طرح مسأله

گورستان جنة‌المعلاة، به دلیل دفن بسیاری از صحابه و بزرگان دین، همواره مورد توجه عموم مسلمانان، از فرقه‌های گوناگون بوده است. امامزادگان و سادات مکه، یکی از گروه‌هایی هستند که در این قبرستان دفن می‌شدند و دارای مقبره خاندانی بودند. به دلیل اهمیتِ نقش سادات و دارا بودن تشکیلات مجزا به نام نقابت، در این مقاله، سنگ‌نوشته‌های مربوط به سادات مدفون در جنة‌المعلاة مورد واکاوی قرار خواهد گرفت.

با توجه به این مقدمه، بایسته است به دو سوال پاسخ داده شود:

1. با توجه به سنگ‌نوشته‌های بر جای مانده، چه شخصیت‌هایی از سادات در قبرستان جنةالمعلاة دفن هستند؟

2. درباره نگارش چه مفاهیمی بر روی سنگ‌نوشته‌های امامزادگان جنةالمعلاة، تاکید شده است؟

درباره پیشنیه این تحقیق گفتنی است: هر چند سید علی قاضی عسکر در مقاله جنةالمعلاة و سید علی خیرخواه در مقاله جنةالمعلاة، این قبرستان را معرفی و توصیف کرده‌اند. همچنین خلیفة بن عبدالله الخلیفة و همکارانش در کتاب أحجار المعلاة الشاهدیة بمکة‌ المکرمة، 591 سنگ قبر را معرفی و توصیف کرده و عبدالرحمن بن ناصر السعید در مقاله النقوش الشعریة فی کتاب احجار المعلاة الشاهدیة بمکة المکرمة وقیمتها الأدبیة، شعرهای سنگ‌نوشته‌ها را بررسی کرده، اما بایسته است سنگ‌نوشته‌های امامزادگان و سادات مدفون در این قبرستان نیز بررسی شود. با توجه به این‌که در این موضوع خاص، تاکنون اثری ارائه نشده، باعث آگاهی مخاطبان نسبت به این موضوع خواهد شد.

روش ما در این نگارش، ابتدا گردآوری مواد تحقیق از کتاب أحجار المعلاة الشاهدیة بمکة‌ المکرمة و سپس صحت انتساب مدفونان آن با توجه به منابع علم انساب و سپس تحلیل محتوایی کمی و کیفی بوده است.

این پژوهش، پس از تبیین مفاهیم، در بخش سوم با عنوان: امامزادگان مدفون در قبرستان ابوطالب و وابستگان امامزادگان مدفون در قبرستان ابوطالب، متن سنگ‌نوشته‌های امامزادگان و وابستگان آنان را نقل کرده است. سپس در قسمت چهارم، به بیان زندگی‌ِنامه و صحت انتساب مدفونان مورد نظر پرداخته و در آخرین قسمت، متن سنگ‌نوشته‌ها، بررسی شده است.

تبیین مفاهیم

2 ـ 1. سنگ‌نوشته

سنگ‌نوشته‌های قبرها از لحاظ زبان‌شناسی، تاریخی و فرهنگی، فواید بی‌شماری دارد. آن‌ها با جملات کوتاه‌شان، از ارزش‌ها و باورهای درگذشتگان می‌گویند. نوشته‌های روی سنگ قبر، جدا از قالب‌های «نام، تاریخ تولد و مرگ»، یادداشتی ماندنی هستند که شخص مدفون شده در زیر آن، هیچ کنترلی روی آن‌ها ندارد. با آن‌که این نوشته‌ها گاه می‌توانند گمراه‌کننده و مبهم باشند، اما منبعی مهم و داده‌ای ارزشمند برای مطالعات زبان‌شناسان به حساب می‌آیند. به همین دلیل، زبان‌شناسان دنیا به گورستان‌ها می‌روند و تا آنجا که بتوانند، به‌طور دقیق نوشته‌های سنگ قبرها را ثبت می‌کنند، سپس آن‌ها را با داده‌های تاریخی مقایسه کرده و سعی می‌کنند با استفاده از آن‌ها، به برخی از پرسش‌های تاریخی، پاسخ دهند.

نکته‌ی کلیدی نوشته‌های سنگ قبرها این است که آن‌ها نه برای مرده بلکه برای زنده‌ها نوشته شده‌اند و حتی به صورت دقیق‌تر می‌توان گفت: آن‌ها به زنده‌ها یادآوری می‌کنند که شما عضوی از جامعه‌ای با عقاید و فرهنگی خاص هستید. سنگ‌ قبرهای قدیمی، لزوما حاوی اطلاعات چندانی درباره‌ی زندگی فرد درگذشته نیستند، اما سرشار از نشانه‌ها و نمادهای جامعه‌ای هستند که فرد به آن تعلق داشته است.  بنابر نوشته‌های سنگ‌قبرها می‌توان فهمید چه چیزهایی برای مردم آن عصر،  ارزش بوده است.

بنابر اهمیت سنگ‌نوشته‌ها، برخی نویسندگان، کتابهایی درباره آن نوشته‌اند؛ از جمله حافظ ابن ابی‌‌الدنیا کتاب «القبور» نوشت که یک باب آن، به کتابت روی قبور اختصاص دارد.

2 ـ 2. جَنَّة‌المَعلاة

قبرستانِ جَنَّة‌المَعلاة یا قبرستان حجون یا قبرستان ابوطالب، قبرستان قدیمی مکه، واقع در شمال شرقی این شهر، در دامنه جنوب غربی کوه حجون و نزدیک مسجد جن است. امروزه این قبرستان، در محله سلیمانیه قرار گرفته است. این گورستان، از حدود 100 سال پیش از ظهور اسلام وجود داشته و بنابر روایاتی، نخستین دفن‌شده در آن، قصی بن کلاب (480م.)، جدّ چهارم پیامبر(ص) است. افرادی از خاندان ایشان، مانند عبدالمطلب (579م.)، ابوطالب (10بعثت) و خدیجه(10بعثت) و شمار بسیاری از صحابه و تابعین، در این قبرستان دفن شده‌اند. (ر. ک: دانشنامه حرمین شریفین، ج6، صص99 ـ 89)

پیامبر خدا(ص) در روایاتی، این قبرستان را هم‌ردیف قبرستان بقیع و دفن‌شدگان در آن را در قیامت، ایمن خوانده است. (ازرقی، 1415ق، ج2، ص209) فقیهان شیعه و برخی فقیهان اهل سنت، زیارت قبور این قبرستان را مستحب دانسته‌اند. بر پایه روایتی، امام حسین(ع) قبر خدیجه در این قبرستان را زیارت کرده و کنار آن نماز خوانده است. (ابن شهر آشوب، 1376ق، ج3، ص224) همچنین پاره‌ای از آیین‌های مردم مکه در زیارت و بزرگداشت این قبرستان، در منابع تاریخی گزارش شده است.

این قبرستان در گذشته، دارای ۷۵ بارگاه گنبدپوش، مانند بارگاه حضرت خدیجه(س) و ابوطالب بود که توسط آل سعود و وهابی‌ها ویران شده است. امروزه، در ورودی بخش قدیمی قبرستان بسته شده و ورود به این قبرستان تنها از بخش جدید و از پشت نرده‌های نصب شده، امکان‌پذیر است. (دانشنامه حرمین شریفین، ج6، ص95)

امامزادگان مدفون در قبرستان ابوطالب

1. علی بن الامیر مالک

نام روی سنگ: علی بن الامیر مالک بن فلیتة ابن قاسم بن محمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله بن أبی‌هاشم محمد بن الحسن بن محمد بن موسی بن عبدالله بن موسی الجوزی عبدالله دماجة بنی‌هاشم بن الحسن بن الحسن ابن علی بن ابی‌‌طالب.

متن سنگ‌نوشته: .... هذا قبر الشر... المزعج بفراقة الأحباب الطفل الأمیر الشریف علی المکنا بجده بن الأمیر بع...... مالک بن فلیتة ابن قاسم بن محمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله بن أبی‌هاشم محمد بن الحسن[1] بن محمد بن موسی بن عبدالله بن موسی الجوزی[2] عبدالله دماجة[3] بنی‌هاشم بن الحسن بن الحسن ابن علی بن ابی‌‌طالب صلوات الله علیهم اجمعین. توفی یوم الأربعاء السادس و العشرون من جمادی الآخرة سنة‌ سبع و ستمائة. (خلیفه، عبدالله، 1425ق، ص597، ش549)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع سنگ: بازلت

نوع خط: نسخی بارز

تعداد خطوط: ـ ناقص ـ 7 خط مانده ـ

تاریخ فوت: چهارشنبه 26 جمادی‌الآخر 607 (همان.)

2. ابوالقاسم محمد بن علی

نام روی سنگ‌: ابوالقاسم محمد بن علی بن الحسین بن محمد بن الحسن بن اسماعیل بن ابراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب.

متن سنگ‌نوشته: بسم الله. اللهم اذا جمعت الاولین و الآخرین لمیقات یوم معلوم فاجعل ابوالقاسم محمد بن علی بن الحسین بن محمد بن الحسن بن اسماعیل بن ابراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب صلوات الله علیهم. (همان، ص65، ش36)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی

تاریخ فوت: قرن 3

تعداد خطوط: 10

نوع سنگ: بازلت

3. رقیة بنت الحسن

نام روی سنگ‌: رقیة ابنة الحسن بن القاسم ابن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی ابن ابی‌طالب.

متن سنگ‌نوشته: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ. هذا قبر رقیة ابنت الحسن بن القسم بن ابراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب رحمه الله علیها و ]رضوانه[ (همان، ص69، ش40)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی

تاریخ فوت: قرن 4

تعداد خطوط: 8

نوع سنگ: بازلت

4. خدیجة بنت الحسین

نام روی سنگ‌: خدیجة ابنت الحسین بن علی بن عبیدالله بن الحسن بن عبیدالله بن العباس بن علی بن ابی طالب.

متن سنگ‌نوشته: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ. اللهم اجعل خدیجة ابنت الحسین بن علی بن عبیدالله بن الحسن بن عبیدالله بن العباس بن علی بن ابی طالب من رفقاء جدها محمد علیه‌السلام. (همان، ص278، ش244)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی

تاریخ فوت: قرن 3

تعداد خطوط: 10

نوع سنگ: بازلت

5. رقیة بنت قاسم

نام روی سنگ: رقیة بنت قاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن إبی طالب

متن سنگ‌نوشته: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کَانَ یَرْجُو اللَّهَ وَالْیَوْمَ الْآخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا. (احزاب: 21) هذا قبر رقیة بنت قسم بن إبراهیم بن إسمعیل بن إبراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن إبی‌طالب رحمة الله علیها و رضوانه و ألحقها الله بجدها محمد و سلفها آمین. (همان، ص289، ش254)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی

تاریخ فوت: قرن 3

تعداد خطوط: 12

نوع سنگ: بازلت

6. قاسم بن الامیر فلیتة

نام روی سنگ: قاسم بن الأمیر فلیتة بن مالک بن فلیتة بن محمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله بن محمد بن الحسن بن محمد بن (موسی) بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن أبی‌طالب

متن سنگ‌نوشته: رحمة الله رحمة واسعة و المسلمین و صلی الله علی محمد وآله؛ لا إله إلا الله و صلی الله علی محمد و آله. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِیهَا نَعِیمٌ مُقِیمٌ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ. (توبه: 21 و 22) هذا قبر الشریف السعد الشاب المفجر الأکباد و التراب قاسم بن  الأمیر فلیتة بن مالک بن فلیتة .... بن محمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله بن محمد بن الحسن بن محمد بن موسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن أبی‌طالب صلوات الله علیهم. (همان، ص301، ش266)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: نسخ بارز

تاریخ فوت: قرن 7

تعداد خطوط: 8

نوع سنگ: بازلت

7. عبدالعزیز بن داود

نام روی سنگ: عبدالعزیز بن (داود) بن عبدالله بن سلیمان بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن موسی بن الحسن بن الحسن بن علی بن إبی‌طالب.

متن سنگ‌نوشته: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِکَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. (آل عمران: 18) هذا قبر عبدالعزیز بن (داود) بن عبدالله بن سلیمان بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن موسی بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب رضوان الله علیهم. توفی یوم الأحد  (من) ربیع الأول (.....) أربعمائة رحمة الله و ألحقه بنبیه. (همان، ص306، ش271)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی مورق بارز

تاریخ فوت: قرن 4

تعداد خطوط: 18

نوع سنگ: بازلت

8. شملة ابن الامیر فلیتة

نام کامل: شملة ابن الأمیر فلیتة بن القاسم بن محمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله بن إبی هاشم ابن الحسین بن محمد ابن موسی  بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن أبی‌طالب

متن سنگ‌نوشته: بسم الله الرحمن الرحیم. رحمة الله و برکاته علیکم أهل البیت إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ (هود: 73)؛ هذا قبر الشریف المعجل للبلا المفارق الأحبة و الوطن شملة بن الأمیر الأجل فلیتة ابن القسم ابن محمد بن جعفر ابن محمد بن عبدالله بن أبی‌هاشم ابن الحسین ابن محمد بن موسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحس(ن ابن علی بن) أبی‌طالب صلی الله علیهم (توفی فی) ثمان و عشرین من صفر سنة (ثلاث) و عشرین و خمسمائة رحمة الله و صلی الله علی محمد و سلم. (همان، ص439، ش401)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی بسیط بارز

تاریخ فوت: قرن 6

تعداد خطوط: 16

نوع سنگ: بازلت

9. بنوالقاسم بن ابراهیم

نام کامل: بنوالقاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب

متن سنگ‌نوشته: وکتب بسم الله حماد الرحمن الرحیم والحمد لله الحی الذی لایموت ذی‌العزة و القدرة والملکوت؛ هذه مقبرة بنی القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن حسن بن حسن بن علی بن أبی‌طالب ویعرفون ببنی طباطبا رحم الله من فیها من موتاهم ورضی عنهم و جمع بینهم وبین جدهم محمد صلی الله علیه و سلم. (همان، ص513، ش468)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی مورق غائر

تاریخ فوت: قرن 3

تعداد خطوط: 15

نوع سنگ: بازلت

وابستگانِ امامزادگانِ مدفون در قبرستان ابوطالب

9. سعیدة بنت عبدالله

نام کامل: سعیدة بنت عبدالله وصیفة القاید أبوعثمان خادم الأمیر فلیتة بن قاسم

متن سنگ‌نوشته:

کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ. (آل‌عمران: 185) هذا قبر سعیدة بنت عبدالله وصیفة القاید أبواعثمان خادم الأمیر فلیتة بن قاسم توفیت یوم سبع مضت من ربیع الأول فی سنة ست و خمسین و خمس مائة رحمها الله آمین. (همان، ص334، ش299)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: نسخی بارز منقوط

تاریخ فوت: 7 / 3 / 556

تعداد خطوط: 11 خط

نوع سنگ: بازلت

10. معین مولاة فاطمه

نام کامل: معین مولاة فاطمه ابنة عبدالله بن عبدالرحمن بن القاسم بن الحسن ابن زید بن الحسن بن علی ابن ابی طالب.

متن سنگ‌نوشته: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ. هذا قبر معین مولاة فاطمة ابنت عبدالله ابن عبدالرحمن ابن القاسم بن الحسن ابن زید ابن الحسن ابن علی بن ابی‌طالب رضی الله عنهما و رحمهما. (همان، ص153، ش123)

مشخصات سنگ‌نوشته:

نوع خط: کوفی

تاریخ فوت: قرن 4 ـ 5

تعداد خطوط: 12

نوع سنگ: بازلت

زندگینامه امامزداگان مدفون در قبرستان ابوطالب

1. علی بن الامیر مالک؛ از نوادگان حسن مثنی

درباره خود شخصیت سید علی بن مالک بن فیلته اطلاعاتی در دست نیست. لکن درباره فرزندان و اجدادش، گفتنی است: دو فرزند به نام‌های ابراهیم و ادریس داشته که نسلش از هر دو طریق، ادامه یافته است. (ابن مهنا، 1379ق، ص39) ابن عنبه دو فرزند دیگر به نام‌های  یحیی و مبارک را بر تعداد فرزندان علی بن مالک اضافه می‌کند. نسل مبارک بن علی با پنج فرزند، در خراسان ادامه یافت و یحیی بن علی بن مالک نیز یک فرزند بنام علی داشت. (ابن عنبه، 1383ق، ص170)

اجداد علی در مکه، حاکمیت و ریاست داشتند و به همین دلیل، او هم ساکن مکه بود و همان‌جا وفات یافت و دفن شد.

جدش محمد پسر سید موسای ثانی بن عبدالله، امیر مدینه بود. (ابن مهنا، 1379ق، ص45) در برخی منابع از او با عنوان  ابوعبدالله محمد الاکبر، جدّ امراء مکه یاد می شود. (رازی، 1419ق، ص20) او مدتی امارت ینبه را بر عهده داشته است. (عمری، 1380ق، ص87) جد دیگرش، سید ابو عبدالله حسین امیر مکه بود و امارت در میان فرزندان او منتقل می‌شده است. (رازی، 1419ق، ص21) سید جعفر اعرجی درباره وی می نویسد: «الحسین الامیر بن محمد الثائر، فقد کان رئیساً فی الحجاز و ینبع، وکان أمیراً مطاعاً، له الأمر و النهی فی تلک البلاد، وورث الاماره بنوه من بعده»  (اعرجی، 1419ق، ص261) جد دیگر علی بن الامیر،  سید ابوهاشم محمد بن عبدالله بن ابی هاشم محمد ـ که فرزندانش به آل هواشم معروف‌اند ـ امیران مکه بودند. وی چهار فرزند به اسامی: ابوالفضل جعفر، علی، عبدالله و حسین اصغر داشت. از ابوالفضل جعفر به عنوان امیر مکه یاد می شود اوفرزندی دارد بنام سید الامیر محمد تاج المعالی (مجد المعالی) که امیر مکه مکرمه بود و امارت در میان فرزندان او دست به دست می شد. (ابن عنبه، 1383ق، ص168؛ رازی، 1419ق، ص21)

قاسم بن محمد، جد علی بن الامیر، مکنی به ابوفلیته، امیر مکه مکرمه بود که نسل او هم از امیران مکه بودند. (ابن عنبه، 1383ق، ص168) فخر رازی از قاسم (مکنی به ابوهاشم) با عنوان" الامیر الاجل امیر الامرا بمکه" یاد می کند. (رازی، 1419ق، ص21؛ اعرجی، 1419ق، ص266) سید جعفر از او به شایستگی یاد می‌کند و می‌نویسد:" واما ابو فلیته القاسم بن محمد بن جعفر، وکان امیرا عاقلا مدبّرا، محبّا لارحامه علی خلاف آبائه و اعمامه ". (اعرجی، 1419ق، ص267)

فخر رازی برای قاسم سه فرزند به نام‌های فلیته (پدر بزرگ علی بن  الامیر مالک) و هاشم و احمد ذکر می‌کند و می‌نویسد: فلیته امیر مکه می‌شود و برادرش احمد با او به نزاع برمی‌خیزد و سپس به دست فلیته کشته می‌شود. سید فلیته در سال 527ق، وفات می‌کند. (رازی، 1419ق، ص22) سید فلیته  پنج فرزند که یکی از آنها سید مالک بود  و دو فرزند به نام‌های سید یعلش و علی داشت. (اعرجی، 1419ق، ص268)

2. ابوالقاسم محمد بن علی؛ از نوادگان حسن مثنی

نسب ابوالقاسم محمد در منابع انساب، این‌گونه آمده است: ابوالقاسم محمد بن علی بن حسین بربری بن ابوجعفر محمد التج بن حسن التج بن ابوعلی حسن التج بن ابی‌ابراهیم اسماعیل الدیباج.[4]

جد او حسن بن اسماعیل ملقب به تج و مکنی به ابوعلی، در قیام فخ شرکت داشت و پس از شکست قیام دستگیر و به مدت 25 سال زندانی بود تا اینکه در زمان مامون آزاد شد. وی در سن 63 سالگی از دنیا رفت. یک فرزند به نام حسن داشت که او نیز ملقب به تج بود (ابن عنبه، 1383ق، ص198) و نسلش از او ادامه یافت. بنابراین در نوشته روی سنگ قبر، نام یک حسن از قلم افتاده است.

ابوالحسن عمری، حسن بن حسن بن اسماعیل الدیباج را ملقب به تج، و مادرش را نوفلی هاشمی معرفی می‌کند و یک دختر و هفت فرزند برای او قایل است که از جمله آنها ابوجعفر محمد التج است که فرزندانش در مصر و مکه بودند. از جمله ایشان حسین و محمد فرزندان عبدالله بن حسین بربری در مکه. (عمری، 1380ق، ص69؛ اعرجی، 1419ق، صص328 و342)

فخر رازی و مروزی نیز تداوم نسل حسن بن اسماعیل الدیباج را از حسن التج می‌داند و برای او دو پسر به نام محمد التج و ابوالقاسم علی اکبر ساکن مصر می‌داند. سپس برای جد‍ّ ابوالقاسم، صاحب این سنگ‌نوشته، سه فرزند می‌شمارد که یکی از آنها‌، جدّ دیگر اوست: ابوعبدالله حسین البربری الخطیب (ابن عنبه، 1383ق، ص199)، وی دو پسر به نام‌های علی و عبدالله داشت که نسل زیادی در مکه وشام از خود بر جای گذاشتند و به سادات بربریین شهرت داشتند. (مروزی، 1409ق، ص114؛ رازی، 1419ق، ص48) بنابراین نام پدر سید ابوالقاسم، صاحب ترجمه این سنگ‌نوشته، در نوشته مروزی و فخر رازی آمده و تصریح شده که نسلش در مکه و مصر بودند.

همچنین ابن مهنا، برای علی بن ابی‌عبدالله حسین بربری، دو فرزند به نام‌های محمد (صاحب ترجمه این سنگ‌نوشه) و احمد و برای محمد فرزندی به نام ابراهیم و برای احمد پسری بنام ابوالعشاق ذکر می‌کند. (ابن مهنا، 1379ق، ص78) بنابراین معلوم شد علاوه بر صحت نام صاحب ترجمه ، فرزندی به نام ابراهیم نیز در منابع نسبی، برای او ذکر شده است.

3. رقیة بنت الحسن؛ از نوادگان حسن مثنی

همچنان که از نوشته سنگ قبر پیداست، بین قاسم و ابراهیم الغمر دو واسطه از قلم افتاده است.

4. خدیجه بنت الحسین؛ از نوادگان حضرت عباس

متاسفانه نام خدیجه بنت حسین در کتب انساب ذکر نشده و ظاهرا در سلسله نسب وی نیز اشکالی باشد.

بر اساس گزارش‌های علمای انساب، جدّ وی، سید حسن بن عبیدالله بن عباس، راوی حدیث، هفت پسر دارد که یکی از آن‌ها عبدالله است (عمری، 1380ق، ص213) که ظاهراً همان عبیدالله (بر روی سنگ‌نوشته) است؛ زیرا ابوالحسن عمری ضمن معرفی یکی از نوادگان سید حسن بن عبیدالله می نویسد؛ ابوالحسن علی بن محمد التابوت بن الحسن بن علی بن عبیدالله القاضی بن حسن بن عبیدالله بن عباس الشهید، چندین فرزند در طبریه داشته است. (عمری، 1380ق، ص239) بر این اساس ضمن تایید شجره‌نامه فوق، محمد التابوت باید فرزند حسین بن علی و برادر خدیجه صاحب این سنگ‌نوشته باشد.

ابوالحسن عمری نسابه درباره نسب عبیدالله می‌نویسد: او فرزند حسن بن عبدالله بن حسن بن عبیدالله بن عباس شهید (ع) است. سپس عبیدالله را امیر مکه و مدینه از طرف مامون عباسی ذکر کرده و میِ‌نویسد: وی دارای جلالت قد و عظمت شان و سیدی محترم و قاضی مکه مکرمه بوده است. (عمری، 1380ق، صص239 ـ 238؛ ابن عنبه، 1383ق، ص443)

بنابر این، بین سید حسین بن علی وعبیدالل ، یک عبیدالله بن حسن دیگر تکرار شده که در سنگ نوشته قبر نیامده و صحیح آن، این‌گونه خواهد بود: خدیجه دختر حسین بن علی بن عبیدالله بن حسن بن عبیدالله (عبدالله) بن حسن بن عبیدالله بن عباس الشهید (ع). (عمری، 1380ق، صص240 ـ 239؛ اعرجی، 1427ق، ص485)

فخر رازی، مادر علی بن عبیدالله (جد خدیجه) را  کلثم بنت حسین اصغر پسر امام سجاد (ع) ذکر می‌کند. (رازی، 1419ق، ص201) و مروزی مادر ابوعبدالله حسین بن علی بن عبیدالله (پدر خدیجه) را فاطمه، دختر حمزة بن حسن بن عبیدالله بن عباس (ع) می‌داند وبرای حسین شش فرزند پر معقب قایل است و نام دختران او را ذکر نمی‌کند. (مروزی، 1409ق، ص172)

5. رقیه بنت قاسم ؛ از نوادگان حسن مثنی

شرح حال وی در هیچ یک از منابع نسبی بیان نشده است.

6. قاسم بن الامیر فلیتة؛ از نوادگان حسن مثنی

شرح حال وی در هیچ یک از منابع نسبی بیان نشده و تنها ابن عنبه و دیگران اسم عمویش با عنوان علی بن مالک بن فلیته را در کتابشان بیان داشته و برای او دو فرزند به اسم ابراهیم و ادریس ذکر نموده اند. (ابن عنبه، 1383ق، ص170؛ موسوی، حسین ابوسعیده، 2011ق، ج 8، ص72؛ ابن مهنا، 1379ق، ص39)

7. عبدالعزیز بن داود؛ از نوادگان حسن مثنی

نام عبدالعزیز در منابع نسبی ذکر نشده است و ظاهراً از سادات غیر معقب بوده است.

نام جدّ سوم وی، عبدالله بن موسی الثانی بن عبدالله بن موسی الجون در برخی از منابع انساب آمده است. (اعرجی، 1419ق، ص239) ابوالحسن عمری نسابه از او با عنوان عبدالله بن موسی یاد می کند و می نویسد نسلش منقرض شده است. (عمری، 1380ق، ص53) سید جعفر اعرجی نیز با عنوان" فقد اعقب ثم انقرض" از او یاد می کند. (اعرجی، 1419ق، ص240) بنابراین اگر نسب فوق صحیح باشد که ظاهرا نیست نام صاحب ترجمه در منابع انساب نیست. از طرفی در شجره نامه یک موسی اضافه است و موسی را به حسن مثنی نسبت داده که صحیح آن موسی بن عبدالله المحض است، بنابراین موسی اولی اضافه است. بنابراین سلیمان بن عبدالله به موسی الجون وجود خارجی دارد و دارای اولاد می باشد.

ابوالحسن عمری نسابه، سلیمان بن عبدالله را سیدی محترم بر می شمارد و فرزندان او را ساکن حوالی مکه در بادیه می داند. و از ایشان ابوعبدالله الحسین الشبیه العابد الخیربن علی بن داوود بن سلیمان بن عبدالله معرفی می کند (عمری، 1380ق، ص51) که در این صورت برادر سید عبدالعزیز صاحب ترجمه است.

فخر رازی نسل سلیمان را با عنوان سلیمانیین  ذکر می کند و می نویسد او یک فرزند معقب داشت که نامش داوود بود و مادرش ام قریبه دختر ابراهیم بن موسی الجون، دختر عمویش بود.او برای داوود  شش فرزند به اسامی ذیل می شمارد:

1.      عبدالله ابوالفاتک العالم مکنی به ابوالکرام، نسلش به فاتکیین مشهور است.

2.      علی الازرق؛ در بایه سکونت داشت و دارای سه فرزند بود.

3.      حسین الشاعر؛ مشهور به جنگجو و دارای نسل زیادی است.

4.      حسن المحترق؛ وی چهار فرزند داشت.

5.      محمد المصفح؛ وی هفت فرزند داشت و نسلش را المفصحیونمی خواندند.

6.      اسحاق (مروزی، 1409ق، ص95؛ رازی، 1419ق، ص29؛ اعرجی، 1419ق، ص230)

8. شملة ابن الامیر فلیتة؛ از نوادگان حسن مثنی

متاسفانه نام وی در منابع انساب و تراجم ذکر نشده  است. فخر رازی به عنوان برادر ابوهاشم قاسم بن محمد یاد می کند و می نویسد: والامیرشمس المعالی نسیب الخلافه ابو نجاد شمیله که مدتی در خراسان بود و بیش از صد سال عمر کرد. (ابن عنبه، 1383ق، ص169) این عموی شمیله صاحب ترجمه است. (مروزی، 1409ق، ص88؛ رازی، 1419ق، ص21)

9. بنوالقاسم بن ابراهیم؛ از نوادگان حسن مثنی

همان‌گونه که از متن سنگ‌نوشته مشخص است، این سنگ قبر متعلق به تعدادی از فرزندان ابراهیم است. در متن آمده بود: هذه مقبرة بنی القاسم بن إبراهیم معروف به بنی‌طباطبا. با توجه به کثرت فرزندان و نوادگان سید قاسم الرسی در مدینه و مهاجرت برخی از آنها به مکه در این سنگ قبر اسامی مدفونان از فرزندان قاسم نوشته شده نیست تا شرح حال آنان از منابع انساب استخراج شود.

درباره جد آنها گفتنی است، نام سید قاسم در اکثر کتب انساب و تراجم امده است. وی فرزند ابراهیم طباطبا بن اسماعیل الدیباج بن ابراهیم الغمر است که از او به عنوان امام قاسم الرَسّی یاد می کنند. وی مکنی به ابو محمد، و سیدی بافضل، شاعر، عفیف و زاهد و با ورع بود. در سال 220ق، با او به امامت زیدیه بیعت کردند و علی بن معتز عباسی به مخالفت با او پرداخت تالیفات زیادی در فقه و حدیث دارد. در سن 77 سالگی  وبه سال 246ق، در کوه رس وفات یافت. (عمری، 1380ق، ص73؛ رازی، 1419ق، صص40 ـ 39) فرقه قاسمیه از منشقات زیدیه به او منتسب است. (مروزی، 1409ق، ص103) سید قاسم رسی دارای مناعت طبع و حیای زیادی بود ، با وجود آنکه در مشقت و درفشار مخارج زندگانی خود بود، حاکم مدینه برای او هفت بار شتر طلا می فرستد اما او نمی پذیرد. (اعرجی، 1419ق، ص354)

علمای انساب برای او دوازده فرزند پسر بر شمرده اند اما از هفت فرزند نسل دار که  هرکدام دارای بیت و فرزندان بی شماری هستند و اسامی آنها عبارتند از؛

1.      حسین العابد ؛ از فقهای زیدی مسلک و در طبرستان سکونت داشت. از او با عنوان السید جواد یاد می شود.

2.      ابو عبدالله محمد العابد؛ در مصر سونت داشت.

3.      ابوالقاسم اسماعیل ؛ در مصر بود.

4.      موسی، در مصر بود.

5.      یحیی العالم الرئیس؛ در رمله سکونت داشت.

6.      سلیمان؛ در مدینه بود.

7.      حسن الرئیس؛ در مدینه بود.

8.      عبدالله؛ او دارای فرزندانی بود اما نسلش منقرض شد.

9.      اسماعیل؛

10. اسحاق؛ در مدینه سکونت داشت و در هانجا صاحب فرزندانی شد اما نسلش منقرض گشت.

11. ابراهیم؛ او دارای فرزندانی بود اما نسلش منقرض شد.

12. داوود؛ او دارای فرزندانی بود اما نسلش منقرض شد. (رازی، 1419ق، صص40 ـ 39؛ عبیدلی، 1385ق، ص44)

10. سعیدة بنت عبدالله

سنگ قبر مربوط است به یکی از خادمانِ امیر فلیته؛ وی،  امیر مکه پس از پدرش سید قاسم است اما برادرش احمد با او به نزاع بر می خیزد و سپس به دست فلیته کشته می شود. از او با عنوان الامیر الاشجاع الفارس  یاد می شود. (ابن عنبه، 1383ق، ص169) سید جعفر اعرجی از او با عنوان" الامیر فلیته کان فی غایه الافضل " (اعرجی، 1419ق، ص268) یاد می کند. وی در سال 527ق، وفات می کند. (رازی، 1419ق، ص22)

سید فلیته  پنج فرزند به اسامی ذیل داشت:

1.   سید عمده الدین (تاج الدین) هاشم الامیر، او امارت مکه مکرمه را به زور شمشیر از برادران و عمویش گرفت و عاقبت در سال 551ه.ق وفات یافت. او یک فرزند بنام سید ابوالحسین قاسم داشت که پس از پدر امارت مکه را بر عهده داشت و در سال 557ق، وفات یافت. (ابن طقطقی، 1418ق، ص101؛ اعرجی، 1427ق، ص155)

2.   سید یحیی ، او از جمله کسانیست که با برادر خود سید هاشم در امارت مکه به نزاع پرداخت و عاقبت شکست خورد. او یک فرزند بنام سید حسن داشت.

3.   سید عبدالله، با همکاری برادرش سید یحیی، بر علیه برادرش سید هاشم برای به دست آوردن امارت مکه به نزاع پرداخت و شکست خورد.

4.   سید مالک. دو فرزند بنام سید یعلشو علی داشت.

5.   سید قطب الدین عیسی الامیر، او امارت مکه را پس از قاسم بن قاشم به دست گرفت. (ابن طقطقی، 1418ق، ص101؛  اعرجی، 1427ق، ص155)

 از خدام امیر فلیته در منابع نسبی یادی نشده است. توضیحات بیشتر در ترجمه بعدی اشاره خواهد شد.

11. معین مولاة فاطمه

متاسفانه نام فاطمه دختر عبدالله بن عبدالرحمن الشجری در منابع انساب ذکر نشده و علمای انساب تنها از عبدالرحمن الشجری و دیگر فرزندان او یاد کردند که نام عبدالله در میان فرزندان او نیست. عدم ذکر نام این فرزند شاید بدان خاطر است که وی بلاعقب بوده و تنها همین یک دختر را داشته است که علمای انساب نام آن را جزو معقبین ذکر ننموده‌اند.

جدّ فاطمه که صاحب قبر خادم او بوده، عبدالرحمن با عنوان شجری، از سادات مدینه است. وی منسوب به شجره روستایی نزدیک مدینه می‌باشد. (ابن عنبه، 1383ق، ص101) مادرش کنیز بود .چهار دختر و و پنج پسر داشت.  (عمری، 1380ق، ص31) تداوم نسل وی از سه پسرش (عبیدلی، 1385ق، ص97) و ابن عنبه از هر پنج فرزندش می داند. (ابن عنبه، 1383ق، ص101؛ رازی، 1419ق، ص67؛ ابن مهنا، 1379ق، ص99) برخی تعداد فرزندان او را بیش نه تن می دانند.

نتیجه گیری

درباره نوع سنگ‌هایی که بر روی آن، مشخصات متوفی حک شده است، تمامی آن‌ها از جنس سنگ بازلت است که با توجه به طبیعت کوهستانی مکه و فراوانی این نوع سنگ، طبیعی است.

درباره خط سنگ‌نوشته‌ها، از خط کوفی و نسخ استفاده شده است. در 8 سنگ‌نوشته از خط کوفی 8 (مطلق خط کوفی (5)، کوفی مورق بارز (1)، کوفی بسیط بارز (1) و کوفی مورق غائر (1)) و در 3 سنگ‌نوشته، از خط نسخ (نسخ بارز ()2  و نسخ بارز نقوط (1) استفاده شده است. از نظر زمانی، بین سنگ‌ِنوشته‌های قبل از قرن 6، نسخ وجود ندارد و همگی کوفی هستند. خط نسخ متعلق به قرن 6 و بعد از آن می‌باشد که بیانگر استفاده گسترده خط کوفی است.

درباره امامزادگانی که سنگ‌قبرهای آنان در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفت، 8 نفر از نوادگان حسن مثنی فرزند امام حسن(ع) و یک نفر از نوادگان حضرت عباس(ع) می‌باشد. در قسمت خادمان نیز یکی خادم فتیله از نوادگان حسن مثنی و دیگری خادم نواده زید بن حسن بود که فراوانی مطلق نوادگان امام حسن(ع) با توجه به جایگاه حسنی‌ها در مکه و مدینه، قابل اثبات است.

درباره تحلیل نوشته‌های سنگ‌قبرها، از حیث کاربرد آیات قرآنی، این آمار به دست می‌آید: سوره توحید 3 بار تکرار شده و آیات 21 احزاب ، 21 و 22 توبه ، 18 و 185 آل عمران و 73 هود، هر کدام یک بار درج شده است. در مجموع 8 تا از 11 سنگ قبر مورد پژوهش در این مقاله، دربردارنده آیات قرآنی است که نشانگر اهمیت کاربردبست آن بر روی سنگ‌قبرها دارد.

سلام و درود بر حضرت محمد (ص) به دو صورتِ صلی الله علی محمد و سلم (2 بار) و علیه‌السلام یک بار استفاده شده که نشانگر کاربست صلوات بدون آل در آن دوران بوده است. سلام و درود بر اجداد متوفی که امام و امامزاده‌اند، دارای فراوانی 5 از 11، بدین صورت است: صلوات الله علیهم (2)، صلوات الله علیهم اجمعین (1)، صلی الله علیهم (1)، رضوان الله علیهم (1).

تحلیل آماری دعاهایی که برای متوفی درج شده است (بر اساس نمودار 1): درخواست رحمت الهی برای متوفی (7) (47%)؛ درخواست رفاقت، الحاق و جمع با جدّ متوفی حضرت محمد (ص) (4) (27%)؛ درخواست رضوان الهی برای متوفی (2) (13%) و درخواست رضایت خداوند 2 (13%) مرتبه تکرار شده است که با توجه به نیاز شدید متوفی به رحمت الهی در دنیای پس از مرگ، از اهمیت ویژه‌ای بر روی سنگ‌نوشته‌ها برخوردار است.