مقدمه

کنگره عظیم حج گردهمایی جمعیت انبوهی از مسلمانان است که برای اقامه امری واجب در مراسمی باشکوه هر ساله در مکه مکرمه حاضر می‌شوند. عربستان سعودی، در جایگاه دولت میزبان حرمین شریفین، عهده‌دار برگزاری مراسم حج است و طبیعتاً مهم‌ترین وظیفه پادشاه عربستان، که عنوان خادم الحرمین الشریفین را یدک می‌کشد، تأمین امنیت حجاج است.

امنیت را می‌توان یکی از ارکان زندگی انسان‌ها دانست که از در امان ماندن از چالش‌ها و آسیب‌‌ها تا دسترسی به آرامش و آسایش را پوشش می‌دهد. برقراری امنیت یکی از شاخص‌های مهم دولت خوب است. دولت‌ها باید با حمایت از آزادی‌ها و حقوق انسان‌ها زمینه زندگی راحت و بدون دغدغه افراد را فراهم آورند. وقتی آسایش و آرامش شهروندان نتیجه امنیت در نظر گرفته می‌شود دیگر نمی‌توان امنیت را تک‌ساحتی تعریف کرد و ابعاد مختلف آن را نادیده گرفت. امنیت در دنیای امروز دیگر فقط به معنای حفظ سلطنت و ارکان قدرت نیست، بلکه پدیده‌ای جهان‌شمول و مرتبط با عامه مردم است و دامنه وسیعی از مسائل انسانی را در بر می‌گیرد.

امنیت مقوله‌ای فراگیر در همه شئون زندگی است و به معنای احساس و وجود آرامش، اطمینان قلبی، نشاط فردی و اجتماعی، سلامت جسمی و عقیدتی، رفاه و آسایش عمومی و سعادت مادی و معنوی است و از منظری دیگر به معنای نبود تهدید و خطر و فتنه و رفع ناامنی‌ها و بی‌نظمی‌های اجتماعی و سیاسی است. (قربی، 1396ش، ص53)

شهروند زمانی آسایش دارد که بدون دغدغه خاطر زندگی کند. با این نگاه، هراس یکی از بزرگ‌ترین موانع امنیت است. وقتی از امنیت صحبت می‌کنیم باید از هراس عبور کرده باشیم. زمانی که شهروندى عادی بی‌دلیل از چیزی می‌هراسد نشان‌دهنده آن است که در آسایش نیست؛ یعنی امنیت ندارد. دستگاه‌های تأمین امنیت باید بسیار مراقبت کنند تا به بهانه امنیت‌آفرینی احساس امنیت شهروندان را از بین نبرند؛ زیرا احساس امنیت حتی از خود امنیت اهمیت بیشتری دارد.

با دقت در مناسک حج، احکام حرم، محرمات احرام و ماه‌های احرام مشخص می‌شود دین مقدس اسلام برای مکان و زمان حج امنیتی ویژه ایجاد کرده است تا حجاج، یعنی مهمانان الهی، با حضور در سرزمین وحی بتوانند آزادانه و در امنیت کامل بندگی و عبودیتشان را اظهار کنند. با توجه به وضعیت کنونی عربستان و مقررات ناعادلانه درباره برخی مذاهب اسلامی و برداشت‌های گوناگون از احکام اسلام می‌توان با استفاده از قوانین بین‌المللی و کنوانسیون‌های حقوق بشر رویکردی حمایتی از حجاج داشت و از حقوقشان دفاع کرد. (راعی،1393ش، ص11)

در طول تاریخ درباره امنیت و ابعاد مختلف آن بحث‌های بسیارى در گرفته، اما تا کنون پژوهشی در زمینه بررسی امنیت حجاج یا وظایف امنیتی میزبانان حرمین شریفین انجام نشده است؛ به همین دلیل ضروری است پژوهشی مستقل در این موضوع انجام شود.

کارنامه امنیتی عربستان سعودی در حج یکی از مهم‌ترین جنبه‌های مدیریت این رویداد مذهبی بزرگ است. از آنجا که حج به ‌دلیل حضور جمعیت انبوه در فضایى محدود و اداى مناسک مختلف با چالش‌های امنیتی و مدیریتی درخور توجهی همراه است، عملکرد عربستان سعودی در جایگاه میزبان اصلی، که مسئولیت تأمین امنیت زائران را به عهده دارد، به دقت باید بررسی شود.

هدف اصلی مقاله پاسخ به دو پرسش درهم‌تنیده است: 1. منظور از حفظ امنیت حجاج چیست؟ 2. دولت میزبان به عنوان خادم الحرمین الشریفین چگونه به حفظ امنیت در حج پرداخته است؟

مفهوم، مبانی و ابعاد امنیت

«امنیت» در لغت از ریشه «اَمَنَ» به معنای در امان بودن و مصون بودن از هر گونه تعرض و در آرامش بودن و آسودگی از هر گونه تهدید و ترس است. (معین، 1351، ص354)

راغب اصفهانی در کتاب  المفردات فی غریب القرآن، ‌امن و امنیت را آرامش نفس و از بین رفتن ترس معنا می کند (راغب اصفهانی،1387، ص25) فیومی در  مصباح المنیر امنیت را به معنای آرامش و زوال ترس دانسته است. (فیومی، 1414ق، ص24)

واژه امن و امنیت دو بعد ایجابی و سلبی را شامل می‌شود که در مضمون و مفاد آن لحاظ شده است: یک بعد اطمینان و آرامش فکری و روحی است و بعد دیگر فقدان خوف، دلهره و نگرانی است که موجب سلب آرامش و سکون می‌شود. (صمدی، 1387ش، ص79) در سایه امنیت باید از هر گونه تعرض و تجاوز به حقوق مشروع مصون ماند. (جهان‌بزرگی، 1388ش، ص35) این مصونیت از تعرض و تصرف اجباری دور ماندن از مخاطرات و تعرضات به حقوق و آزادی‌های مشروع است. (آقابخشی، 1376ش، ص384).

اسلام مکتبی الهی است که به آرامش و امنیت شهروندان، به‌خصوص حجاج، توجه ویژه‌ای دارد. در 851 آیه قرآن به موضوع ایمنی و امنیت، و تعامل این دو اشاره شده است. از نگاه قرآن کریم، سرچشمه امنیت معنویت است و احساس امنیت موهبتی الهی است که نصیب مجاهدان راه خدا می‌شود. رهانیدن از گرسنگی و امنیت بخشیدن در برابر خطرها دو نعمت بزرگی است که خداوند به انسان‌ها عطا فرموده است. (حمزه‌پور، 1391ش، ص52 و 53)

(فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَٰذَا الْبَیْتِ ‎٭‏ الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ). (قریش، 3-4)

پس (به شکرانه این نعمت بزرگ) باید پروردگار این خانه را عبادت کنند همان کسی که آنها را از گرسنگی نجات داد و از نا امنی رهایی بخشید.

در مجموع می‌توان گفت امنیت وضعیتی مبتنی بر وجود نوعی رابطه بین خواسته‌های بازیگران با داشته‌های ایشان است که در نهایت نزد بازیگران تولید رضایت مندی می‌کند و هر نوع تعرض، تجاوز و هر مسئله بی‌ثبات‌کننده‌ای مخل امنیت شناخته می‌شود.

برخی مکاتب امنیتی، امنیت را در بعد نظامی خلاصه کرده‌اند. (کلارک، 1382ش، ص265) کنت والتز عقیده دارد قدرت وسیله‌ای برای رسیدن به مقصود، یعنی امنیت، است. (Walts، 1998م، p40) نگاه سنتی به امنیت تنها به امنیت نظامی توجه مى‌کند؛ اما از نظر اندیشمندان، امنیت ابعاد مختلفی دارد و نباید به آن تک‌بعدی نگریست. در دوران معاصر با بازاندیشی در مفهوم امنیت و جدا کردن بخش‌های مختلف آن، امنیت نظامی تنها گونه‌ای از امنیت شناخته شد و  به دیگر ابعاد امنیت که در نظریات سنتی مغفول مانده بود نیز توجه شد. بری بوزان (Buzan Barry) و اعضای مکتب کپنهاگ از اولین افرادی بودند که در مخالفت با رویکرد سنتی به امنیت، مطالعه در ابعاد مختلف امنیت را آغاز کردند. بوزان و اعضای مکتب کپنهاگ دو عنصر محوری مطالعات امنیتی یعنی تمرکز بر امور نظامی و کشورها به عنوان هدف اصلی امنیت را زیر سؤال بردند.

بوزان در کتاب  مردم، دولت‌ها و هراس امنیت افراد را هم وابسته به دولت و هم تحت تهدید دولت می‌دانست. او عقیده داشت افراد ممکن است به شیوه‌های گوناگونی از سوی دولت خود تهدید شوند. (بوزان، 1390ش، ص364) اسنایدر نیز عقیده داشت ابزار امنیت یک کشور را می‌توان منابع ناامنی مردمی دانست که قرار است تحت محفاظت قرار گیرند. (اسنایدر، 1384، ص171) از نظر جان لنگ (Jon Lang) نیاز به امنیت سه بعد کلان روانی، فیزیولوژیک و جسمانی را در بر می‌گیرد. (افروغ، 1390ش، ص112) کِن بوث (Ken Booth) مردم را هدف غایی و نهایی امنیت می‌داند و بیان می‌کند: امنیت به معنای نبود تهدید است؛ یعنی رهایی مردم از قیدوبندهای فیزیکی بشر، که آنها را از انجام آنچه آزادانه انتخاب می‌کنند یا انجام می‌دهند، بازمی‌دارد. بوث استدلال می‌کند امنیت باید رهایی‌بخش باشد، نه محدودکننده. (Booth، 1991م، p 319). 

در مجموع یک موضوع زمانی امنیتی می‌شود که یک مسئله معمولی اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی تهدید امنیتی تلقی شود و نیاز به اقدامات استثنایی برای مقابله با آن باشد. در این مرحله، نهادهای دولتی و بازیگران سیاسی، با استفاده از گفتمان امنیتی و بهره‌گیری از سازمان‌ها و منابع امنیتی، مسئله را همچون یک تهدید وجودی مطرح می‌کنند و بر لزوم اقدامات فوری و غیر عادی برای مقابله با آن تأکید مى‌ورزند. امنیتی شدن به معنای انتقال یک موضوع به حوزه امنیت ملی یا بین‌المللی است که در آن دولت‌ها برای حفظ بقا و امنیت خود اقدامات ویژه‌ای انجام می‌دهند.

در مقابل، مفهوم امنیتی‌سازی (Securitization) می‌تواند مفهومى منفی در نظر گرفته شود؛ زیرا وقتی هر مسئله‌ای تهدید امنیتی در نظر گرفته می‌شود، می‌تواند پیامدهای منفی جدی برای جامعه، سیاست و حقوق افراد داشته باشد. این پدیده می‌تواند به استفاده مفرط از ابزارهای امنیتی و نظامی‌سازی فضاهای سیاسی و اجتماعی و محدود کردن آزادی‌های مدنی و دموکراتیک بینجامد.

جا دارد در اینجا به مکتب امنیتی اسلام نیز اشاره کنیم. این مکتب افزون بر توجه به امنیت در عرصه‌های دنیوی امنیت اخروی را نیز مد نظر قرار می‌دهد. (لکزایی و میرچراغ‌خانی، 1397ش، ص16) لکزایی مکتب امنیتی اسلام را امنیت متعالیه می‌نامد و آن را این گونه تعریف می‌کند: مصونیت فرد از تعرض دیگری برای نیل به اهداف خویش با نظرداشت محوریت و بقای ابدی. به عقیده وی امنیت متعالیه هم دنیا و هم آخرت را در بر می‌گیرد. (لکزایی،1393ش، ص26)  

از آنجا که اسلام دیدگاه همه‌جانبه‌ای به امنیت دارد، مرجع امنیت را هم حکومت، هم ملت می‌داند، هم آحاد مردم و هم حقوق آنها مى‌داند. پس تهدیدها و تعرض‌ها از منظر این دیدگاه متوجه دولت، آحاد ملت و ایدئولوژی است و امنیت طرح همه‌جانبه‌ای است که سعی در صیانت دولت، ملت، ایدئولوژی و تک‌تک افراد جامعه از این گزندها دارد. (جهان‌بزرگی، 1388ش، ص28).

امنیت و حقوق انسانی

حقوق انسانی مجموعه‌ای از حقوق عمومی و خصوصی و بیانگر حقوق ذاتی، فطری و طبیعی انسان‌ها در اجتماع است. این حقوق برخاسته از حیثیت انسانی و کرامت ذاتی بشر است و در حالت معمول قابل سلب از شهروندان نیست و دولت‌ها همواره ملزم و مکلف به حفظ و رعایت این حقوق‌اند. (موسوی بجنوردی و مهریزی ثانی،1392ش، ص21) در اعلامیه جهانی حقوق بشر، حقوق انسان‌ها چند مبنای عمده دارد: الف) حق حیات؛ ب) کرامت ذاتی بشر؛ ج) آزادی؛ د) مساوات؛ هـ) مالکیت و حق کسب‌وکار. (جعفری، 1370ش، ص239) حق امنیت نیز یکی از مؤلفه‌های اصلی حقوق انسان‌هاست و ایجاد و گسترش آن وظیفه آحاد ملت، حکومت‌ها و دولت‌هاست.

مفاهیم امنیت و آزادی نسبت معناداری با هم دارند. جایی که امنیت نیست صحبت از آزادی نیز مجالی نمی‌یابد و تنها زمانی می‌توان به دنبال آزادی بود که امنیت در جامعه برقرار باشد. به این معنا وجود امنیت زمینه‌ساز برقراری و استقرار آزادی در جامعه خواهد بود. در عین حال توجیه توقف پیگیری آزادی تنها زمانی پذیرفتنى است که ضرورتی امنیتی برای فرد و جامعه در میان باشد؛ اما این بدان معنا نیست که از میان این دو یکی را باید انتخاب، و از دیگری چشم‌پوشی کنیم. (غریاق زندی، 1394ش، ص45)

اسلام حق آزادی، حق عدالت اجتماعی و حق امنیت را از مهم‌ترین مصادیق حقوق انسانی مى داند که سایر مصادیق حقوق شهروندی به نوعی به یکی از این سه حق بنیادین بازمی‌گردد. نهایتاً می‌توان گفت هر سه این حقوق ریشه در یک حق دارند و آن «حقوق مدنی» ‌است. (موسوی و مهریزی ثانی، 1392ش، ص21)

بر این اساس امنیت از دیدگاه اسلامی مصونیت و حرمت یک شخص از تعرض و تجاوز به حقوق مشروع اوست. مفهوم حرمت شخص این است که حقوق و حریم خصوصی او نقض نشود و اختیار و آزادی او سلب نگردد؛ زیرا اگر این حریم‌ها به خطر بیفتد، اصل انسانیت انسان نقض می‌شود. (جهان‌بزرگی، 1388ش، ص52)

تفاوت فضای امن با فضای امنیتی

از نظر مکتب کپنهاگ، امنیتی شدن به این معناست که هر معضل در ذات خود حاصل نوعی تهدید است که باید متوقف شود. در مطالعات امنیتی، تضمین در برابر تهدید یا توقف آن به معنای تغییر هویت موضوع حاوی تهدید است. این وضعیت نوعاً با خارج کردن موضوع از گفتمان امنیتی به گفتمان مدنی انجام مى‌شود. پرسش اصلی مکتب کپنهاگ این است که چه کسی، چرا و چگونه موضوعات معیّنی را به عرصه‌ موضوعات امنیتی می‌کشاند؟ (قیصری، 1393ش، ص39) نتیجه این مطالعات این نکته کتمان‌ناشدنى را مشخص می‌سازد که این دولت‌ها هستند که برای اینکه رخدادى معیّن را مسئله امنیتی در نظر بگیرند از حقی ویژه برخوردارند؛ اما این حق ویژه باعث می‌شود دارندگان قدرت برای آنکه کنترل امر را به دست گیرند، از ابزار امنیتی کردن استفاده کنند. دولت‌ها به‌راحتی می‌توانند با امنیتی اعلام کردن یک مسئله آن را امنیتی کنند.

ویور بر این موضوع تأکید مى‌کند که دولت‌ها حقی ویژه در امنیتی اعلام کردن مسائل دارند و از این وضعیت استفاده می‌کنند تا در هر تهدیدی اقداماتی ویژه انجام دهند. امنیتی کردن موضوع به دولت‌ها اجازه می‌دهد که حقوق و آزادی‌های امنیتی را به حالت تعلیق درآورند و حتی از فشار نیروی نظامی علیه مردم خود استفاده کنند. (Waever، 1995م، p 54).

در تفکر اسلامی نیز امنیت شرط لازم نظام مطلوب اسلامی است، نه شرط کافی؛ بنابراین برای کسب امنیت نباید دیگر آرمان‌های برتر اسلامی را فدا کرد. (غریاق زندی، 1394ش، ص37)

در مجموع به دلایل زیر می‌توان امنیتی‌سازی را مفهومی منفی تلقی کرد:

1. تقلیل دادن مسائل اجتماعی به تهدیدات امنیتی: امنیتی‌سازی ممکن است باعث شود مسائل پیچیده و چندبعدی اجتماعی، مانند اختلافات قومی یا فرهنگی، صرفاً تهدیدات امنیتی دیده شوند و به ‌جای حل واقعی مشکلات و قبول تنوع در جامعه سرکوب اعمال شود.
2. توجیه اقدامات استثنایی: امنیتی‌سازی به دولت‌ها اجازه می‌دهد به اقدامات اضطراری و غیر قانونی متوسل شوند؛ براى مثال در شرایطی که مسئله‌ای امنیتی تلقی شود دولت‌ها ممکن است حقوق مدنی و عمومی را محدود کنند. استفاده از قوانین اضطراری برای نظارت بیشتر بر شهروندان یا محدود کردن حقوق آنها می‌تواند به نقض حقوق شهروندی منجر شود.
3. نظامی‌سازی فضاهای عمومی: با امنیتی شدن مسائل ممکن است دولت‌ها تمایل به استفاده از نیروهای نظامی و پلیسی در مدیریت مسائل داشته باشند. این رویکرد باعث می‌شود فضاهای عمومی بیشتر نظامی و کنترل‌ شوند و جو ترس و سرکوب در جامعه حاکم شود.
4. افزایش بی‌اعتمادی و تفرقه: امنیتی‌سازی یک مسئله می‌تواند به تقویت بی‌اعتمادی بین دولت و شهروندان منجر شود. وقتی دولت‌ها مسائل اجتماعی یا سیاسی را تهدیدات امنیتی تلقى مى‌کنند ممکن است شهروندان احساس کنند تحت نظارت یا کنترل شدید قرار گرفته‌اند. این امر می‌تواند به کاهش اعتماد عمومی و ایجاد تفرقه‌های اجتماعی بینجامد.
5. سوء استفاده از قدرت: امنیتی‌سازی معمولاً به دولت‌ها امکان می‌دهد که قدرت بیشتری برای کنترل جامعه و مدیریت بحران‌ها به دست آورند. گاهى این امر می‌تواند به سوء استفاده از قدرت منجر شود؛ زیرا حکومت‌ها ممکن است از گفتمان امنیتی برای سرکوب مخالفان سیاسی یا حفظ قدرت استفاده کنند.

یکی از پیامدهای منفی امنیتی‌سازی تمرکز بر امنیت به ‌جای حل‌وفصل ریشه‌ای مسائل و ایجاد محیط رعب و ترس اجتماعی است که منجر به از بین رفتن حس امنیت واقعی می‌شود.

دستاوردها و اقدامات امنیتی عربستان سعودی برای مدیریت حج

کارنامه امنیتی عربستان سعودی در حج ترکیبی از موفقیت‌ها و چالش‌هاست. در حالی که سعودی‌ها تلاش مى‌کنند با استفاده از فناوری‌های روز و نیروهای امنیتی پرشمار امنیت را در ایام حج تأمین کنند، فضای امنیتی حج و همچنین حوادث مرگبار گذشته هنوز در حافظه جمعی جهان اسلام باقی مانده و به چالش مهمی برای امت اسلامی تبدیل شده است؛ ازاین‌رو انتظار می‌رود این کشور در سال‌های آینده با تکیه بر مدیریت حج با کمک امت اسلامی و کشورهای مسلمان تلاش‌های خود را برای کاهش مخاطرات و بهبود شرایط امنیتی افزایش دهد. در ادامه به برخی تلاش‌های دولت سعودی برای افزایش امنیت در حج اشاره خواهد شد:

1. ایجاد زیرساخت‌های امنیتی و فناوری‌های پیشرفته: عربستان سعودی، به‌ویژه در سال‌های اخیر، با سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های امنیتی و استفاده از فناوری‌های جدید (مانند دوربین‌های مداربسته، سیستم‌های تشخیص چهره و نرم‌افزارهای هوشمند) تلاش کرده است مدیریت امنیتی زائران را بهبود بخشد.
2. هماهنگی با نیروهای امنیتی: حضور نیروهای امنیتی پرتعداد عربستان سعودی در مکان‌های حساس (مانند مسجدالحرام و مسجدالنبی، مناطق منا و عرفات) افزایش یافته است. علاوه بر این، نیروی پلیس، ارتش و گارد ملی برای ایجاد امنیت و کنترل ازدحام در این ایام به ‌صورت منظم عمل می‌کنند.
3. تدابیر پیشگیرانه بهداشتی و امنیتی: عربستان سعودی علاوه بر مسائل امنیتی معمول، در دوره همه‌گیری کرونا، اقدامات بهداشتی و فاصله‌گذاری اجتماعی را نیز به دقت اجرا کرد. همچنین تعداد محدودی زائر را پذیرفت تا از شیوع بیماری جلوگیری کند.
4. طرح‌های اضطراری و مدیریت بحران: سعودی‌ها برای پیشگیری از حوادث احتمالی (مانند ازدحام جمعیت، آتش‌سوزی و سایر رویدادهای ناگوار) طرح‌های مدیریت بحران دارند و تمرینات دوره‌ای برای کارکنان امنیتی و نیروهای امداد و نجات اجرا می‌کنند.

با وجود تمام تلاش‌های عربستان سعودی برای تأمین امنیت حجاج - حتی به قیمت فشار روانی و امنیتی‌سازی حج - وقوع چندین حادثه بزرگ در مراسم حج، از جمله فاجعه منا و سقوط جرثقیل، باعث شده است در سطح بین‌المللی و جهان اسلام انتقادات بسیارى به مدیریت حج وارد شود.

همکاری‌های بین‌المللی

عربستان سعودی برای برقراری امنیت در حج از کمک‌های کشورهای غیر اسلامی - به‌خصوص آمریکا، انگلستان، فرانسه، چین و حتی رژیم صهیونیستی- بهره برده[2] که این امر با انتقاد کشورهای اسلامی مواجه شده است.[3]

در ادامه به نقش این کشورها در حوزه‌های مختلف اشاره می‌شود:

الف) آمریکا

ایالات متحده از جمله کشورهایی است که همکاری‌های نزدیکی با عربستان سعودی در حوزه امنیتی دارد. این همکاری‌ها در زمینه فناوری‌های پیشرفته نظارتی (مانند دوربین‌های مداربسته و سیستم‌های تشخیص چهره که برای نظارت بر جمعیت در حج استفاده می‌شود) و همچنین آموزش‌های نظامی و امنیتی در زمینه‌های مختلف، از جمله کنترل جمعیت و مدیریت بحران، است.[4]

ب) انگلستان

انگلستان نیز یکی از کشورهای غربی است که به شکل گسترده‌ای در زمینه تأمین تجهیزات امنیتی و فناوری‌های نظارتی و همچنین در زمینه‌های آموزشی، مانند مدیریت بحران و امنیت جمعی، با عربستان سعودی همکاری کرده است.[5]

ج) چین

چین یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان فناوری‌های پیشرفته نظارتی و امنیتی است که به عربستان سعودی در زمینه کنترل تردد و مدیریت ازدحام و همچنین در ایجاد زیرساخت‌های هوشمند برای مدیریت ترافیک در زمان حج کمک کرده است.[6]

د) فرانسه

شرکت‌های فرانسوی، که در زمینه امنیت سایبری و تجهیزات نظارتی فعالیت دارند، با عربستان سعودی همکاری‌های نزدیک دارند. همچنین این کشور در آموزش نیروهای سعودی در زمینه‌های مدیریت بحران و امنیت جمعیت مشارکت داشته است.[7]

هـ ) رژیم صهیونیستی

عربستان سعودی و اسرائیل تا سال‌های اخیر روابط دیپلماتیک علنی نداشته‌اند و از آنجا که مسئله فلسطین یکی از موضوعات حساس در جهان اسلام است، همکاری آشکار با اسرائیل - به‌ویژه در زمینه‌هایی مانند امنیت حج که رویدادی مذهبی و بین‌المللی مهم برای مسلمانان است - می‌تواند واکنش‌های شدیدی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی همراه داشته باشد؛ اما به نظر می‌رسد دولت عربستان از طریق شرکت‌های واسط و چندملیتی برای برقراری امنیت، به‌ویژه در حوزه فناوری اطلاعات، با شرکت‌های صهیونیستی نظیر شرکت هاشمیرا در ارتباط است.[8]

انتقادات به همکاری عربستان سعودی با کشورهای غربی در زمینه امنیت حج بیشتر از سوی گروه‌های اسلامی محافظه‌کار و کشورهای منتقد سیاست‌های غربی مطرح شده است. نگرانی‌ها عمدتاً بر محورهایی مانند نفوذ سیاسی و امنیتی غرب، لطمه به استقلال مسلمانان، نقض حریم خصوصی زائران و وابستگی به فناوری‌های غربی است. با این حال عربستان سعودی این همکاری‌ها را ضروری می‌داند و معتقد است هدف اصلی آن تأمین امنیت و رفاه زائران است.

امنیت حرمین و زائران

طبق میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و اعلامیه حقوق بشر، زائران حقوقی دارند که رعایت آنها بر دولت میزبان لازم است. حق امنیت، حق عبورومرور آزادانه، حق داشتن حریم خصوصی و حق آزادی فکر و مذهب و بیان از این جمله است. (مهرپور، 1374ش، ص371)

با توجه به تعاریفی که در این مقاله از امنیت ارائه شد، این مقوله را ‌می‌توان در امان ماندن از چالش‌ها و آسیب‌های پیش ‌روی حجاج دانست.

خداوند متعال در آیه 97 سوره آل عمران مکه را حرم امن خود دانسته است: (و مَن دَخَلَهُ کانَ ءامناً)؛ «و هر کس داخل آن (خانه خدا) شود در امان خواهد بود».

رئیس دولت میزبان، در جایگاه خادم الحرمین الشریفین، وظیفه دارد مانع تجاوز قدرت‌های موجود در جامعه - اعم از افراد و گروه‌ها یا دولت - به زائران بیت الله الحرام شود و از حریم آنها پاسداری کند. ایجاد فضای رعب و وحشت برای زائران حرم امن الهی - به هر دلیل و هدفی خشم خدا را در پی خواهد داشت؛ چنان‌که پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفی9 فرمودند:

«مَن نَظَرَ اِلی مُؤمِنٍ لیخیفهُ بها اَخافَهُ الله عزّ وَ جلَّ یَومَ لا ظِلَّ الاّ ظِلُّه؛ (کلینی، ۱۴۲۱ق،  ج2، ص273)

کسی که [به گونه‌ای] به یک مؤمن نگاه کند که بخواهد او را بترساند خداوند عز وجل در روزی که هیچ سایه‌ای جز سایه او نیست او را خواهد ترساند.

آحاد مردم مسلمان، به‌خصوص زائران بیت الله الحرام، در جهت وظیفه امر به معروف و نهی از منکر حق دارند بر روند اداره حرمین شریفین نظارت کنند، به آن انتقاد داشته باشند یا دیدگاه‌هاى خود را اعلام کنند. بر این اساس خادم الحرمین الشریفین وظیفه دارد چارچوب‌های معینی برای نظارت و انتقاد از عملکرد مجریان پیش‌بینی کند و در برابر انتقادها پاسخگو باشد.

خادم الحرمین الشریفین بنا به قاعده پیامبر اکرم9 نه‌تنها باید فضای طرح نقد و پرسش از برگزارکنندگان حج را فراهم کند، بلکه باید انتقادهای آنان را مغتنم شمرد و در صدد جبران برآید. بر مسلمانان و دولت‌های اسلامی نیز واجب است حرمت حرم را حفظ، و از امنیت حرمین پاسداری کنند. حرمین چنان باید امن باشد که مسلمانان بتوانند بی‌پروا از آلام خود بگویند و درباره درد و رنج‌های مسلمین با هم مشورت کنند. بدین منظور دولت میزبان وظیفه دارد ابعاد مختلف امنیت زائران را  تأمین کند. تمامی زائران خانه خدا باید از آزادی کامل در این مراسم بزرگ اسلامی بهره‌مند باشند و کسانی که برای خشنودی پروردگار، جلب رضایت او یا حتی سود تجاری به بیت‌الله مى‌آیند نباید کوچک‌ترین احساس ناامنی کنند.

در ادامه، ابعاد مختلف امنیت زائران بررسی خواهد شد. طبعاً تمام ابعاد امنیت شهروندان مشمول زائران نیست. پس تلاش شده است به ابعادی از امنیت، که بیش از دیگر ابعاد بدان نیاز است، توجه بیشتری شود.

1. امنیت نظامی حرمین

درباره امنیت نظامی بهتر است رویکردهایی مانند دفاع جمعی، امنیت جمعی یا امنیت همیارانه جایگزین امنیت تک‌محور شود. گسترش نیروهای تأمین‌کننده امنیت به کل جهان اسلام این مزیت را برای خادم الحرمین ایجاد می‌کند که محدودیت‌های خاصی که برای حفظ امنیت اعمال می‌کند، مورد پذیرش دولت‌های مختلف قرار گیرد. همکاری‌های امنیتی دوستی میان کشورها را افزایش خواهد داد و بدگمانی‌ها را از بین خواهد برد. در این روند، الگوهای اجتماعی دشمنی و دوستی تغییر خواهد کرد و توسل به زور برای حل مناقشات کاهش خواهد یافت. به نظر می‌آید الگوی امنیت همیارانه بهترین رویکرد برای دفاع از حرمین شریفین است.

در امنیت همیارانه، اعضا لزوماً کشورهایی همفکر نیستند، اما موافقت می‌کنند که برای حل اختلافات از زور استفاده نکنند و در برابر متجاوز مشخص یا احتمالی از یکدیگر حمایت کنند. (اسنایدر، 1384ش، ص222).

مشورت و رایزنی به جای رویارویی، اطمینان‌سازی به جای بازدارندگی، آشکارسازی به جای پنهان‌کاری، پیشگیری به جای اصلاح، و تعامل به جای یک‌جانبه‌گرایی از ویژگی‌های الگوی امنیت همیارانه است. توسعه اطمینان‌سازی می‌تواند معضل امنیت را نیز حل کند. (اسنایدر، همان، 223)

2. امنیت فردی زائران

امنیت فردی عبارت است از حالتی که در آن فرد - چه از لحاظ جسمی و چه از نظر روحی - فارغ از ترس از آسیب دیدن جان یا مال یا آبروی خود یا از دست دادن آنها زندگی کند. (حمزه‌پور، 1391ش، ص65). بدین ترتیب فرد زمانی امنیت دارد که از هر گونه تعرض و تجاوز (مانند قتل، جراحت، توقیف، شکنجه و سایر مجازات‌های غیر قانونی و خودسرانه) و اعمالی که منافی شئون و حیثیت انسانی اوست (مانند اسارت، تملک و بهره‌کشی) مصون و در امان باشد. امنیت فردی پایه تمام آزادی‌هاست. (طباطبائی،1397ش، ص42)

امنیت فردی را می‌توان وضعیت مطلوبی در نظر گرفت که انسان در آن، ضمن اطمینان از عدم تعرض به حقوق و آزادی‌های فردی خویش، زمینه‌ای فراهم می‌بیند تا در فضایی منطقی از حقوق خود بهره برد و امنیت فردی خویش را افزایش دهد. امنیت فردی اطمینان خاطری است که بر اساس آن افراد در جامعه‌ای زندگی می‌کنند که از حفظ جان، حیثیت و حقوق مادی و معنوی خود هراسی ندارند. امنیت فردی حقی اساسی است که در آن انسان‌ها قادر به بهره‌مندی از مزایا و مواهب حیات‌اند. در این راه باید تمامیت وجودی انسان مصون از هر نوع تعرض باشد. (علیزاده و کاویانی،1390ش، ص257)

ایجاد امنیت فردی یکی از مهم‌ترین وظایف دولت میزبان حجاج است. جان و مال زائران در دوران حج باید از گزند اتفاقات مصون بماند. دولت میزبان در جایگاه خادم الحرمین الشریفین وظیفه دارد عوامل ناامنی را کنترل کند. از عوامل ناامن‌کننده می‌توان به جنگ، تجاوز نظامی خارجی، درگیری‌های مسلحانه داخلی و منازعات قومی اشاره کرد.

آنچه امنیت فردی را به خطر می‌اندازد بدین قراراست: (جهان‌بزرگی، 1388، ص52)

- ربودن اشخاص و سلب آزادی و اختیار آنها؛

- تعرض به جان، مال و حیثیت افراد؛

- سلب آزادی عقیده و تفتیش عقاید آنها؛

- محدودیت رفت‌و آمد افراد؛

- سلب آزادی بیان؛

- تجسس و افشای امور خصوصی افراد.

امنیت فردی را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

الف) امنیت جانی

جان زائران محترم است و هر گونه تعرض به آن خلاف شرع مقدس است. یکی از مهم‌ترین وظایف خادم الحرمین الشریفین ضمانت امنیت جانی حجاج است. امنیت جانی تا حدی اهمیت دارد که حتی برخی مراجع شیعه (امام خمینی، 1385ش، ج۲، ص۱۸۵) و مفتیان اهل سنت (الإمام الشافعی، 1421ق، ج4، ص224) حفظ امنیت جانی حجاج را یکی از شرایط استطاعت افراد برای ادای حج تمتع به شمار آورده‌اند. حتی برخی گفته‌اند اگر شواهد و قرائن ثابت کند جان و مال‌ افراد تأمین نمی‌شود، حج ساقط می‌شود. (نجفی،1417ق ، ج۱۷، ص۲۷۹ و ۲۸۱)

ب) امنیت حیثیتی

آبروی زائران احترام بسیار زیادی دارد؛ تا آنجا که امام صادق7 فرموده‌اند: «المُؤمِنُ أعظَمُ حُرمهً مِنَ الکَعبةِ»؛ (صدوق، 1377ش، ج1، ص27) «حرمت مؤمن از حرمت کعبه بالاتر است».

پیامبر اکرم9 نیز فرمودند: «به خدا قسم، حرمت مؤمن از حرمت کعبه بالاتر است؛ زیرا خداوند تنها یک چیز را از کعبه حرام کرده است؛ ولی از مؤمن سه چیز را حرام کرده‌ است: مال، جان و آبرو تا کسی به او گمان بد نبرد». (روضة الواعظین، ج2، ص293) .

تهمت زدن به انسان‌ها، اهانت کردن، نسبت فسق دادن، تکفیر کردن و افشای اسرار شخصی مردم از مصادیق ایجاد محیط ناامن است. دولت‌ها با اتخاذ تدابیری مناسب، علاوه بر اینکه باید از انجام عملی که ممکن است باعث هتک حیثیت افراد شود بپرهیزند، باید شرایطی فراهم آورند که کسی به آبروی مردم جسارت نکند.

ج) امنیت خصوصی

حریم خصوصی قلمرو زندگی هر فرد دانسته شده است که انتظار دارد دیگران بدون رضایت وی به اطلاعات آن دسترسی نداشته باشند، به آن وارد نشوند و نگاه یا نظارت نکنند یا به هر صورت دیگری به وی در آن قلمرو تعرض نکنند. آیین‌نامه اجرایی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، حریم خصوصی را قلمرویی از زندگی شخصی فرد معرفی کرده است که انتظار دارد دیگران بدون رضایت یا اعلام قبلی وی یا به حکم قانون یا مراجع قضایی آن را نقض نکنند. این قلمرو شامل حریم جسمانی، وارد شدن، نظاره کردن، شنود و دسترسی به اطلاعات شخصی فرد از طریق رایانه، تلفن همراه، نامه، منزل مسکونی، خودرو و آن قسمت از مکان‌های اجاره‌شده خصوصی (نظیر هتل و کشتی) و همچنین آنچه حسب قانون فعالیت حرفه‌ای خصوصی هر شخص حقیقی و حقوقی محسوب می‌شود است. (فتال نیشابوری، 1366ش، ص614)

مکاتبات، اسرار و دارایی‌هاى زائران باید از تجسس و دخالت دیگران در امان باشد. زائران در خلوت خود باید آرامش داشته باشند و دولت میزبان نباید به بهانه‌های واهی در امور آنان تجسس کند.

3. امنیت اقتصادی زائران

امنیت اقتصادی عبارت است از مصونیت افراد و گروه‌ها از تعرض و تجاوز به حقوق اقتصادی خویش (جهان‌بزرگی، 1388ش، ص99)

در آغاز دهه 1990[میلادی] برخی محققان استدلال کردند که دنیا پا به عصری می‌گذارد که در آن ابعاد اقتصادی امنیت به طور فزاینده‌ای بر ابعاد سنتی سیاسی و نظامی آن غلبه پیدا می‌کند. آنها در حوزه امنیت اهمیت تازه‌ای برای عوامل اقتصادی قائل شدند. باور به پیوند اقتصاد و امنیت امر تازه‌ای نیست.  برخورداری از اقتصادى قوی و پررونق به‌خودی‌خود مسئله‌اى امنیتی است. (تریف و همکاران، 1383ش، ص238)

رابرت ماندل امنیت اقتصادی را میزان حفظ و ارتقای شیوه زندگی مردم جامعه از طریق تأمین کالاها و خدمات می‌داند. (ماندل، 1387ش، ص65)

دسترسی زائران به ضروریات زیستی از جمله آب، غذا و سکونت‌گاه مناسب از شاخصه‌های اصلی امنیت اقتصادی است. در این بعد از امنیت، حفظ سطح مشخصی از استاندارد، که در آن زائر احساس آرامش کند، بر عهده دولت میزبان است. نظارت بر بازارها برای جلوگیری از گران‌فروشی و کلاهبرداری از جمله اقداماتی است که دولت میزبان باید با جدیت به دنبال آن باشد. خادم الحرمین به منظور حفظ امنیت اقتصادی زائران باید با تهدیدکنندگان امنیت اقتصادی مقابله کند. نباید فرصتی فراهم شود تا بازار مکه و مدینه مکانی برای دلالان، سودپرستان و سوداگران شود.

متأسفانه امروزه بازار مکه و مدینه به بازار تجاری و نمایشگاه صنعتی  کالاهای غرب و شرق تبدیل شده و سوداگران این بازار غیر مسلمانان‌اند. به این ترتیب انبوه ثروت مسلمین سراسر جهان در ایام حج به تاراج رفته، نه‌فقط امنیت اقتصادی مسلمانان بلکه امنیت اقتصادی جهان اسلام زیر سؤال می‌رود. (رهبر، 1381ش، ص223)

علاوه بر این، فعالیت‌های اقتصادی می‌تواند به برگزاری مراسم عبادی - سیاسی حج کمک کند. مردم بسیاری در پرتو حج امرار معاش می‌کنند و چرخ‌های اقتصاد را به حرکت درمی‌آورند. قدرت اقتصادی مسلمانان می‌تواند آنان را در صحنه بین‌المللی قدرتمند سازد و حج می‌تواند بازاری برای تمام مسلمین باشد تا با به عرضه گذاشتن دستاوردهای خود به رشد بازار بین‌المللی اسلامی کمک کنند.

4. امنیت سیاسی زائران

تفکیک امنیت سیاسی از سایر وجوه امنیت امری پیچیده است و در عمل با مشکل روبه‌رو خواهد بود. گستره امنیت سیاسی از امنیت نظام سیاسی، حاکمیت، دولت تا وجوهی از مسائل سیاسی در جامعه را فراخواهد گرفت. با وجود این امنیت سیاسی را این گونه تعریف کرده‌اند: «مصونیت یک فرد یا گروه از تعرض و تجاوز به حقوق سیاسی مشروع». (جهان‌بزرگی، 1388ش، ص109)

در بُعد سیاسی امنیت می‌توان به ابعادى فرعی مانند ساختار، ضعف و قوت، کارآمدی، میزان مشروعیت، امنیت دولت، احزاب و امورى که به مشروعیت نظام‌های سیاسی بازمی‌گردد، بحث قومیت‌ها و اقلیت‌ها در جوامع، میزان نهادمندی جامعه مدنی در کشورها و شیوه مشارکت سیاسی اشاره کرد.

مسلمانان حق دارند عقاید سیاسی خود درباره جهان اسلام و جهان بین‌الملل را در هر کجای دنیا ابراز کنند. حج، وعده‌گاه مسلمانان سراسر جهان، باید مکانی برای گفت‌وگو و همفکری باشد. بعد سیاسی اسلام در حج باید پررنگ‌تر از هر زمان دیگری نمود یابد و خادم الحرمین به هیچ بهانه‌ای حق سلب این حق را از مسلمانان ندارد. حتی باید شرایطی فراهم آورد که هر مسلمانی - از هر مذهب و عقیده و طرز فکر سیاسی - آزادانه نظرات خود را درباره جهان اسلام بیان کند. مراسم برائت از مشرکان نیز می‌تواند در پرتو این حق به‌خوبی قابل فهم باشد.

البته باید توجه کرد که گرچه دیدگاه سیاسی مسلمانان محترم است، اظهار نظر سیاسی هرگز نباید حالت منازعه و خصومت بگیرد؛ زیرا چنان‌که خداوند متعال در آیه 197 سوره بقره فرموده است، مجادله در حج ممنوع است.

5. امنیت اجتماعی زائران

امنیت اجتماعی به معنای داشتن امنیت شخص از جانب عوامل اجتماعی است؛ این امر بدان معنا است که امنیت فرد نباید از جانب افراد دیگر، سایر گروه‌ها، حکومت و قانون تهدید شود. بدین ترتیب، امنیت اجتماعی آسایش همگانی نسبت به تهدیدی است که ممکن است در اثر عملکرد غیر قانونی دولت‌ها، دستگاه‌ها، افراد و گروه‌ها در جامعه پدید ‌آید. (حمزه‌پور، 1391ش، ص66).

آثار امنیت اجتماعی، یعنی به نمایش در آمدن نتایج امنیت، در عرصه‌های مختلف اجتماعی، در اثر امنیت اجتماعی است که روابط و تعاملات اجتماعی در پرتو آن سامان می‌یابد. دل‌های مردم با یکدیگر انس و الفت می‌گیرد و هم‌گرایی و هم‌زیستی جانشین نفرت و دشمنی می‌شود.

در اندیشه اسلامی، امنیت اجتماعی را باید در سایه تقوا، عدالت، رعایت حقوق و حرمت انسان‌ها، دفاع از مظلومان و محرومان، برخورد با مفسدان و مجرمان و بزهکاران، رفع فقر، تأمین رفاه و معیشت مردم، حفظ آزادی‌های مشروع و حاکمیت عادلانه و حقانی و قانونی با معیارهای انسانی و الهی جست‌وجو کرد. (همان)

آسایش همگانی امت اسلامی و اطمینان آنها از حفظ ارزش‌های همگانی مهم‌ترین شاخصه امنیت اجتماعی در موسم حج است. در این میان به طور مشخص تهدید بخشی از زائران امنیت اجتماعی را به خطر می‌اندازد؛ بنابراین خادم الحرمین الشریفین وظیفه دارد با ناهنجاری‌های اجتماعی در شهرهای میزبان زائران مقابله کند. همچنین دولت باید از هنجارشکنی اعضای جامعه و وقوع جرم و جنایت و فساد و فحشا و نیز از تعدی و تجاوز مجرمانه علیه افراد جلوگیرى کند. دولت میزبان وظیفه دارد با ارتقای اخلاق اجتماعی در میان شهروندان شهرهای میزبان احساس آرامش و آسودگی را برای زائران فراهم آورد و با اتخاذ تدابیر مناسب از میزان جرم و جنایت در شهرهای میزبان بکاهد.

حج مناسب‌ترین مجال است تا افراد، گروه‌ها و دولت‌های اسلامی با نیکوکاری، همدلی، همیاری، تعهد، تعاون، امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، طرد ستمگران، یاری ستم‌دیدگان، اقامه عدل، تأمین امنیت، تحکیم اخوت، اصلاحات فرهنگی، هدایت رسانه‌های ارتباطی، تعلیم و تربیت، حمایت از مظلوم، تنبیه متجاوز، رفع فتنه و مبارزه با سیطره فرهنگی و سیاسی و اقتصادی و نظامی به متحد کردن صفوف مؤمنان بپردازند و جنبه وحدت‌بخش اجتماعی اسلام را به رخ دیگران بکشند. (رهبر، 1381ش، ص24)

6. امنیت قضائی زائران

امنیت قضائی عبارت است از حالتی که حیثیت، جان، مال و کلیه امور مادی و معنوی انسان تحت حمایت قانون و صیانت دستگاه قضائی باشد.

اصول مهم امنیت قضائی عبارت‌اند از: (روحانی، 1390ش، ص3)

- اصل برائت؛

- اصل قانونى بودن مجازات‌ها؛

- اصل تفسیر مضیق قانون (عدم تسری قانون)؛

- اصل تساوی در برابر قانون؛

- اصل شخصی بودن مجازات‌ها (عدم تسری مجازات به دیگران)؛

- اصل علنی بودن محاکمات؛

- اصل لزوم رسیدگی به شکایات و تظلمات؛

- اصل منع تعقیب؛

- اصل عدم تجسس؛

- استقلال قضائی؛

- اصل حق داشتن وکیل؛

- اصل پاسخگو بودن قاضی؛

- اصل سرعت مناسب پاسخگویی؛

- اصل سهولت دادخواهی؛

- حق داشتن مترجم در صورت نیاز؛

- اصل لزوم جبران خسارت مادی و معنوی.

هدف اصلی امنیت قضائی عدالت قضائی است که به معنای پاسداری از حقوق فردی و اجتماعی افراد در برابر اشخاص و نهادهای قانونی حاکم و ایجاد شرایط مساعد برای اجرای صحیح، سریع و منطقی عدالت قضائی در جامعه است. ( روحانی، 1390ش، ص3)

امنیت قضائی تنها زمانی وجود خواهد داشت که اصول و رویه‌های دادرسی به نحوی عادلانه تضمین‌کننده حقوق مادی و معنوی افراد باشند. حق دادرسی عادلانه یکی از حقوق بنیادین بشر است. (کلانتریان، 1380ش، ص32)

طبق ماده 36 کنوانسیون وین - که دولت سعودی نیز آن را پذیرفته است - هر فردی که در کشور دیگری بازداشت شود می‌بایست با حضور نماینده رسمی کشور متبوع خود در کشور مهمان تحت بازجویی قرار گیرد.[9]

طى سال‌های متمادی توصیه به زائران این بوده است که از انجام امورى که برای دولت میزبان حساسیت‌زاست خودداری کنند؛ براى مثال در کتابچه امنیت در سفر - که سازمان حج و زیارت در آن به زائران حج تمتع توصیه‌هایی برای حفظ امنیت کرده است - همواره به این نکته تأکید شده و از زائران خواسته شده که زمان حضور در مکان‌هایى مثل بیمارستان، کلانتری و بازداشتگاه هرگز زیر برگه‌ای را امضا نکنند، از همراه داشتن هر گونه روزنامه، نشریه، کتاب و مانند این خودداری کنند و مراقب باشند به مأموران امر به معروف و نهی از منکر بهانه ندهند. این توصیه‌ها به‌خودی‌خود نشان‌دهنده آن است که از امنیت قضائی در عربستان خبری نیست و زائران باید به فکر این باشند که بهانه به دست آل سعود ندهند.

7. امنیت فرهنگی زائران

خادم الحرمین الشریفین وظیفه دارد از فرهنگ دینی مسلمانان محافظت کند؛ زیرا فرهنگ دینی می‌تواند میان گویش‌ها، گروه‌ها و ملت‌های گوناگون وحدت ایجاد کند. (جزایری، 1379ش، ص25)

دفاع از فرهنگ اسلامی در عین احترام به فرهنگ ملل در دوران حج باید محل توجه بسیار جدی‌تری قرار گیرد. بدین‌منظور دولت میزبان باید از سیطره فرهنگ شرقی و غربی بر مسلمانان جلوگیری کند. این سیطره فرهنگی در ابعاد مختلف - از تولید محتوا گرفته تا معماری یا حتی الگوی مصرف و سبک زندگی و بازار - می‌تواند تأثیرگذار باشد.

برخى امورى که ممکن است فرهنگ اسلامی را تهدید کند یا آن را به خطر بیندازد عبارت است از: ترویج مرام‌های غربی از طریق گسترش و اهمیت دادن به گروه‌های غرب‌گرا، ترور شخصیت و ایجاد اختلاف بین علما و مردم، نفوذ در نهادهای اسلامی، نفوذ از طریق روابط بازرگانی، گسترش مصرف‌گرایی، ایجاد حقارت و خودباختگی، تضعیف مبانی دینی، ترویج کالاهای تجملی، توزیع محتوای فرهنگی نامناسب، تغییر در پوشش و تغییر در سبک زندگی. ( همان)

تاریخچه ناامنی‌های حرمین شریفین در دوران آل سعود

در طول تاریخ ناامنی یکی از عوامل پررنگ تعطیلی حج بوده که در حرمین منحصر به ناامنی‌های جانی نبوده، بلکه ابعاد مختلفى داشته است. در ادامه به چند نمونه از اتفاقاتی که باعث ناامنی در حرمین شریفین شده است اشاره مى‌کنیم: 

1. اعدام ابوطالب یزدی

اعدام ابوطالب یزدی در سال 1322ش یکی از نمونه‌های زیر پا گذاشتن اصول امنیت فردی و امنیت قضائی به دست دولت سعودی است. نام‌برده حین اداى طواف بر اثر گرماى هوا و خستگى راه و نیز خوردن غذاى فاسد دچار حالت تهوع شد و براى اینکه با قِى ‌کردن زمین مسجدالحرام را آلوده نسازد، در دامان احرام خود استفراغ کرد و بلافاصله اطراف آن را گرفت و مراقبت کرد تا روى زمین نریزد. عده‌اى از حجاج - که برخى از آنها نیز مصرى بودند - وقتى این حاجى ایرانى را با آن حال مشاهده کردند - با توجه به پیشینه ذهنى برخى سنى‌ها که شایع کرده بودند شیعیان حرم مکه و مدینه را عمداً آلوده مى‌کنند - به وى حمله کردند و کتک سختى به او زدند. در این هنگام به‌ناچار دامن احرام از دست او رها شد و قِى روى زمین حرم ریخت و عده‌اى شروع به جاروجنجال کردند. با جنجال‌آفرینى این افراد شرطه‌هاى حرم این حاجى مظلوم را بلافاصله دستگیر کردند و به همراه برخى دیگر از طواف‌کنندگان در محکمه حاضر کردند و علیه این حاجى ایرانى شهادت دادند که او قصد داشت حرم و کعبه را آلوده کند. قاضى نیز بدون بررسى و تحقیق و استماع دلایل متهم حکم اعدام او را صادر کرد. سرانجام در محل صفا و مروه و در حضور حاجیانى که از سراسر جهان اسلام به حج آمده بودند وى را گردن زدند. (قاضی‌عسکر، 1388ش، ص14)

گفته می‌شود این حادثه ۱۲ ذی‌حجه رخ داده بود و وی ۱۴ ذی‌حجه‌ گردن زده ‌شد. مشخص است در این حادثه نه‌تنها عزت و کرامت زائر بیت الله الحرام حفظ نشد. بلکه با جوسازی و بهانه‌های واهی، بدون طی کردن روند عادی دادگاه، جان یک بی‌گناه گرفته شد.

پس از این اتفاق ‌آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی، ‌مرجع تقلید وقت شیعیان، به دلیل تأمین نبودن امنیت شیعه در حج، اجازه تشرف شیعیان به حج را نداد و حج ایرانیان به دنبال این فتوا به مدت چهار سال تعطیل شد. اصفهانی در توضیح فتوای خود چنین گفته بود:

«چون از شرایط حج امن مسلمین است و حالا که شیعه دفاعی در محاکمه‌هایش پذیرفته نیست، این اهانت به شیعه است و تأمین جانی ندارند، من اجازه نمی‌دهم».[10]

2. جمعه خونین

کارنامه سیاه آل سعود در به خاک‌وخون کشیدن مراسم برائت از مشرکین در سال 1366 شمسى به بهانه تروریست خواندن مسلمانان ایرانی یکی از نشانه‌های آشکار ایجاد ناامنی بوده است. آل سعود در این حربه با دستاویز قرار دادن مسائلی دروغین چون مبارزه با تروریست یا حفظ حریم کعبه جوی امنیتی در مکه حاکم کرد و حرم امن الهی را به ناامنی کشاند.در این عملیات حدود چهارصد نفر از حجاج ایرانی را در حرم امن الهی به وحشیانه‌ترین روش به خاک‌وخون کشید و حدود چهار هزار نفر را مصدوم و زخمی کرد. نیروی انتظامی و امنیتی سعودی در این عملیات سازمان‌یافته پس از محصور کردن جمعیت ایرانی - که برای برائت از مشرکان در میدان معابده جمع شده بودند - ابتدا با پرتاب آجر، بلوک سیمانی، میله آهنی و سپس با گازهای سمی، تیرهای جنگی و ضربات باتوم به آنان حمله کرد. آنان در این حمله وحشیانه حتی به زنان، کودکان، معلولان، مأموران آمبولانس و مصدومان سوء قصد کردند. ( میردامادی، 1369ش، ص113) آل سعود حجاج ایرانی را مشتی شورشی و تروریست خواند که قصد تسخیر مسجدالحرام، آتش زدن کعبه و تغییر قبله به سوی قم را داشتند (همان، ص87)

3. آزار و اذیت حجاج

مأموران آل سعود به انحاى مختلف حجاج بیت الله الحرام، به‌خصوص حجاج شیعه، را تحت آزار و اذیت قرار می‌دهند که برخی از این رفتارها گاهی باعث تحقیر و هتک حیثیت مسلمانان می‌شود.

 نیویورک تایمز مدعی شده است رفتارهای آزاردهنده پلیس مذهبی عربستان حتی نارضایتی طبقه محافظه‌کار عربستان را نیز در پی داشته است.[11] سخت‌گیری‌ها و محدودیت‌هایی که خادم الحرمین الشریفین برای زائران ایجاد می‌کند به هیچ وجه برازنده ضیوف الرحمان نیست. زائران همواره از این سخت‌گیری‌ها گلایه داشته‌اند و خاطره‌ای تلخ در ذهن آنها مانده است.

مأموران پلیس مذهبی عربستان و شیوخ رسمی وهابی در موسم حج به مقدسات دیگر مسلمانان توهین می‌کنند. اگر این توهین‌ها با واکنش زائران مواجه شود، باعث درگیری شدید و بازداشت زائران می‌شود. محاکمه و حتی اعدام برخی زائرانى که به دلیل ناآشنایی با قوانین عربستان عملی انجام می‌دهند نیز رعب و وحشت در دل زائران انداخته است.

از جمله رفتارهای مأموران آل سعود می‌توان به اینها اشاره کرد: (نجاتی، 1395ش، ص95-98)

- تهمت آلوده کردن حرم؛

- رفتارهای تحقیرآمیز با زائران از جمله انگشت‌نگاری، اسکن چشم، بازرسی بی‌دلیل ساک‌‌ها و وسایل زائران، توقیف کتاب‌های مذهبی و غیر مذهبی و برهنه کردن به بهانه بازرسی بدنی؛

- تخطئه و تکفیر عقاید مذاهب دیگر؛

- عرضه کتاب‌های حاوی عقاید وهابیت؛

- کنایه و گستاخی به مذاهب دیگر به‌خصوص در نمازهای جمعه حرمین؛

- ایجاد محدودیت در قبرستان بقیع؛

- برخورد با توزیع نذورات در حرمین؛

- ممانعت از اجتماع حجاج به‌خصوص حجاج ایرانی در زیارتگاه‌های مختلف؛

- زیر نظر گرفتن شدید فعالیت زائران توسط نیروهای امنیتی؛

- اختلاف‌اندازی میان حجاج کشورهای مختلف؛

- انگشت‌نگاری زنان توسط پلیس مرد؛

- توهین به علمای مذاهب اسلامی به‌خصوص علمای شیعه؛

- بازجویی و زندان برای برخی عمره‌گزاران‌به دلیل همراه داشتن  نهج البلاغه و  مفاتیح الجنان در چمدان؛

- بدرفتاری با حجاج سیاه‌پوست.

4. هتک حرمت به نوجوانان ایرانی

در تاریخ 8 فروردین 1394ش در بازرسی فرودگاه به دو نوجوان ایرانی هتک حرمت شد. این دو نوجوان - که در بازگشت از سفره عمره مفرده همراه خانواده خود بودند - توسط دو کارمند بازرسی سعودی از سایر مسافران جدا شدند و به اتاق جداگانه‌ای برده شدند. این دو نوجوان اعلام کردند مأموران سعودی به آنها تجاوز و دست‌درازی، و تهدید کرده‌اند اگر چیزی به کسی بگویند بازداشت خواهند شد. به دنبال این اتفاق، جمهورى اسلامى عملیات عمره حجاج ایرانی را تا رسیدگی کامل و قطعی به پرونده متهمان متوقف کرد. (نجاتی، همان، ص107)

5. سقوط جرثقیل در حرم

سقوط یک دستگاه جرثقیل در 20 شهریور 1394ش باعث کشته شدن 107 نفر و زخمی شدن 208 نفر شد. سلیمان العمر، رئیس دفاع مدنی عربستان سعودی، وزش باد شدید و طوفان را باعث بروز این فاجعه دانست.[12] بی‌دقتی پیمانکار و اهمال دولت سعودی در تعطیل نکردن بازسازی‌ها در ایام حج از مهم‌ترین دلایل این اتفاق بود.

6. اتفاقات منا و کشته شدن حجاج بر اثر حوادث

طى سال‌هایی که آل سعود مدیریت حج را بر عهده داشته اتفاقات متعددی در منا ‌روی داده که باعث کشته و زخمی شدن بسیاری از حجاج شده است. گرچه شاید بیشتر این اتفاقات غیر عمدی و ناشی از سوء مدیریت آل ‌سعود باشد، نمی‌توان کتمان کرد که منجر به از دست رفتن جان‌های بسیارى شده‌ و امنیت بسیاری از زائران را به خطر انداخته است. در نتیجه این بحث در افکار عمومی و حتی میان فقها شکل گرفته که با توجه به تأمین نشدن امنیت جانی حجاج وجوب حج ساقط می‌شود و حتی برخی فقها حکم توقف حج تا تأمین امنیت را صادر کرده‌اند.[13]

جدول 1. حوادث در منا[14]

7. درگیری‌های نیروهای امنیتی سعودی با حجاج

نیروهای امنیتی آل سعود، که به عنوان بازوی اجرایی تأمین امنیت حج زیر نظر خادم الحرمین الشریفین فعالیت می‌کنند، طى سال‌های متمادی باعث ناامنی و برخورد شدید با حجاج بوده‌اند. گرچه متأسفانه آل سعود در سایه سکوت دولت‌های اسلامی به خود زحمت پاسخ‌دهی نمی‌دهد، این برخوردها با ایجاد فضاى رعب و وحشت و با آسیب به زائران میان حجاج نارضایتی گسترده‌ای پدید آورده است.

درگیری‌های شدید میان نیروهای آل سعود و حاجیان مصری، عراقی، بحرینی، کویتی، ایرانی و دیگر ملیت‌ها در این سال‌ها به‌خوبی گویای این نکته بوده است که برخوردها و بدرفتاری‌های نیروهای آل سعود به ملیت خاصی تعلق نداشته؛ اما نمى‌توان کتمان کرد که شیعیان بیشترین آسیب را از نحوه مدیریت آل سعود در حج دیده‌اند. در ادامه به مهم‌ترین درگیری‌ها میان نیروهای امنیتی آل سعود و حجاج اشاره خواهد شد:

جدول 2. درگیری‌ها میان نیروهای امنیتی و حجاج[16]

8. رواج بیماری‌های واگیر دار

هر ساله با آغاز موسم حج و گرد هم آمدن مسلمانان از سراسر جهان نگرانی از بروز بیماری‌های واگیردار پررنگ می‌شود. خادم الحرمین الشریفین به منظور تأمین امنیت جانی وظیفه دارد از سلامت زائران اطمینان یابد و براى پیشگیری و کنترل بیماری‌های واگیردار تلاش کند.

گرچه آل سعود هر ساله برای کنترل بیماری‌ها تلاش مى‌کند، باید استراتژی‌های فعالی برای مقابله با بیماری‌های همه‌گیر اتخاذ کند.

رواج بیماری‌های واگیرداری چون آنفولانزا، کرونا و ابولا آسیب‌هایی به حجاج زده و محدودیت‌هایی برای آنان ایجاد کرده است؛ براى مثال احتمال سرایت آنفولانزای مرغی به حاجیان در سال 2010 میلادى موجب کاهش پنجاه درصد زائران مصر و نیز کاهش شمار حاجیان دیگر کشورها، از جمله ایران، شد. در این سال، حج‌‌گزاری کشور ‌تونس‌ تعطیل شد و سی هزار تن به علت پیشگیری دولت تونس از سفر حج بازماندند. (http://hajj.ir/fa/44049)

حج امنیتی

مقام معظم رهبری در سخنانی در جمع کارگزاران حج  در سال 1396ش بر این مسئله تأکید کردند که دولت سعودی باید بدون امنیتی کردن محیط، امنیت و کرامت حجاج را تأمین کند. ایشان اعلام کردند:

امنیت حجاج بر عهده آن کشوری است که حرمین شریفین در اختیار، تحت سلطه و قدرت اوست. آن دولت است که باید امنیت را حفظ کند. این مطالبه جدی و همیشگی است. امنیت حجاج باید حفظ شود. دولت‌ها در مورد حجاج خودشان مطالبه کنند. علاوه بر امنیت، عزت، رفاه و آسایششان هم باید محفوظ بماند. البته معنای امنیت، که ما می‌گوییم، این نیست که آنجا محیط امنیتی درست کنند و باز فشارهای امنیتی وارد کنند تا جور دیگر حجاج اذیت شوند. ایمن باشند؛ یعنی خیالشان راحت باشد؛ آرام باشند. (خامنه‌ای، 8/5/1396ش)

حفظ امنیت و آرامش حجاج به قدری مهم است که بازپس‌گیری مال بدهکار درون حرم جایز نیست و نباید بدهکار را درون محدوده حرم زیر فشار نهاد. (امام هشتم7، ج1، ص253)

امام صادق7 نیز می‌فرمایند: اگر محکوم به حد، به حرم مکه پناهنده شود، تا در حرم است نباید بر او حد زد، بلکه در خوردن و آشامیدن، براو سخت می گیرند تا خودش بیرون آید ولی اگر فردی در حرم زنا کرده و در همانجا تحصن کند، شرعا حد زدن وی در حرم جایز است. علت عدم اجرای حد در حرم مکه به جهت احترامی است که برای حرم قائل شده اند. (کلینی، ۱۴۲۱ق، ج4، ص228) همچنین اجرای حدود و قصاص و تعزیرات در حرم، به جز موارد هتک حرم، جایز نیست. (مسلم، 1400ق، ص412)

استفاده از پلیس حداکثری در عربستان یکی از ویژگی‌های امنیتی شدن محیط است. درست است که پلیس مهم‌ترین نهاد تأمین‌کننده امنیت در جامعه است؛ اما اقدامات پلیسی می‌تواند ناقض حقوق شهروندی باشد. ویژگی‌های پلیس حداکثری درهم‌آمیزی محیط عمومی و خصوصی، نگاه ابزاری به شهروند، الگوی تک‌خطی فرمان- اجرا، معمای شکست - پیروزی: حالتی که در آن، حتما باید یک طرف پیروز شود و طرف دیگر شکست بخورد خشونت و رابطه نابرابر است. در برابر آن پلیس حداقلى قرار می‌گیرد که مرز میان محیط عمومی و خصوصی، نگاه ارزشی به زائر، رابطه مدار- موقعیت‌گرا، الگوی چندخطی مشاوره- فرمان، الگوی اصلاح و حمایت،برخورد انعطاف‌پذیر -رابطه برابرنگر از ویژگی‌های آن است. (نویدنیا، 1388ش، ص36)

پلیس سعودی در بسیاری جاها برای برقراری امنیت وارد حوزه خصوصی زائران می‌شود. این امر نه‌تنها امنیت‌بخش نیست، بلکه خود موجب ناامنی می‌شود. زائران در برخورد با پلیس دو راه بیشتر ندارند: یا باید اطاعت کنند یا اطاعت نمی‌کنند که در این صورت سرپیچی از قانون تلقی مى‌شود و مجازات می‌شوند.

احساس امنیت در حج

در تعریف امنیت باید عامل عینی و ذهنی را مد نظر قرار داد. بر این اساس امنیت و احساس امنیت دو مقوله‌ متفاوت است: نخست فقدان تهدید یا به حداقل رساندن آن به عنوان عامل عینی و دوم به وجود آوردن احساس ظهور این عامل عینی در جامعه؛ زیرا توهم و تصور ناامنی، ناامن‌ترین شرایط را برای انسان در پی خواهد داشت و بدین ترتیب حتی در صورت نبود هیچ گونه تهدیدی امنیت محقق نخواهد شد. (اسماعیلی، 1379ش، ص836)

احساس امنیت پدیده‌ای روان شناختی-اجتماعی و دارای ابعاد گوناگونی است. این احساس ناشی از تجربه‌های مستقیم و غیر مستقیم افراد از شرایط و اوضاع محیط پیرامون است که افراد مختلف به صورت‌های گوناگون آن را تجربه می‌کنند. به این ترتیب احساس امنیت احساس مصونیت فرد در مقابل تهدیدهایی است که جان، مال، فکر و توانایی افراد را برای شرکت در اجتماعات دلخواه یا حفظ این اجتماعات از جانب کنشگران دولتی و غیر دولتی تهدید می‌کند. (صفری ندامانی و پیامی، 1398ش، ص10)

اصولاً احساس امنیت یا عدم امنیت برداشتى ذهنی است که ریشه در معتقدات و باورهای مذهبی، اخلاقی و فرهنگی مردم و رهبران یک کشور دارد. برآیند این باورها و اعتقادات باعث می‌شود یک ملت یا رهبران آن کشوری را دشمن، و کشور دیگری را دوست تلقی کنند و حتی با تغییر رهبران سیاسی این مفهوم تغییر می‌یابد. (عامری، 1370ش، ص179)

به این ترتیب ممکن است در جامعه‌ای امنیت باشد، ولی مردم در همان جامعه احساس امنیت نداشته باشند. پس ضروری است علاوه بر اینکه مشخص می‌شود زائران در عربستان امنیت دارند یا خیر، این نکته نیز روشن شود که آیا زائران احساس امنیت می‌کنند یا نه. احساس امنیت به حدی مهم است که اندیشمندان، به‌خصوص در عرصه مطالعات اجتماعی، اهمیت آن را بیش از خود امنیت می‌دانند.

نتیجه‌گیری

بشر برای گذران زندگی نیاز اساسی به امنیت و آسایش دارد. عدالت، آزادی، کرامت و پیشرفت همه در سایه امنیت معنا می‌یابد. گرچه تأمین امنیت برای تمامی انسان‌ها ضروری است، تأکید فراوان خداوند متعال بر تأمین امنیت حج و حجاج نشان مى‌دهد که تأمین امنیت حجاج اهمیتى دوچندان دارد.

دولت‌ها باید از گسترش موضوعات امنیتی به تمام شئون زندگی خودداری کنند؛ به عبارت دیگر بهتر است امنیت واژه‌اى کلیدی و برای زمان‌هاى خاص که تهدیدى جدى علیه شهروندان وجود دارد باشد، نه براى مسائل روزمره؛ زیرا در این صورت در بزنگاهی که به استفاده از شرایط خاص امنیتی نیاز است اقناع مردم و نخبگان براى دولت به معضل تبدیل مى‌شود. برای امنیتی کردن یک مسئله باید مراحل خاصی طی شود، نه آنکه هر موضوعی به هر بهانه‌ای دفعتاً به موضوعی امنیتی بدل شود.

گرچه دولتمردان عربستان از عنوانِ خادم الحرمین الشریفین براى مشروعیت‌بخشی به پادشاه خود استفاده می‌کنند، نمی‌توان نادیده گرفت که این عنوان مسئولیت سنگینی بر دوش پادشاه این کشور قرار داده است. مهم‌ترین مسئولیت خادم الحرمین برقراری تام‌وتمام امنیت در مراسم حج است؛ اما بررسی این مراسم در سال‌های حکومت آل سعود به‌وضوح نشان مى‌دهد که گرچه به کمک ایجاد فضای اختناق، رعب و وحشت تا حدودی امنیت آن هم تنها در بعد نظامی در حج برقرار بوده است، امنیتی شدن فضای شهرهای میزبان باعث شده حج‌گزاران همواره با نگرانی مناسک حج را انجام دهند؛ بنابراین مرجع برقراری امنیت در عربستان خود بزرگ‌ترین عامل رعب و وحشت زائران است.

با توجه به آنچه به‌تفصیل در این مقاله گذشت، تغییر رویه در برقراری امنیت حج ضروری است. گرچه برای دستیابی بهتر به امنیت پایدار باید به واقعیت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطقه و جهان اسلام توجه شود، نباید فراموش کرد که نمی‌توان به بهانه‌های واهی ابعاد مختلف امنیت را نادیده گرفت یا زیر پا گذاشت.

این مقاله بر آن بود که بر تقویت روحیه مطالبه‌گری حجاج تأکید کند. کارگزاران حج و حج‌گزاران و تمام مسلمانان، در کنار احترام به قوانین دولت میزبان، باید برقراری تعادل میان امنیت و حقوق انسانی و تأمین فضایى امن در موسم حج را از خادم الحرمین الشریفین مطالبه کنند.

در پایان باید گفت که ارائه راهکار برای اجرایی شدن خواسته‌های حجاج بحثی جداست و پژوهشی جداگانه می‌طلبد. متأسفانه باید پذیرفت که برای تضمین اجرای ابعاد مختلف امنیت زائران هیچ ضمانتی وجود ندارد؛ اما از آنجا که اسلام بر حفظ امنیت حجاج تأکید فراوان کرده، لازم است نهادهای تصمیم‌گیر به کمک کشورهای اسلامی و سازمان‌های بین‌المللی، به‌ویژه سازمان کنفرانس اسلامی، قوانینی لازم‌الاجرا در این خصوص تدوین، و بر اجراى آن نظارت کنند.

[2]. khabaronline.ir/x5345

[3]. https://www.alef.ir/news/4010405123.html

[4].https://www.middleeastmonitor.com/20240724-us-approves-potential-military-sale-worth-almost-2-8bn-to-saudi-arabia/

[5]. https://dnws.ir/002WuY

[6]. https://www.chinadaily.com.cn/a/202307/03/WS64a19b08a310bf8a75d6cc63.html

[7]. https://www.arabnews.com/node/2460931/saudi-arabia

[8]. khabaronline.ir/x5345

[9]. https://fa.wikisource.org/wiki

[10]. http://hajj.ir/fa/82791

[11]. https://afghanistan.shafaqna.com/translation-special/item/25056

[12].https://www.theguardian.com/world/2015/sep/11/crane-crashes-grand-mosque-mecca-haj-pilgrimage

[13]. https://iqna.ir/fa/news/3370955

[14]. اطلاعات جدول از سایت https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/07/03/869486  استخراج شده است.

[15]. آمار رسمی اعلام نشده است.

[16]. آمارهای این جدول از سایت های http://www.qudsonline.ir/news/389746،https://www.aa.com.tr/fa/320902 و  www.shia-news.com استخراج شده است.