(ع) حالت شکوه و اعتراضی را پدید آورد. خدای تعالی به او وحی فرستاد: «خواستی حکمت مرا به توکّل خود باطل کنی، چه کسی غیر از من داروها و منفعت ها را در گیاهان و اشیا نهاده است؟». (نراقی، 1415ق، ص۲۲۸)
6. پدیده های خُرد و کلان جهان علاوه بر علت های مادی، علت یا علل معنوی و فرامادی هم دارد. آنچه در محدوده علم و  قدرت انسان است، شناخت و تسخیر برخی از علل مادی است. درحالی که انسان باید علاوه بر استمداد از علل مادیِ شناخته شده، به علل مادی و معنوی ناشناخته هم توجه کند. در این زمان می بینیم با گسترش ویروس کرونا، مردم دنیا که دارای هر مسلک و دین و آیینى بودند، حتی لائیک ترین جوامع نیز خود را محتاج به امداد الهی دانستند، جلسات دعا و استغاثه گذاشتند و با اضطرار تمام، رفع این گرفتاری را از خداوند خواستند. این هم زمینه ای است برای یادآوری حکمت  قرآنی  که خداوند متعال می فرماید:

(فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ). (انعام: 42)

پس آنان را به تهیدستی و سختی، رنج و بیماری دچار کردیم، باشد که در پیشگاه ما فروتنی و زاری کنند.

با این حساب، کرونا نیاز درونی بشر به معنویت را نشان داد که می بایست از این پدیده به عنوان عامل عمق بخشی به باورهای دینی بهره برد و مردم را با حقایق معنوی که اسلام مبشر آن است، آشنا ساخت. (خبرگزاری شبستان، کد خبر: ۹۴۰۷۳۵، 1 تیر ماه ۱۳۹۹)

7. در خصوص حدیث منقول از رسول خدا(ص) در باره عافیت اهل مسجد، می بایست توجه کرد که «عافیت» اگرچه به معنای سلامتی جسم و روح تعبیر شده، اما در نصوص دینی بیشتر در سلامتی دین و ایمان به کار رفته است. بر این اساس معنای حدیث این است که وقتی فتنه های گمراه کننده فرو ببارد و بسیاری از مردم را گمراه و سرگردان کند، اهل مساجد به سبب ارتباط مداوم و نزدیک با دین و عالمان دینی از گمراهی مصون می مانند. حتی اگر منظور از آفات و عاهات، بیماری های جسمی هم باشد، سخن منسوب به پیامبر(ص) به این معنا نیست که اهل مساجد حتی اگر اصول بهداشتی را رعایت نکنند، باز هم در امان خواهند بود و عوامل طبیعی و غیر آن بر اهل مسجد اثر ندارد و نیز به این معنا نیست که اگر عقل و تجربه صحیح به تعطیلی و محدود کردن موقت مساجد حکم می کند، همچنان باید درهای مساجد باز باشد! این روایت یقیناً بر چنین لوازمی دلالت ندارد.
8. توصیه های متعدد و وضع  قوانین مختلف برای رعایت پاکی و بهداشت جسمی و روحی از احکام طلایی اسلام و روش عملی پیشوایان دین بوده است. بخش سترگی از احکام فقهی به موضوع طهارت و پرهیز از آلودگی ها مربوط است و مؤمنان به مراعات طهارت و دوری از پلیدی ظاهر و باطن موظف شده اند.

بررسی مفاد روایت منسوب به پیامبر(ص) در کنار دیگر آیات و روایات این معنا را به دست می دهد که اولاً: اهل مساجد، اهل پاکیزگی و آراستگی اند (بقره: 125 و حج: 25) و خداوند صریحاً به رعایت پاکیزگی مساجد و طهارت ظاهری و باطنی مؤمنان، خصوصاً هنگام حضور در مسجد فرمان داده است: (خُذوا زِینَتَکُم عِندَ کُلِّ مَسجدٍ). (اعراف: 31). امام صادق(ع) فرمود: در تورات نوشته شده است که خداوند فرمود:

أَنَّ بُیُوتِی فِی الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ فَطُوبَی لِعَبْدٍ تَطَهَّرَ فِی بَیْتِهِ ثُمَّ زَارَنِی فِی بَیْتِی أَلَا إِنَّ عَلَی الْمَزُورِ کَرَامَةَ الزَّائِر... . (شیخ صدوق، ص27)

همانا مساجد خانه های من روی زمین هستند، خوشا به حال بنده ای که در خانه خود پاکیزگی کند و من را در خانه ام زیارت کند. آگاه باشید بر زیارت شونده است که زائر خود را گرامی بدارد.

ثانیاً: تطهیر مسجد از پلیدی ها از واجبات فوری است؛ همچنان که پاکیزگی و رعایت بهداشت و آراستگی از آداب واجب و مستحب حضور در مساجد و حرم های اولیای دین است؛ (توضیح المسائل مراجع معظم تقلید، احکام مسجد) به همین سبب، ضدعفونی کردن مسجد از آلودگی ها نیز واجب است.

ثالثاً: از آنجا که بر اساس حکم عقل و دین، حفظ جان خود و دیگران بر مؤمنان واجب و خود و دیگران را در معرض بیماری و نابودی  قرار دادن حرام است (نساء: ۲۹؛ مائده: ۳۲)، اگر بنا بر نظر متخصصان، برای پیشگیری از مرگ و بیماری، جلوگیری از حضور افراد در مساجد لازم باشد، بستن درهای مساجد نه تنها ممنوع نیست، بلکه واجب شرعی خواهد بود و این امر هرگز از  قداست و اهمیت مسجد نمی کاهد، بلکه خود از اهمیت و  قداست مسجد در نظر شرع مطهر نشان دارد.

رابعاً: توجه به این نکته مهم است که معمولاً بیماری ها و بلاهای اجتماعی علاوه بر خسارت های جسمی و مادی، پیامدهای فکری، اعتقادی و اخلاقی گسترده ای هم دارد؛ آنچنان که ممکن است بسیاری از مردم در اعتقادات خود تردید کنند یا به رفتارهای غیر اخلاقی آلوده شوند یا دست کم گرفتار ناامیدی، اضطراب و آشفتگی شوند. بر اساس این سخن پیامبر، اهل مساجد به سبب ارتباط مداوم و عمیق با خداوند، از چنان پیامدهایی در امان خواهند بود. منظور غالب افرادی است که چنین وصفی دارند، نه تک تک افراد. بنابراین معنای این سخن این است که در بلاهای فراگیر، غالب اهل مساجد در امان و عافیت خواهند بود؛ هرچند ممکن است برخی از آنان نیز به آن بلاها گرفتار آیند. (خبرگزاری مهر، کد خبر: 4894525، فروردین ۱۳۹۹)

نتیجه گیری

یکی از پیامدهای شیوع امراض عمومی، مثل کرونا، تعطیلی مراکز دینی، خصوصاً تعطیلی حج و عمره است که بر اساس دیدگاه برخی از افراد، نشانگر ناکارآمدی تعالیم دین است و در نتیجه تعطیلی مراکز و مناسک دینی از جمله حج و عمره سبب تضعیف جایگاه دین در جامعه می شود. در مقابل صاحب نظران دیگری دست برتر دین در زمان شیوع امراض واگیردار عمومی را مطرح کرده اند. طبق گفته آنان شیوع مریضی های عمومی، مثل کرونا، با وجود ضرر و زیان، مرگ و میر و خسارت های فراوان باعث بیداری وجدان های خفته شده و دل ها را متوجه پروردگار عالم کرده است؛ زیرا مریضی ها ممکن است مثل هر پدیده دیگری وسیله آزمون انسان و زمینه ساز رشد و تکامل وی شود و تعطیل شدن مراکز دینی و مناسک بااهمیتی مثل حج و عمره، نه تنها باعث دوری انسان از دین و معنویت نمی شود، بلکه نشانگر توجه دین به ارزش و کرامت انسان است و با دستور تعطیلی می خواهد سلامت جسم و جان او را تضمین کند. از سوی دیگر مى توان با این رخدادها دل های انسان ها را به هم نوعان خود نزدیک کرد و جلوه های زیبایی از ایثار و فداکاری برای هم نوع را در دوران همه گیری کرونا ثبت کرد.