نوع مقاله : اخبار و گزارشها
گزارشی از همایش جهانی
«بقیع مدفن امامان و اصحاب» و دستاوردهای علمی آن
محمدسعید نجاتی[1]
چکیده
این مقاله گزارش جامعی از همایش جهانی «بقیع: مدفن امامان و اصحاب» است که در روزهای 30 و 31 فروردینماه 1403 مصادف با شوال 1445 قمرى برگزار شد. در این مقاله خلاصه سخنرانیهای جلسه اصلی و کارگروهها و مقالات و آثار منتشرشده در آن به همراه سوابق و پیشینه و فعالیتها ارائهشده است. این همایش با محوریت پژوهشکده حج و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری و همکاری بسیاری از مراکز علمی و پژوهشی حوزوی و دانشگاهی برگزار شد.
کلیدواژگان: بقیع، یومالهدم، حرم بقیع، تخریب بقیع، همایش بقیع، بقیع مدفن امامان و اصحاب.
[1]. دکترای تاریخ اسلام، استادیار گروه تاریخ اهل بیت جامعةالمصطفی (مدیر واحد بقیع پژوهی پژوهشکده حج و زیارت)، nejati@ gmail.com.
معرفی
همایش جهانی «بقیع مدفن امامان و اصحاب» با هدف بزرگداشت بقیع و یادآوری جایگاه این میراث مقدس فرهنگی و دینی و تقویت همبستگی و برادری میان مسلمانان به همت پژوهشکده حج و زیارت و با مشارکت سى مرکز علمی در سالن همایشهای حوزه نمایندگی ولی فقیه در حج و زیارت در شهر قم برگزار شد. از دیگر اهداف این همایش می توان به همبستگی مسلمانان جهان در برابر هر گونه افراط و تفریط و تکفیر سایر مسلمانان، جلوگیری از تکرار جنایات ناشی از افراطگرایی و جبران آنچه در قرن گذشته بر بقیع و میراث فرهنگی و مذهبی مسلمانان گذشت، اشاره کرد.
انگیزه برگزارى همایش این بود که اکنون پس از گذشت یک قرن از حادثه تلخ تخریب بقیع و با افشای بطلان و انحراف جریان های تکفیری - حتی در نزد حکومتی که سالها حامی این ایدئولوژی بود - امیدی میان دوستداران اهل بیت زنده شده است که تلاش های نوین در بازسازی قبرستان بقیع تأثیر خواهد داشت.
پیشینه و فعالیتهای پیش از همایش
همایش جهانی «بقیع مدفن امامان و اصحاب» با محوریت پژوهشکده حج و زیارت و بعثه رهبری و همکاری بسیاری از مراکز علمی و پژوهشی حوزوی و دانشگاهی در بهار 1403 شمسى (شوال 1445 ق) در قم برگزار شد.
یکی از پیشنیازهاى تلاش برای پیگیری مسئله بقیع آشنایی با تاریخ فرهنگی بقیع و نقش تمدنی آن است؛ ازاینرو پژوهشکده حج و زیارت پس از پنج سال تلاش علمی و فرهنگی این همایش را در دستور کار قرار داد. این همایش آخرین گام از یک برنامه چندمرحلهای است که عبارتند از:
- تدوین نظام بقیعشناسی؛
- دعوت به همکاری برای تحقیق در این زمینه در مراکز علمی و آموزشی کشور؛
- برگزاری همایشهای مقدماتی سالیانه بقیع برای نظارت بر پیشرفت سالانه بقیعشناسی و پایهگذاری مطالعات جهانی؛
- فراخوان حمایت از آثار علمی مرتبط با بقیع؛
- حمایت از ماکتها و تندیسهای مرتبط با بقیع؛
- برپایی نمایشگاههای فرهنگی با موضوع بقیع؛
- راهاندازی سایت baqi.ir و شبکههای اجتماعی بقیع.
برگزارکنندگان همایش جهانی بقیع بر این باورند که تولید محتوای علمی درباره بقیع و روشن کردن زوایای تاریک مطالعات در این زمینه اولین گام در علاقهمند کردن جامعه نخبگان به موضوع بقیع است.
بر اساس رویکرد برگزارکنندگان این همایش مسئله بقیع کانون عاطفی برای شعلهور کردن شور مبارزه با افراطگرایی و تکفیر و پشتوانه عاطفی مقاومت ایدئولوژیک و نظری در برابر این جریان است تا مبادا جنایتهای آنها تکرار شود. از سوی دیگر این همایش ادای احترام به بزرگان مدفون در بقیع و تلاشی به منظور حفظ و احیای هویت فرهنگی مسلمانان برای نسلهای آینده است، پیش از آنکه بقایای این بقاع متبرکه دستخوش نابودی کامل شود.
راهبرد این همایش جلب همکاری مسلمانان مذاهب مختلف اسلامی برای مقابله با افراطگرایی به منظور احیای بقیع است. بدین منظور برای تقویت زبان مطالبه ارائه جایگاه تراثی حرم بقیع به عنوان «میراث مشترک مسلمانان» در مجامع فرهنگی جهان، طرح حق معنوی زیارت آزادانه بقیع در مجامع دادخواهی جهانی و ثبت زیارت آزادانه بقیع به عنوان آثار فرهنگی ناملموس مسلمانان و ثبت بناهای بقیع به عنوان آثار فرهنگی باستانی در یونسکو در دستور کار این همایش قرار گرفت.
برای غنای علمی هر چه بیشتر این همایش بینالمللی اقدامات مختلفی انجام شده است:
۱. اولین هماندیشی بقیعپژوهان کشور در سال ۱۳۹۸ شمسی؛
۲. همایش «بقیع نگین تراث اسلامی» در سال ۱۳۹۹ شمسی؛
۳. همایش «بقیع حرم اهل بیت: و اصحاب» در سال ۱۴۰۰ شمسی؛
۴. همایش «بقیع پیونددهنده مذاهب اسلامی» در سال ۱۴۰۱ شمسی؛
۵. پیشکنگره بینالمللی «بقیع مدفن امامان و اصحاب» در سال ۱۴۰۲ شمسی.
الف) «نقد تاریخی - کلامی بر وهابیت پیرامون زیارت و مزارها» با ارائه حجتالاسلام والمسلمین دکتر فنایی، استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی؛
ب) «زیارت مطلوب: حق شهروندی مشروع نزد فرق اسلامی» با ارائه دکتر مهدی نوریان، استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی؛
ج) «نقش و جایگاه بقیع در تاریخ اسلام» با ارائه دکتر امیرحسین حاتمی، دانشیار گروه تاریخ فقه الحدیث؛
د) «تحولات روایی در تجویز و تحریم زیارت» با ارائه دکتر داوود معماری، دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث.
گزارشی از جلسه اصلی همایش در روز پنجشنبه
این همایش با سخنرانی حجتالاسلام والمسلمین آقای سید عبدالفتاح نواب، نماینده محترم ولی فقیه در امور حج و زیارت، و با حضور آیتالله محسن قمی، معاون امور بینالملل دفتر مقام معظم رهبری، آغاز شد.
در ابتدای این همایش آقای دکتر میرزا علیزاده، رئیس پژوهشکده حج و زیارت، به ایراد گزارشی از فعالیتهای انجامشده در زمینه همایش جهانی بقیع پرداخت و با اشاره به اهداف برگزاری این همایش، گفت: بقیع، به دلیل همسایگی با حرم ملکوتی پیامبر اسلام9 و در بر گرفتن شماری فراوان از یادگارهای خاندان گرامی آن حضرت و یاران ارجمند و پیروان آن وجود نازنین، همواره زیارتگاه و آرامبخش دلهای مشتاق و خسته، از مجاوران و زائران گرفته تا عمرهگزاران و حجگزارانی است که راههای دور و نزدیک را به آهنگ دیدار و زیارت آرمیدگان در آن درنوردیدهاند.
وی با بیان اینکه پژوهشکده حج و زیارت، وابسته به بعثه مقام معظم رهبری، با همکاری نزدیک به سی نهاد دانشی و پژوهشی اقدام به برگزاری «همایش جهانی بقیع مدفن امامان و اصحاب» کرده است، افزود: بدینمنظور با محوریت واحد بقیعپژوهیِ گروه تاریخ و سیره و با هدف «پایش اماکن مقدس حرمین شریفین»، بهویژه بقیع و آثار و تاریخچه آن، همه تلاش ها برای برگزاری هر چه باشکوهتر این همایش به کار گرفته شده است.
وی به برآیند تلاشها و رایزنیها با استادان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه برای ژرفای هر چه بیشتر این همایش اشاره کرد و تدوین نظامنامه پژوهشی مطالعات بقیع و تدوین مجموعه آثار بقیع در قالب دهها جلد کتاب را از آن جمله برشمرد و عناوینی مانند تاریخ بقیع، تاریخ شفاهی بقیع، آرمیدگان بقیع، بقیع در سفرنامهها، بقیع در آینه ادب و هنر، تخریب و بازسازی بقیع، کتابشناسی بقیع، آثار اردو، مجموعهمقالات و چکیده مقالات را یادآور شد. رئیس پژوهشکده حج و زیارت همچنین با اشاره به اینکه از مجموع 80 مقاله دریافتشده 66 مقاله پذیرفته، و 63 مقاله هم چاپ شده است افزود: ویژهنامههای ترویجی، پژوهشی و تخصصی (عربی) در حوزه مطالعات بقیع هم منتشر شده و مقالههای چهار شماره از نشریههای پژوهشکده حج و زیارت منحصراً با موضوع بقیع نگارش و چاپ شده است.
دکتر میرزا علیزاده از راهاندازی بانک اطلاعاتی و شبکههای رسانهای و اجتماعی در حوزه بقیعپژوهی (برای اولین بار) و تارنمای بقیع به نشانی baqi.ir خبر داد و به ارسال فراخوان و دعوتنامه همکاری به حدود چهل مرکز دانشی و پژوهشی برای مشارکت در همایش، برگزاری نشست هماندیشی مراکز همکار در بهمنماه 1401، برنامهریزی و پیگیری برای برگزاری جلسات مستقل با تکتک مراکز مشارکتکننده در همایش در خرداد و تیرماه 1402، پیگیری برای برگزاری پیشنشستهای علمی به همت مراکز همکار و نیز در پژوهشکده حج و زیارت اشاره کرد و گفت: بیش از بیست پیشنشست درباره همایش در این پژوهشکده و نیز به همت مراکز همکار برگزار شده است.
سخنان نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت
در ادامه برگزاری همایش حجتالاسلام والمسلمین نواب، نماینده محترم ولی فقیه در امور حج و زیارت، به ایراد سخنرانی پرداختند. ایشان با اشاره به جایگاه و منزلت ویژه بقیع نزد پیامبر9 گفتند: نبی مکرم اسلام9 بقیع را محل عبادت، مدرسه، اردوگاه و مصلای نماز استسقا (طلب باران) میدانستند که میتواند چراغ راه امت باشد.
ایشان با اشاره به بقیع، که مکانى دارای شرافت است، اظهار کردند: مسئله بقیع از جنبههای مختلف قابل بحث است و این مکان مقدس با وجود جایگاه معنوی و پربار مظلوم واقع شده است.
وی با اشاره به اینکه مظلومیت بقیع از آنچه پیش آمده دردناکتر است تأکید کرد: امروز جامعه از انوار تابناک امامان معصوم و اصحاب مدفون در بقیع محروم است. این در حالی است که اگر ائمه بقیع:، اصحاب پیامبر9 و بزرگان آرمیده در آن در هر سرزمین دیگری مدفون بودند، از احترام بیشترى برخوردار بودند و زائرانشان تکریم مىشدند.
حجتالاسلام والمسلمین نواب در ادامه با اشاره به اینکه شخصیتهای گرانسنگی در بقیع به خاک سپرده شدهاند، گفت: بزرگان بسیارى در این مکان آرمیدهاند که هیچ نامی از آنها نیست و اگر درباره این شخصیتها از خیلی از افراد سؤال کنید، شاید مطلب چندانى درباره آنها ندانند. این در حالی است که جمع کثیری از اصحاب پیامبر9، ائمه: و یاران و وفاداران ایشان در این مکان دفن شدهاند که از جمله آنها میتوان به شهدای احد اشاره کرد.
نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت در بخش دیگری از سخنان خود منزلت و جایگاه بقیع را یادآور شد و گفت: کتابهای بسیارى درباه بقیع و ائمه معصوم: و اصحاب پیامبر9 مدفون در این مکان نوشته شده و بقیع در طول تاریخ شاهد تحولات بسیارى بوده است.
وی با اشاره به اینکه بقیع بعد از مسجدالنبی9 جایگاه والایی نزد نبی مکرم اسلام9 داشته است افزود: پیامبر9 هر شب به بقیع میرفتند که بیانگر فضیلت این مکان مقدس است. گفتنى است بقیع در طول تاریخ با وجود همه محدودیتها در کانون توجه مسلمانان قرار داشته است.
حجتالاسلام والمسلمین نواب بر لزوم بازسازی درخور بقیع تأکید و تصریح کرد: یکی از شخصیتهای والامقام مدفون در بقیع فاطمه بنت اسد مادر امام علی7 است که شاید خیلی از زائران ایشان را نشناسند؛ در صورتی که روایت شده است نبی مکرم اسلام9 زمانی که بر پیکرشان نماز اقامه کردند هفتاد بار تکبیر گفتند و جهت ساماندهی قبر ایشان وارد قبر شدند و گریان خارج شدند.
وی گفت: پیامبر اکرم9 همچنین در شب نیمه شعبان به بقیع میرفتند. مسلمانان بر این باورند که شب نیمه شعبان شب مغفرت است.
وی با تأکید بر اینکه پیامبر9 از بقیع به عنوان مدرسه و اردوگاه آموزشی استفاده میکردند گفت: روایت شده است که رسول اکرم9 نماز استسقا (طلب باران) را در این مکان مقدس اقامه کردند؛ همچنین با امام علی7 وارد بقیع شدند و درسها و بحثهای معنوی و آموزشی در این مکان مقدس ارائه کردند.
وی در ادامه درباره اهمیت زیارت قبور بقیع گفت: امام حسن بن علی8 از پیامبر خدا9 پرسید: پدرم! پاداش کسی که تو را زیارت کند چیست؟ پیامبر خدا9 فرمود: فرزندم! هر کس مرا - زنده باشم یا مرده - پدرت، برادرت یا تو را زیارت کند بر عهده من است که در قیامت او را دیدار کنم و از گناهانش برهانم.
حجتالاسلام والمسلمین نواب در پایان گفت: قبور ائمه: و صحابه پیامبر9 در بقیع مکانهای مبارکیاند که باید تکریم شوند.
سخنرانی آیتالله حسینی بوشهری رئیس جامعه مدرسین حوزههای علمیه
رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با بیان اینکه بقیع از نظر مکانی شرافت خاصی دارد، گفت: بقیع یکی از مکانهای مهم در جهان اسلام به شمار میرود و باید همچون یک نشان در سطح بینالمللی مطرح شود. همچنین قبرستان بقیع با تاریخ اعتقادی ما ارتباط دارد و میراث هویتی ماست و مسلمانان از گذشته تا امروز این مکان را ارج مینهند.
آیتالله سیدهاشم حسینی بوشهری با اشاره به شرافت و منزلت بقیع نسبت به سایر اماکن مقدس اسلامی از منظر پیشوایان دینی و حتی از نگاه قرآن کریم افزود: قبرستان بقیع با حدود جغرافیایی ۱۵۰ متر در ۱۰۰ متر جایگاه خاص خود را دارد.
آیتالله حسینی بوشهری بیان کرد: همان طور که برخی زمانها در اسلام مقدس است، برخی مکانها هم مقدس است؛ برای نمونه زمانهایى چون شب قدر و نیمه شعبان، و به همین ترتیب مکانهایی همچون مکه مکرمه و عتبات عالیات شرافت خاصی دارند.
وی افزود: یکی از مکانهایی که نباید تنها به صرف قبرستان به آن نگاه کرد قبرستان بقیع است. شخصیتهای برجستهای آن هم در طراز امامان شیعه و حتی اصحاب و بستگان پیامبر9 - که جایگاه خاصی داشتند - در این قبرستان به خاک سپرده شدهاند و به بقیع منزلت خاصی دادهاند.
رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با بیان چگونگی شکلگیری قبرستان بقیع و طرح این پرسش که چرا باید بقیع را ارج بنهیم تصریح کرد: اساساً مردم دنیا از تاریخ پرافتخار خود تجلیل میکنند. در بسیاری کشورها حتی برای سربازان گمنام خود یادبود میسازند یا برای تکریم افتخارات خود نمادی ایجاد میکنند تا نسلبهنسل این افتخارات و خاطرات باقی بماند. این اتفاقى مهم در کشورهاست و ما هم باید درباره بقیع همین دید را داشته باشیم.
آیتالله حسینی بوشهری در ادامه بیان کرد: اساساً زیارت ایجاد رابطه بین زائر و مزور است؛ زیرا زائر تلاش میکند خود را با فرد مزور عجین کند. در زیارت پیامبر اکرم9 و امیرالمؤمنین7 و سایر اهل بیت: رابطهاى معنوی بین زائر و مزور برقرار میشود و زائر یاد فرد دفنشده و اقدامات او میافتد؛ بنابراین ارزش گذاشتن به بقیع به نفع خود زائر نیز هست.
رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تأکید کرد: با نگاهی به سیره پیامبر9، حضرت زهرا3، امیرالمؤمنین7 و اهل بیت: درمىیابیم که ایشان در بقیع به دعا، مناجات و استغفار میپرداختند. همچنین حضرت رسول9 در این مکان نماز باران خواندند که نشان از اهمیت این مکان دارد.
وی اضافه کرد: در روایتى درباره اهمیت بقیع آمده است که جبرئیل در نیمه شعبان سراغ پیامبر9 میرود و به ایشان میگوید: چرا در این شب مهم خوابیدهاید؟ اینها نشان میدهد که بقیع نزد خداوند قداست دارد.
آیتالله حسینی بوشهری یادآور شد: این پرسش مطرح است که آیا بقیع پیشینهای پیش از قبرستان شدن دارد؟ با کمی بررسی میتوان فهمید که منطقه بقیع پیش از اینکه قبرستان باشد محل سکونت مردم مدینه بوده است؛ براى نمونه محل تدفین خاندان اهل بیت: در بقیع در گذشته خانه عقیل بوده است و اهل بیت: در خانه ایشان به خاک سپرده شدهاند.
ایشان درباره اهمیت قبرستان بقیع تأکید کرد: درباره اولین مدفونها در این خاک میتوان گفت یکی از انصار و یکی از مهاجران و سپس فرزند پیامبر، یعنی ابراهیم7، در این مکان به خاک سپرده شدند.
وی افزود: یکی از کارهای پیامبر9 طلب مغفرت، بهویژه در شبهای جمعه، بود؛ چنانکه ایشان شبهای جمعه به بقیع میرفتند و آنجا جدا از دعا و زیارت طلب مغفرت بسیار مىکردند.
آیتالله حسینی بوشهری بیان کرد: آیه (إِنَّ مَعَ العُسرِ یُسرًا) در بقیع نازل شده است. حتی امام سجاد7 بخشی از صحیفه سجادیه را در این مکان انشا کردهاند. حتی معصومان بخش بزرگى از روایات را در بقیع نقل کردهاند.
رونمایی از مجموعه آثار همایش
در ادامه همایش از مجموعهای از آثار تألیفى درباره بقیع، که در نه محور تنظیمشده بود، رونمایی شد.
محور اول شامل هشت عنوان است: 1. «بقیع در آیینه تاریخ» (مجموعه مقالات فصلنامه میقات حج درباره بقیع)؛ 2. بقیع در بستر تاریخ (ترجمه کتاب بقیع الغرقد شیخ محمدامین پورامینی)؛ 3. تاریخ حرم ائمه بقیع: و دیگر آثار مدینه (شیخمحمدصادق نجمی) 4. غربت بقیع (سیدعلی قاضی عسکر)؛ 5. انعکاس بقیع و مدفونان در دایرةالمعارف حج و حرمین شریفین (دکتر سیدمحمود سامانی)؛ 6. اسناد بنا، حمل و نصب ضریح فولادی حرم ائمه بقیع: در زمان مظفرالدینشاه قاجار (شیخعلی احمدی)؛ 7. قبرستان بقیع در فرهنگ و تمدن اسلامی (دکتر عمار ابوطالبی)؛ 8. بررسی تاریخی - اجتماعی مناسک شیعی در قبرستان بقیع در سفرهای حج در عصر قاجار (دکتر محمدعلی چلونگر و دکتر زهرا کشاورز).
محور دوم تاریخ شفاهی بقیع است که شامل سه کتاب است: 1. مباحث مجلس شورای ملی و مجلس سنا در مورد بقیع (رضا تقیزاده)؛ 2. گزارش تفصیلی اولین هم اندیشی بقیع پژوهان ؛ 3. پرونده و چهار مصاحبه از دکتر سعید طاووسی با برخی از شخصیتهای فعال در موضوع بقیع به کوشش مجموعه رسانهای فطرس مدیا.
محور سوم مدفونان در بقیع است که شامل دو کتاب است: 1. خفتگان در بقیع (شیخعلیاکبر نوایی)؛ 2. محبت ائمه بقیع در روایات اهل سنت (حجتالاسلام اسحاقی).
محور چهارم بقیع در سفرنامهها نوشته رضا تقی زاده است که شامل دو کتاب است: 1. بقیع در سفرهای قاجاری؛ 2. بقیع در سفرهای معاصر فارسی.
محور پنجم بقیع در آیینه ادب و هنر است که شامل سه کتاب است: 1. بقیع در اشعار فارسی (رضا تقیزاده)؛ 2. بقیع در آینه نگاره های هنری (دکتر احمد خامهیار)؛ 3. طرحی برای یک ضریح (مجموعهای از داستانهای بقیع، به جمعآورى حیدرعلی جعفری).
محور ششم، تخریب بقیع و تلاش برای بازسازی آن است که شامل دو جلد اسناد تخریب بقیع به قلم دکتر علی احمدی، جلد سوم به قلم دکتر محمدسعید نجاتی و جلد چهارم با عنوان مسلمانان هند و مسئله بقیع به قلم دکتر لیلا عبدیخجسته است که خود شامل دو جلد جنبش خلافت هند و مسئله بقیع و متن چهار گزارش هیئتهای اعزامی از هند به حجاز درباره بقیع است.
محور هفتم کتابشناسی بقیع از آقای اباذر نصر اصفهانی است.
محور هشتم مجموعه تلاشهای مکتوب مسلمانان هند در برابر تخریب بقیع است که در آن آثار اردوی مربوط به سالهای پس از تخریب به زبان اردو به همت دکتر لیلا عبدیخجسته و با کمک دکتر محمدسعید نجاتی گردآوری شده است.
محور نهم مجموعهمقالات همایش بقیع است که شامل چهار جلد است: مقالات فارسی همایش بقیع در دو جلد، مقالات غیر فارسی همایش بقیع در یک جلد و مجموعه خلاصه مقالات همایش بقیع به سه زبان در یک جلد.
کتابهای دیگری نیز در دست چاپ است که در سالهای آینده به این مجموعه اضافه و رونمایی خواهد شد.
تجلیل از شش پژوهشگر حوزه بقیع توسط هیئت عالی همایش بقیع
با حضور آیتالله حسینی بوشهری، حجتالاسلام والمسلمین نواب، حجتالاسلام والمسلمین سیدعلی قاضیعسکر و حجتالاسلام والمسلمین شهریاری از شش تن از پژوهشگران حوزه بقیع با عنوان «خادمین فرهنگی بقیع» تجلیل شد:
- حجتالاسلام دکتر محمدسعید نجاتی: پنج سال فعالیت به عنوان مدیر واحد بقیعپژوهی در پژوهشکده حج و زیارت و تلاش در برگزاری جلسات مقدماتی و همایشهای ملی و جهانی، تألیف نه مقاله علمی درباره بقیع، نوشتن پنج اثر از آثار همایش بقیع از جمله مجموعه چکیده سهزبانه همایش و جلد سوم اسناد تخریب بقیع و تلاش برای بازسازی آن و همکاری در نگارش آثار دیگر.
- دکتر احمد خامهیار: فعالیت در حوزه بقیعپژوهی و تألیف دو کتاب ارزشمند بهشت بقیع و بقیع در آینه نگارههای هنری و تدوین سه مقاله در این زمینه.
- حجتالاسلام دکتر عمار ابوطالبی: نگارش رساله دکتری تحت عنوان حرم بقیع در فرهنگ و تمدن مسلمین و تألیف کتابى مفصلتر به همین نام و چندین مقاله در این زمینه.
- مرحوم حجتالاسلام والمسلمین حاجشیخمحمدصادق نجمی: نگارش کتاب ارزشمند تاریخ حرم ائمه بقیع و سایر آثار در مدینه و مقالات فراوانی در این زمینه.
- حجتالاسلام والمسلمین شیخمحمدامین پورامینی: نگارش کتاب ارزشمند بقیع الغرقد.
- حجتالاسلام والمسلمین جناب آقای سیدعلی قاضیعسکر: تلاشهای ارزنده در مسئله بقیع و تألیف دو کتاب به نام غربت بقیع و تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد و نگارش چندین مقاله در این زمینه.
جشن خداحافظی با مهمانان خارجی
پس از تجلیل عمومی از همایش، نماینده ولی فقیه و رئیس پژوهشکده در نشستی ویژه پذیرای مهمانان خارجی شدند و ضمن خیر مقدم به آنان از زحماتشان تشکر و از ایشان پذیرایی کردند. سفر به حرم رضوی7 نیز از جمله امتیازات میهمانان خارجی بود.
آقای محمد بن بردی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه مجازی المصطفی که مسیرى طولانی را با هزینه خود و در شرایط سخت امنیتی برای شرکت در همایش طی کرده بود، ضمن تشکر از نماینده ولی فقیه عنوان کرد تصویری که از ایران و شیعه در رسانههای تبلیغاتی جهانی ارائه میشود مخدوش و نادرست است و بیان کرد که دید او در این سفر کاملاً تغییر کرده است.
بانوی اندونزیایی روچان - که به نمایندگی از «جمعیت مسلمه اهل بیت» اندونزی با طی مسافت طولانی خود را به همایش رسانده بود - از نمایندگان خواست که سلام ایشان را به مقام معظم رهبری برسانند.
همچنین حجتالاسلام والمسلمین نواب تأکید کرد که برگزارى همایش بقیع باید همزمان با ایران در سایر کشورها ادامه یابد تا این ایده در سراسر جهان گسترش پیدا کند.
گزارشی کوتاه از کارگاههای همایش بقیع
در اولین روز این همایش (چهارشنبه 9 فروردینماه1403ش) پژوهشکده حج و زیارت صبح و عصر شش کارگروه آموزشی اختصاصی تحت عنوان «مطالعات سیاسی و اجتماعی بقیع»، «مطالعات معاصر بقیع»، «بقیع و معارف دینی بقیع»، «مطالعات بینالمللی بقیع»، «شخصیتشناسی مدفونان بقیع» و «مطالعات تاریخی و تمدن بقیع» را با همکاری سایر مراکز علمی، بهویژه پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، برگزار کرد:
در کارگروه علمی - پژوهشی «مطالعات تاریخی تمدنی بقیع» - که ریاست آن با حجتالاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی استاد حوزه و دانشگاه بود - چهار مقاله ارائه شد. در ابتدای این جلسه، حجتالاسلام رفیعی بقیع را تاریخ و جغرافیای سیاسیاى دانست که میتوان از آن درسهای بسیاری آموخت.
مقاله نخست این کارگاه با عنوان «مرقد ائمه بقیع در آینه معماری بیناتمدنی (اسلامی ایرانی)» نوشته حمید رضانژاد رمضانی ارائه شد و دکتر احمد خامهیار آن را نقد کرد. رضانژاد در بخشی از مقاله خود آورده است: اولین بنای قبرستان بقیع به دست یک معمار ایرانی ساخته شده است و معماری آرامگاهها و مساجد با ورود اسلام در ایران رواج پیدا کرد. مقاله دوم این کارگاه با عنوان «مساجد بقیع در منابع تاریخی» نوشته سیدمحمدحسین میرعبداللهی شمس بود که حجتالاسلام والمسلمین سیدمجتبی اوصیا آن را نقد کرد. مقاله سوم این کارگاه با موضوع «گونهشناسی باورهای زائران بقیع با تأکید بر سفرنامههای مغربیان» نوشته آقایان حجج اسلام دکتر حامد قرائتی و دکتر محمدرضا حیدری خراسانی ارائه شد و حجتالاسلام دکتر علیاکبر عالمیان آن را نقد کرد. مقاله پایانی این کارگروه با عنوان «تاریخنگاری ابن شبه درباره بقیع در آینه گزارشهای کتاب تاریخ المدینة المنوره و نقد آن» نوشته خانم اعظم ابوالحسنى ارائه شد و خانم دکتر ناهید طیبی آن را نقد کرد.
کارگروه علمی - پژوهشی «مطالعات سیاسی و اجتماعی بقیع» با ارائه پنج مقاله با عناوین «مراقد ائمة البقیع فی شعر حسن کاظم الفتال» نوشته آقایان حیدر عبدالحسین زوین و میرزامهدی عباس حمدان الربیعی از کشور عراق، «نگاهی به ابعاد دینی روانشناختی زیارت بقیع» نوشته حجتالاسلام دکتر مجتبی حیدری، «زیارت بقیع: مطالعه عملکرد کشور عربستان در پرتو نظام بینالمللی حقوق بشر» نوشته حجتالاسلام دکتر سیدمحسن قائمی، «اهتمام صوفیه به زیارت بقیع و دفن صوفیان در آن» نوشته آقای رضا تقیزاده و «البقیع بین ماساة الهدم و همّ اعادة بنائه» نوشته آقای محمد بن بردی از کشور مراکش برگزار شد.
ریاست این کارگروه بر عهده حجتالاسلام دکتر منصور میراحمدی معاون امور بینالملل بعثه مقام معظم رهبری و استاد دانشگاه شهید بهشتی بود. وی مقالات ارائهشده در کارگاه «مطالعات سیاسی و اجتماعی بقیع» را از سه جنبه «نوآوری در موضوع»، «پرداختن به موضوعات کاربردی درباره بقیع» و «رعایت چارچوبهای علمی در مقالات» مطلوب ارزیابی کرد.
در این کارگاه منتقدان بهترتیب آقای دکتر میرزا علیزاده، حجتالاسلام دکتر محمدعلی اخویان، دکتر مصطفی فضائلی، حجتالاسلام دکتر حامد قرائتی و حجتالاسلام محمدسعید نجاتی به نقد و تجزیه و تحلیل مقالات پرداختند.
کارگروه علمی - تخصصی «شخصیتشناسی مدفونان بقیع» به ریاست حجتالاسلام دکتر حسین عبدالمحمدی و با ارائه پنج مقاله برگزار شد. مقاله اول با عنوان «درآمدی بر شخصیتشناسی اسماعیل بن جعفر از مدفونان بقیع از منظر منابع حدیثی و رجالی» نوشته حجتالاسلام حافظ نجفی بود که حجتالاسلام حسن احمدیان دلاویز آن را نقد کرد. مقاله دوم به موضوع مشاهیر علوی مدفون در بقیع اختصاص داشت که آن را حجتالاسلام محمدمهدی فقیه محمدی جلالی (بحرالعلوم) ارائه، و حجتالاسلام دکتر رمضان محمدی نقد کرد. «صاحبمنصبان و اندیشهوران ایرانیتبار مدفون در بقیع» عنوان سومین مقاله این کارگاه نوشته استاد فقید مرحوم سیدمحمود سامانی بود که آن را آقای سیدکاظم محمدی ارائه، و حجتالاسلام سیدعلی غضنفری نقد کرد. مقاله چهارم این کارگروه با عنوان «بیتالاحزان یا مسجد فاطمه و واکاوی ماهیت تاریخی آن» نوشته حجتالاسلام دکتر عمار ابوطالبی بود که حجتالاسلام دکتر زارع خور میزی آن را نقد کرد. مقاله پنجم و پایانی این کارگروه نوشته حجتالاسلام عباس الربیعی از پژوهشگران عراقی با عنوان «القول الارجح فی تحدید قبر السیدة الزهرا» بود که حجتالاسلام سیدجاسم جزایری آن را نقد کرد.
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده حج و زیارت، در کارگاه «مطالعات دینی» چهار مقاله با عناوین «المعصومون و البقیع فی کتب الفریقین» از خانم سوسن حسن فضلی، «بازخوانی، نقد و تحلیل مبانی وهابیت در تخریب بارگاههای موجود در بقیع از دیدگاه مذاهب اسلامی» از حجتالاسلام مهدی ساجدی، «نقد و بررسی مبانی فقهی ممانعت از حضور بانوان در بقیع» از حجتالاسلام مهدی درگاهی و «بازخوانی تحلیلی انتقادی فتوای شیخ بلیهد در مسئله تخریب بقیع با تکیه بر منابع اهل سنت» از خانم نجیبالسادات حسینی ارائه شد.
در این کارگاه بهترتیب حجج اسلام داوود حسینی، محمدباقر پورامینی، مهدی ساجدی و غلامرضا رضایی از استادان و پژوهشگران حوزوی مقالات ارائهشده را از زوایای گوناگون نقد کردند.
کارگروه علمی - تخصصی «مطالعات دینی» به ریاست حجتالاسلام حسن ترکاشوند برگزار شد. وی ضمن بیان توضیح مختصری در خصوص چهار مقاله قابل طرح، عنوان کرد که بقیع، میراث گرانبهای دنیای اسلام که در ۸ شوال تخریب شد، هماکنون هر ساله پذیرای میلیونها مسلمان است که برای زیارت قبور و پاسداشت مدفونان در بقیع به این مکان مقدس میروند.
کارگروه «مطالعات معاصر بقیع» با ارائه چهار مقاله برگزار شد که میتوان به مقاله «بازپژوهی انعکاس تخریب بقیع در عراق و ایران» از حجتالاسلام علیاکبر ذاکری، «نقش جنبش خلافت هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع» از خانم لیلا عبدی خجسته، «انتقال و نصب ضریح فولادی حرم ائمه بقیع در دوران قاجار به روایت اسناد» از حجتالاسلام علی احمدی و «درآمدی بر دیدگاه مردم اندونزی در مورد جایگاه شریف بقیع در اندیشه اسلامی» از خانم رچماواتی رچمن از کشور اندونزی اشاره کرد.
در این کارگاه بهترتیب حجت الاسلام محمدرضا باقریزادگان، دکتر سیدحسین فلاحزاده، دکتر محمد ملکزاده و حجتالاسلام سیدقاسم رزاقی از پژوهشگران دینی به نقد مقالات فوق پرداختند.
گفتنی است این کارگاه به ریاست حجتالاسلام دکتر حمیدرضا مطهری، رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، برگزار شد ایشان شخصیتهای دینی مدفون در قبرستان بقیع را از نشانههای تمدنی اسلام و محلی برای ارتباط با عالم معنا توصیف کردند.
در کارگاه علمی - پژوهشی «مطالعات بینالملل بقیع» چهار مقاله ارائه شد. ریاست این کارگروه بر عهده حجتالاسلام دکتر سیدکاظم سیدباقری، عضو هیئتعلمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، بود. در این کارگاه مقاله نخست با عنوان «تجربه مسلمانان نیجریه از زیارت جنت البقیع» نوشته یوسف عبدو یوسف، پژوهشگر اهل نیجریه، بود و دکتر مهدی نکویی سامانی آن را نقد کرد. مقاله دیگر این کارگاه با عنوان «بقیع: تخریب تاریخ و تشکیل باوری نادرست» نوشته آنجل هوراسیو مولینا از کشور آرژانتین بود که ناقد آن دکتر بختیاری بود. در ادامه مقاله «اطلاعات مسلمانان شمال نیجریه درباره قبرستان بقیع» نوشته محمد ابوبکر از کشور نیجریه ارائه شد که حجتالاسلام دکتر محسن محمدی آن را نقد کرد. «نگاهی به تلاشهای مسلمانان هند و یمن برای پیگیری مسئله بقیع» عنوان مقاله پایانی این کارگروه نوشته محمدسعید نجاتی بود که حجتالاسلام دکتر محمدجواد یاوری آن را نقد کرد.
برپایی نمایشگاه بقیع در حرم رضوی
دفتر پژوهشکده حج و زیارت در مشهد مقدس به مناسبت سالروز تخریب قبور ائمه بقیع: در قالب همایش بقیع اقدام به برپایی نمایشگاهی در حرم رضوی در جوار حرم امام رضا7 کرد که با استقبال گسترده بازدیدکنندگان حرم مطهر رضوی در صحن غدیر مواجه شد.
گزارش عناوین مقالات ارسالی به این همایش و نویسندگان آنان
گفتنى است این مقالات حاصل تلاش علمی متخصصان رشتههای مختلف برای خدمت به حرم بقیع و زدودن غربت از بزرگواران مدفون در آن است که در محورهای مختلفی دستهبندی، و نظامنامه آن پس از تدوین اولویتهای پژوهشی بقیعشناسی تدوین شد. تنوع مقالات این مجموعه حاکی از گستردگی دامنه مطالعات بقیع است. چکیدههای این مقالات به زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی در یک جلد منتشر شده که متن کامل آنها در مجموعه آثار همایش بقیع منتشر، و سپس در سایت بقیع به آدرس baqi.ir بارگذاری خواهد شد. محورهای مقالات عبارت است از:
- فضیلت بقیع در سیره پیامبر اعظم و صحابه و پیروان آن حضرت؛
- محور تاریخی و فرهنگی بقیع؛
- جانمایی اماکن مشهور بقیع؛
- مشهوران مدفون در بقیع؛
- بقیع در مطالعات علوم اجتماعی؛
- شرح ویرانی بقیع و عکسالعملها در برابر آن؛
- بازسازی بقیع و تلاشهای مسلمانان درباره آن؛
- تحقیقات کلامی و فقهی بقیع؛
- مسائل حقوق بینالملل مرتبط با بقیع؛
- اسناد و تراث بقیع.
نتیجهگیری
حرم بقیع میراث مشترک مسلمانان جهان با تنوع مذهبی و اقلیمی آنان است. تلاش برای یادآوری جایگاه این حرم و آرمیدگان آن گامی در جهت همبستگی امت اسلامی و مقابله با افراطگرایی به شمار میرود. این تلاش در همایش جهانی «بقیع مدفن امامان و اصحاب» در قالب پژوهشهای متنوعی جلوه کرد که بازشناسی شخصیتهای مدفون در بقیع و جایگاه تمدنی بقیع و داستان تخریب آن و پیگیری بازسازی بقیع را در بر میگیرد.
