بازشناسی آداب زیارت بقیع در سفرنامه های حج قاجاری

رضا تقی زاده نائینی[1]

چکیده

مقاله حاضر به بررسی آداب، رسوم و مناسک اجتماعی-فرهنگی زیارت بقیع در دوره قاجاریه از طریق تحلیل سفرنامه‌های حج فارسی می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش شناسایی و بازشناسی آیین‌ها و شیوه‌های عملی زیارت در این دوره تاریخی یعنی پیش از تخریب بقیع به دست وهابیون است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها از طریق بررسی حدود هشتاد سفرنامه حج قاجاری گردآوری شده‌ است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زیارت بقیع در سفرنامه‌های حج قاجاری شامل آداب خاصی از جمله غسل و طهارت قبل از زیارت، خواندن اذن دخول، اقامه نماز زیارت، قرائت زیارتنامه‌های خاص برای ائمه: و سایر مدفونان و برگزاری مجالس عزاداری و روضه‌خوانی بوده است. همچنین نتایج حاکی از آن است که زائران ایرانی به آداب‌ورسوم خاصی در بقیع شامل توسل به ائمه، دعاگویی، نیابت زیارت و احترام به مکان و دیگر زائران پایبند بوده‌اند. این آداب نه‌تنها به تقویت ارتباط فردی زائران با خداوند و اهل بیت: کمک می‌کرد، بلکه به تقویت ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی نیز منجر می‌شد.

کلیدواژه‌ها: زیارت بقیع، قاجاریه، سفرنامه‌های حج، آداب‌ورسوم، ادعیه، زیارتنامه‌ها.

مقدمه

بقیع، از مشهورترین زیارتگاه‌های اسلامی به دلیل دفن برخی معصومان: از جمله امام حسن مجتبی7، امام زین‌العابدین7، امام محمد باقر7 و امام جعفر صادق7، اهمیت بسیار بالایی در میان مسلمانان به‌ویژه شیعیان دارد. همچنین بسیاری از صحابه و تابعین پیامبر اکرم9 و اهل بیت ایشان در این مکان آرام گرفته‌اند. پیامبر به زیارت مدفونان در بقیع می‌رفتند و برای آنها طلب مغفرت می‌کردند. ایشان شب‌هایی را که نوبت ورود به خانه عایشه بود به بقیع می‌رفتند و خطاب به مدفونان می‌فرمودند: سلام بر شما، ای اهل سرزمین مؤمنان. آنچه خدا وعده داده بود سوی شما آمد و ما هم به خواست خدا به شما ملحق خواهیم شد. خدایا، اهل بقیع غرقد را بیامرز (مسلم بن حجاج، 1412ق، ج2، ص669).

افراطیان وهابی در سال 1344قمری با این استدلال که زیارت قبور و ساخت بنا بر روی آنها شرک است قبه‌ها و ساختمان‌های بقیع را ویران کردند بنابراین بسیاری از آثار تاریخی و مذهبی بقیع از بین رفت و دولت سعودی برای زیارت این مکان مقدس محدودیت‌هایی ایجاد کرد که همچنان ادامه دارد. یکی از پرسش‌هایی که به ذهن می‌رسد این است که پیش از تخریب در این مکان مقدس چه نوع مراسم و آیین‌های زیارتی رواج داشته است.

پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این سؤال سراغ سفرنامه‌های فارسی قاجاری رفته است؛ چرا که در این دوره بقیع هنوز تخریب نشده و مراسم و آیین‌های زیارتی در آن جریان داشته است. همچنین این دوره از لحاظ زمانی به دوره فعلی نزدیک است و اطلاعات ارزشمندی درباره زیارت بقیع در متن سفرنامه‌های قاجاری آمده است. سفرنامه‌نویسان قاجاری در مقام شاهدان عینی این مناسک مذهبی توصیفات ارزشمندی از آداب‌ورسوم زیارت بقیع ارائه کرده‌اند. برخی از آنها به توصیف جزئیات مراسم زیارت پرداخته‌اند، برخی دیگر به بیان احساسات و عواطف خود در این زیارتگاه مقدس اشاره کرده‌اند و برخی نیز به مشکلات موجود در مسیر پرداخته‌اند. با تحلیل این روایت‌ها می‌توان به تصویری جامع و چندوجهی از زیارت بقیع در دوره قاجاریه دست یافت. این روایت‌ها نه‌تنها تصویری از باورها و اعتقادات مردم آن دوره ارائه می‌کند، بلکه به ما امکان می‌دهد تحولات تاریخی و فرهنگی مرتبط با زیارت را بهتر درک کنیم.

در این پژوهش سفرنامه‌های قاجاری را با روش توصیفی - تحلیلی بررسی کرده‌ایم. با مطالعه نسخه‌های خطی و چاپی سفرنامه‌ها، استفاده از پایگاه نورلایب، مطالعه مقالات و پژوهش‌های پیشین در پایگاه نورمگز جهت استخراج اطلاعات مربوط به آداب زیارت و ادعیه و زیارتنامه‌ها و طبقه‌بندی آنها بر اساس موضوعات مختلف تلاش کرده‌ایم آداب، رسوم و مناسک اجتماعی و فرهنگی خاص بقیع را شناسایی کنیم. نتایج این پژوهش می‌تواند منبعی برای پژوهشگران تاریخ، فرهنگ و دین باشد و به درک بهتر از جایگاه زیارت بقیع در فرهنگ شیعه کمک کند.

پیشینه تحقیق

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های متعددی در زمینه زیارت بقیع و سفرنامه‌های قاجاری انجام شده است. برخی از مهم‌ترین این پژوهش‌ها عبارت‌اند از:

در نشریه بهاریه (1396) مجلد شماره 3 یادداشت‌ها و مطالبی در موضوع بقیع با رویکردهای سیاسی، تاریخی و مانند آن نگاشته شده است. در این شماره احمد خامه‌یار در مقاله‌ای با عنوان «در آستان حرم؛ روایتی از نحوه تعامل شیعیان و بقیع شریف» به عزاداری شیعیان در بقیع اشاره کرده است. عمار ابوطالبی در مطلبی مجزا با عنوان «سیر در بقیع؛ زیارت بقیع در سه قرن پایانی تسلط دولت عثمانی بر حرمین شریفین» به قرائت ادعیه، شروع زیارت، دفعات زیارت و مانند اینها پرداخته است. همچنین سیدمحمدهادی گرامی در مطلبی با عنوان «گذشته‌ای ناشناخته؛ مقبره بقیع به مثابه زیارتگاهی اسلامی در نخستین سده‌های هجری» تاریخ فرهنگی مقبره بقیع را بررسی کرده است.

چلونگر و کشاورز (1399) در مقاله «زیارت قبرستان بقیع (بررسی جامعه‌شناسی تاریخیِ شعائر دینی شیعه در سفرنامه‌های‌ حج دوره قاجار)» با رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی به تحلیل آداب زیارت بقیع در سفرنامه‌های قاجاری پرداخته و تغییرات این آداب را در طول زمان بررسی کرده است.

مطهری (1399) در مقاله «بقیع و مشاهد آن در آثار سفرنامه‌نویسان غرب اسلامی» با بررسی نگاه سفرنامه‌نویسان غرب اسلامی به بقیع و مشاهد آن سعی کرده است به این سؤال پاسخ دهد که این نگاه به چه شکل در آثار آنان منعکس شده است.

مجتبی حیدری (1399) در مقاله «زیارت بقیع در نگاه علمای اهل سنت» با تمرکز بر دیدگاه برهان‌الدین بن فرحون، یکی از علمای مذهب مالکی، به تحلیل استحباب زیارت بقیع و آداب آن از منظر اهل سنت پرداخته است.

تقی‌زاده نائینی (1399) در مقاله «تعامل متولیان قبرستان بقیع با زائران ایرانی در دوره قاجاریه» چالش‌ها و مشکلات فراروی زائران ایرانی بقیع در دوره قاجاریه را تحلیل کرده است.

آدام بوبک (1401) در مقاله «بهشت بقیع: قلمرو هویتی فرهنگی اسلام و تشیع و ضرورت بازسازی آن از نگاه مردم‌شناسی» به بررسی عمیق و جامع نقش بقیع در شکل‌گیری هویت دینی و فرهنگی مسلمانان، به‌ویژه شیعیان، می‌پردازد. نویسنده با نگاهی مردم‌شناختی به مکان و هویت اهمیت بقیع، این مکان مقدس و نمادین در تاریخ اسلام و تشیع، را واکاوی می‌کند.

وجه تمایز مقاله حاضر تمرکز بر سفرنامه‌های حج فارسی دوره قاجاری و استخراج توصیفات نویسندگان آن جهت بازشناسی آداب و اعمال زیارتی خاص رایج بین زائران آن دوره بوده است. در این مقاله تلاش کرده‌ایم به جزئیات بیشتری از آداب زیارت بقیع بپردازیم که در دیگر مقالات کلی‌تر و کمتر به آن پرداخته شده است. در نهایت در این مقاله تلاش می‌کنیم با ارائه تصویری دقیق و جامع از آداب زیارت بقیع در دوره قاجار به فهم بهتر تاریخ، فرهنگ و باورهای دینی شیعیان دست یابیم.

اهمیت سفرنامه‌های حج قاجاری در مطالعه آداب زیارتی بقیع

برای پاسخ به سؤال این پژوهش به سفرنامه‌های حج قاجاری رجوع کرده‌ایم. این رویکرد به دلایلی چند انتخاب شده است: اول، در دوران قاجار (1210- 1343ق) سفرنامه‌نویسی - که در آن زمان به «روزنامه سفر» معروف بود - توجه نویسندگان و فرهیختگان عصر را جلب کرده بود و تعداد زیادی سفرنامه، به‌خصوص سفرنامه‌های حج، به جامعه ایرانی عرضه شد. یکی از دلایل رواج سفرنامه‌نویسی در این دوران احساس نیاز مسافران ایرانی به گزارش و بیان مشاهدات خود از ملل در حال پیشرفت بود تا بدین‌وسیله بتوانند کشور خویش را از عقب‌ماندگی و جهل و استبداد برهانند (علی‌مددی، 1399، ص217).

دوم، سفرنامه‌های حج گزارش‌های ارزشمندی از آیین‌ها، رسوم و شیوه‌های عملی زیارت در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه می‌کنند. سفرنامه‌نویسان، در مقام شاهدان عینی، مشاهدات خود را از نحوه ادای مناسک حج و زیارت اماکن مقدس اسلامی، از جمله بقیع، ثبت کرده‌اند. این گزارش‌ها شامل توصیف دقیق آداب، عبادات، دعاها، نیایش‌ها و حتی تعاملات اجتماعی - فرهنگی مردم در این نقاط می‌شود. به گفته جعفریان این متون را اغلب شاهزادگان، درباریان، روحانیان و بازرگانان نگاشته‌اند و ادبیات حج در کشور ما عمدتاً در این دوره شکل گرفته و رونق یافته است (جعفریان، 1389، ج1، ص12).

از میان سفرنامه‌های حج قاجاری سفرنامه‌های میرزا محمدحسین فراهانی، نایب‌الصدر شیرازی و حاج‌سلیم تکابی توصیفات بیشتری درباره اماکن و آداب زیارت بقیع به دست داده‌اند.

میرزامحمدحسین فراهانی فرزند میرزامهدی محمدمهدی ملک‌الکتاب فراهانی (م. 1270ق) است که به سال 1264قمری در روستای آهنگران فراهان به دنیا آمد. وی در تهران تربیت یافت و مختصری در کارهای دولتی و درباری وارد شد. فراهانی در تاریخ شب جمعه چهارم شوال 1302 از تهران حرکت کرد و پانزدهم ربیع‌الآخر 1303 به تهران بازگشت؛ بنابراین این سفر 6 ماه و 11 روز به طول انجامید (جعفریان، 1389ش، ج5، ص 9 - 15). سفرنامه فراهانی یکی از بهترین و منظم‌ترین سفرنامه‌های حج است. وی در این اثر، به طور مشروح از بقیع نیز یاد، و توصیفات خوبی از این مکان مقدس ارائه کرده است.

نایب‌الصدر شیرازی، معروف به معصوم علی‌شاه (م. 1344 ق)، از شخصیت‌های برجسته صوفیه و از صاحب‌منصبان فارس بود. اعقاب وی از قزوین و مهاجر عتبات بودند که در حوالی سال 1217 از عراق برگشتند و در شیراز سکونت یافتند. محمد معصوم پس از تحصیلات مقدماتی در سال 1278 عازم عتبات شد و آنجا دروس حوزوی را نزد استادان برجسته وقت، از جمله میرزای شیرازی و سیدعلی یزدی گذراند. وی در سال 1294 عازم اصفهان و سپس تهران شد و مدتی در درس علمای تهران آقاعلی مدرس، میرزاابوالحسن جلوه و آقا محمدرضا قمشه‌ای حضور یافت. سفرنامه نایب‌الصدر، که خودش آن را «تحفة الحرمین و سعادة الدارین» نامیده، مربوط به سفر حج او در سال 1305 است که از شوال آن سال آغاز شده و تا صفر سال 1306 (که از حج بازگشت) ادامه یافته است (جعفریان، 1389، ج5، ص295 - 307). وی در این اثر، ضمن توصیف مدینه در سال 1305 قمری به شرح اماکن تاریخی، به‌ویژه بقیع، پرداخته است.

حاجی‌سلیم‌خان از خان‌های کرد منطقه تیکان تپه یا تکاب امروزی بوده است. سلیم‌خان با گروهی دیگر از همراهانش در آغازین روزهای ماه شعبان 1310 به سمت مکه حرکت کرد و در 28 ربیع‌الثانی 1311 به وطن بازگشت؛ یعنی سفر وی نُه ماه به طول انجامید. در این کتاب جدا از اطلاعات سفرنامه‌ای، که صورتی از سیاحتنامه دارد، می‌توان فهرستی از احکام و مناسک حج و همین‌طور ادعیه و آداب زیارت را به روش اهل سنت ملاحظه کرد (جعفریان، 1389، ج6، ص9 - 19).

در پژوهش حاضر با مطالعه و بررسی حدود هشتاد سفرنامه از دوره قاجاریه اطلاعات تاریخی مفیدی در موضوع زیارت بقیع و آداب آن گرد آورده‌ایم تا به تصویری دقیق و جامع از چگونگی زیارت بقیع پیش از تخریب آن دست یابیم.

آداب و اعمال مخصوص زیارت بقیع در کتب معتبر

با جست‌وجو درباره زیارت بقیع در منابع اسلامی می‌بینیم که به مقدمات و آدابی برای این زیارت توصیه شده است. مجلسی در بحار الانوار از نسخه‌ای قدیمی نقل می‌کند که نیت زائر در زیارت باید خشوع برای حق تعالی[2] باشد (مجلسی، 1403ق، ج97، ص 207). وی همچنین توصیه می‌کند زیارت ائمه بقیع در «اوقات شریفه» و «ایام متبرکه» انجام شود. همچنین برای زیارت امام حسن7 روزهای ولادت و شهادت، روز مباهله و روز نزول «هل أتى» و برای زیارت سایر ائمه روزهای ولادت و شهادت را توصیه می‌کند (همان، ص210). مؤلف المزار الکبیر ادای غسل و آمدن با سکینه و وقار را از اعمال مستحب زیارت ائمه بقیع برمی‌شمرد (ابن مشهدی، 1378، ص88). اینها نمونه‌هایی از مقدمات توصیه‌شده پیش از حضور در مکان زیارتی و مناسک آن است.

هنگام حضور در مکان زیارتی و ادای مناسک آن هم توصیه‌هایی مانند خواندن اذن دخول، ایستادن در مقابل مزار و حالت خاص بدن در متون اسلامی به چشم می‌خورد. ابن طاووس در مصباح الزائر بیان می‌کند: اگر اراده زیارت امام حسن7 کردی، غسل انجام بده و قصد بقیع کن و در ورودی توقف کرده و با خواندن بعضی از اذکاری که ذکر کردیم اجازه بگیر، سپس وارد شو (ابن‌طاووس، 1417ق، ص190 - 191).

صدوق در من لایحضره الفقیه درباره زیارت قبور ائمه در ابتدا می‌گوید زائر در مقابل قبور ائمه بایستد و پس از آن زیارتنامه را نقل می‌کند:

فاذا أتیت قبور الائمة بالبقیع فاجعلها بین یدیک، ثم قل: السلام علیکم یا أئمة الهدى، السلام علیکم یا أهل التقوى، السلام علیکم یا حجج الله على أهل الدنیا، السلام علیکم أیها القوامون فی البریة بالقسط، السلام علیکم یا أهل الصفوة، السلام علیکم یا أهل النجوى، أشهد أنکم قد بلغتم ونصحتم وصبرتم فی... (ابن‌بابویه، 1363، ج2، ص575 - 576).

ابن مشهدی هنگام قرائت زیارت ائمه بعد از خواندن عبارت «واستکبروا عنها» توصیه می‌کند: «ثم ترفع رأسک وتقول: یا من هو قائم...»؛ به این معنا که زائر سرش را بلند کند و مابقی زیارتنامه را در این حالت بخواند (ابن مشهدی، 1378، ص87).

صدوق همچنین به خواندن چهار نماز دورکعتی توصیه می‌کند: «ثم صل ثمان رکعات فی المسجد الذی هناک وتقرأ فیها ما أحببت وتسلم فی کل رکعتین» (ابن‌ بابویه، 1363، ج2، ص578). در انتهای زیارت هم توصیه شده است که زائر با ائمه - آن‌گونه که متذکر شده - وداع کند (ابن‌طاووس، 1417ق، ص190 - 191).

از آنچه در اینجا ذکر کردیم متوجه می‌شویم که آداب زیارت در سنت شیعی در سه مرحله طرح‌ریزی شده است: مرحله مقدماتی قبل از شروع، مرحله به جای آوردن زیارت و مرحله آداب پایانی است. مرحله مقدماتی شامل نیت همراه با خشوع در برابر خداوند، غسل و حرکت با سکینه و وقار می‌شود. مرحله دوم شامل خواندن اذن دخول، ایستادن در مقابل قبور متبرکه، خواندن زیارتنامه، حالات خاص بعضی اعضای بدن (مانند بالا بودن سر) و خواندن نماز زیارت است. مرحله پایانی هم توصیه به خواندن دعای وداع با مزوران است.

در نگاهی کلی می‌توان گفت هدف از این آداب و دستورها ایجاد فرایندی معنوی و اخلاقی است که زائر را از مراحل آماده‌سازی تا پایان زیارت همراهی کند. این آداب نه‌تنها به تقویت ارتباط فردی با خداوند و اهل بیت: کمک می‌کند، بلکه به تقویت ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی نیز منجر می‌شود.

آداب زیارت بقیع در سفرنامه‌های حج قاجاری

بررسی متون سفرنامه‌های حج قاجاری نشان از وجود آداب زیارت بقیع از قبیل آداب تشرف، اذن دخول و ادعیه و زیارت مخصوص در این متون دارد. آداب یادشده مشابه آدابی است که در کتب فقهی و حدیثی درباره آداب زیارت مکتوب شده است. از گزارش‌های حاج‌سلیم تکابی این‌گونه به دست می‌آید که زیارت بقیع با کمک راهنمایانی انجام می‌شده است (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص67). در این قسمت از پژوهش سعی کرده‌ایم با مراجعه با گزارش‌های سفرنامه‌نویسان قاجاری آداب زیارت بقیع در دوره مذکور را شناسایی کنیم.

آداب مخصوص زیارت ائمه بقیع

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد در کتب معتبر به خواندن اذن دخول، زیارتنامه، اقامه نماز زیارت و زیارت وداع برای ائمه بقیع توصیه شده است. نمونه‌های این آداب در سفرنامه‌های حج قاجاری به چشم می‌خورد.

1. غسل و طهارت

زائران ایرانی به آداب و مقدمات زیارت بقیع، از جمله غسل و طهارت، توجه داشته‌اند. میرزامحمودخان مدیرالدوله در این باره می‌گوید: «روز پنج‌شنبه هفدهم بعد از غسل و تطهیر نمودن در حمام به زیارت حضرت رسول -9 و ائمه طاهرین - سلام الله علیهم أجمعین و حضرت فاطمه زهرا3 - در بقیع مشرف شدم» (جعفریان، 1387، ص124).

2. خواندن اذن دخول

ناصرالسلطنه، که در سال 1317قمری به سفر حج رفته، به اماکن زیارتی و دعاهای واردشده اشاره می‌کند. به گفته مصحح این سفرنامه ناصرالسلطنه در این موضوع از کتاب زاد المعاد علامه مجلسی بهره برده است (دیبا، 1390، ص27). ناصرالسلطنه همچنین عازم بقیع شده و قبور امامان و دیگران را معرفی کرده و دعای اذن دخول حرم ائمه بقیع را این‌گونه نقل کرده است: «دعای اذن دخول: یا موالی یا ابناء رسول الله، انا عبدکم، الی آخر خوانده، و بعد بسم الله گفته، داخل شده و زیارات و دعاهایی که در این مقام وارد است خوانده شده هشت رکعت نماز زیارت که هر دو رکعت برای یک امام است خوانده» (همان، ص130 - 131).

3. خواندن زیارت‌نامه مأثور

ملاابراهیم کازرونی علاوه بر خواندن اذن دخول به خواندن زیارت‌نامه ائمه بر اساس کتب زیارت اشاره کرده است:

«به ‌واسطه ازدحام و ایستادن خدام درب عتبه علیه و بستن یک لنگه در و یکی‌یکی‌داخل نمودن، خواندن اذن دخول ممکن نشد، الا بعد از داخل شدن... . به تفصیلی که در کتب زیارت مسطور است زیارت حضرت امام حسن مجتبی7 و زیارت حضرت سیدالساجدین امام زین‌العابدین7 و زیارت حضرت امام محمدباقر7 و زیارت حضرت امام جعفر صادق7 به‌ جا آوردیم و هشت رکعت نماز زیارت در پایین پاهای مبارک کردیم و از دعا آنچه ممکن شد خواندیم و زیارت عباس، عم پیغمبر، خواندیم» (جعفریان، 1389، ج6، ص271 - 272).

سلیم‌خان تکابی متن زیارت ائمه و عباس عموی پیامبر را بدین نحو نقل کرده است:

السلام علیک یا سیدنا عباس، یا عم رسول الله، السلام علیک یا عم نبی الله، السلام علیک یا سیدنا امام حسن المجتبی، السلام علیک یا سیدنا امام زین العابدین، السلام علیک یا سیدنا امام محمد الباقر، السلام علیک یا سیدنا امام جعفر الصادق، السلام علیکم یا أهل بیت النبوة و معدن الرسالة، رضی الله تعالی عنکم و أرضاکم أحسن الرضا، و جعل الجنة منزلکم و مسکنکم و محلکم و مأواکم، السلام علیکم و رحمة الله و برکاته (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص68).

4.خواندن نماز زیارت

میرزامحمودخان مدیرالدوله تفصیل بیشتری از زیارت ائمه شامل اقامه نماز زیارت را بیان کرده است:

بعد از ورود به آن آستان عرش‌نشان و دعای ورود، اولاً یک زیارت مجموعه می‌خواندیم و نماز زیارت به ‌جا می‌آوردیم. بعد زیارت مستقله مخصوصه جداگانه برای فردفرد از ائمه اولاً زیارت حضرت امام مجتبی، رابع اصحاب کسا، با نماز زیارت ادا می‌شد. بعد زیارت اول آل عبا حضرت سیدالساجدین با نماز آن، بعد زیارت حضرت امام محمدباقر علوم‌النبیین با نماز آن، بعد از آن زیارت مخصوصه مأثوره امام سادس حضرت بحق ناطق جعفر بن محمد بن الصادق:» (جعفریان، 1387، ص53 - 54).

5. قرائت قرآن و ادعیه

حافظ محمد هندی به سایر اعمال مستحبی در حرم ائمه: مانند زیارت جامعه کبیره، دعای کمیل بن زیاد، قرائت سوره‌های قرآن، دعای صنمی قریش، زیارت عاشورا، صحیفه کامله و دعای بالای سر اشاره کرده‌ است (کربلائی ‌کرناتکی‌هندی، 1386، ص132 - 137).

6. زیارت وداع

زیارت وداع با ائمه بقیع از دیگر رسومی بوده است که زائران در بقیع به جا می‌آورده‌اند. میرزاداود در سفرنامه مکه به خواندن زیارت وداع در حرم بقیع اشاره کرده است (وزیر وظایف، 1386، ص158). ایازخان قشقایی هم به تفصیل درباره زیارت وداع ائمه بقیع نوشته که گزیده آن چنین است: «چون روز جمعه هم بود و روز وداع هم بود، اول از برای چهار امام: و یک نفر عم حضرت رسول و دو نفر بی‌بی زیارتنامه مجموع خوانده، با چشم گریان و دل بریان با حزن با اثر انه به نیت وداع...» (جعفریان، 1389، ج8، ص461 - 462).

بر اساس گزارش‌هایی که در اینجا آمده است آداب زیارت ائمه بقیع در دوره قاجار شامل خواندن اذن دخول، زیارتنامه، نماز زیارت، زیارت جامعه کبیره، آیات قرآن و زیارت وداع بوده است.

7. سایر آداب زیارتی

الف) تکریم زائران و تقدیس حرم مطهر

ایرانیان هنگام حضور در حرم ائمه بقیع، افزون بر اعمال زیارتی خاص، همواره این مکان و زائرانش را احترام کرده‌اند. معطر ساختن فضا، پرداخت حق ورودی دیگر زائران و دعاگویی و توسل به ائمه از این نمونه است. ایازخان قشقایی می‌نویسد:

و بعد شیشه عطر گل که داشتم. به جهت همانها برده بودم. در شیشه باز کرده، بر معجر و مرقد، صندوق و قفل امامان: و آن علیاجاهه بی‌بی‌های اعظم عطرپاشی نموده و زوار که داخل بودند همه دست مالیده، صلوات بر محمد و آل محمد فرستادند (جعفریان، 1389، ج8، ص453).

میرزاداود در یکی از دفعات تشرف به آستان ائمه بقیع بانی مخارج ورودی حرم می‌شود. شرح ماجرا چنین است:

قریب سی - چهل نفر از حاج یزدی و اصفهانی و سلطان‌آبادی دیدم، درب حرم جمع شده و می‌خواهند چیز‌ ندهند و مشرف شوند. کلیددار هم مانع است و آنها را با تعلیمی که در دست داشت می‌زد... به عربی گفتم که «خلیهم یروحون، حاسب على»؛ بگذار بروند و با حقیر محسوب دار. جلو آنها را ول داد رفتند و یکی یک قروش حقیر دادم (وزیر وظایف، 1386، ص158).

در این باره سفرنامه‌نویس دیگری چنین گزارش می‌کند:

یک نفر از اهل ما نذری کرده بود، فرستاده بود از یک ساعت آفتاب رفته، الّا یک ساعت به غروب مانده، که رسم حضرات است که بعد از این ساعت حاج عجم را نه در بقیع راه می‌دهند و نه در مسجد پیغمبر. چهل تومان داده بود. این یک روز از زوار پول نگرفتند. در را دولنگه‌اش را باز کرده بودند. هر کس می‌خواست می‌رفت (جعفریان، 1389، ج2، ص588).

ب) توسل به ائمه بقیع

در گزارش‌های نویسندگان قاجاری موضوع توسل به ائمه بقیع نیز آمده است. فرهادمیرزا درباره توسل به امام حسن7 برای شفای خود می‌نویسد:

در کنار مقبره امام حسن7 بی‌اختیار باحالت عجز پای خود را به صندوق دراز کرده، عرض کردم: یابن رسول‌الله! یا معدن الجود و السخا انشدک بحق امک الطاهرة الصدیقه، که من از تهران به‌قصد زیارت آستان جد بزرگوار تو و مادر صدیقه تو درآمدم، پای من به این حالت بود. تو را به‌حق مادرت قسم می‌دهم اگر در اجل مهلتی است، پای مرا شفا بده... و من ضریح را به صریح در بغل داشته، شفا می‌طلبیدم. الحمد لله که شفای عاجل عطا فرموده و در حق این ذلیل ترحم نموده الم و ورم تا در مدینه بودم تمام شد (فرهادمیرزا قاجار، 1366، ص140).

ج) زیارت و دعا به نیابت از آشنایان

نیابت زیارت برای دیگران و دعاگویی نیز در سفرنامه‌ها ذکر شده است. مدیرالدوله می‌گوید: «پس از روضه به سید گفتم ذات مقدس ملوکانه را در ملأ دعا کرده» (جعفریان، 1387، ص124). در سفرنامه یعقوب‌میرزا نیز آمده است: «قسم می‌خورم به خدا که جمیع دوستان و آشنایان را نایب‌الزیاره شدم و دعای زیاد کردم و چند از دوستان خاص و اعوان و خواهران و خدمتکاران، یکان‌یکان، اسم بر زبان آورده، زیارت مخصوص کردیم و زیادزیاد جای دوستان اهل بیت: خالی بود» (منصور تبریزی، 1388، ص211)

د) روضه‌خوانی و عزاداری در بقیع

حضور زائران در بقیع تنها محدود به زیارت قبور ائمه و بزرگان اسلام نبوده ‌است. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که بقیع در طول تاریخ اسلام، علاوه بر جایگاه زیارتی، مکانی برای برگزاری برخی مراسم دینی و اجتماعی نیز بوده است.

برگزاری مجالس روضه‌خوانی و برپایی عزاداری روز عاشورا از دیگر برنامه‌های مرسوم در بقیع بوده است. مدیرالدوله از «سید خلخالی» نام برده که در مرقد منوره ائمه روضه می‌خوانده است (جعفریان، 1387، ص124). حاج‌محمدتقی جورابچی در سفرنامه مکه سال 1325قمری نیز از برنامه روضه‌خوانی روزانه بقیع گزارش داده است. وی می‌گوید: «هر روز وقت عصر در آن روضه مطهر، که مرقد چهار امام برحق که رکن ایمان‌اند، روضه می‌خواندند. بعد از اتمام آن دربان دستمال می‌انداخت، قدری پول برای او جمع می‌شد و جهت پول، آن دربان سنی به روضه خواندن کاری نداشت» (همو، 1392، ص970).

برگزاری مراسم عزاداری عاشورا در حرم ائمه بقیع از دیگر اقدامات زائران بوده است. میرزاحسن موسوی اصفهانی در این باره می‌نویسد:

روز سه‌شنبه دهم ماه محرم، که روز عاشورا بود و خاک بر سر عالم و عالمیان بود، در مدینه طیبه بودیم... . صبح بعد از طلوع آفتاب مشرف شدیم به روضه منوره حضرت پیغمبر9. بعد از آن مشرف شدیم خدمت ائمه بقیع:... . هنگامه غریبی بود از جمعیت و روضه‌خوانی و سینه زدن (موسوی اصفهانی، 1392، ص198).

همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهد صوفیان مسلمانی که به بقیع مشرف شده‌اند علاوه بر زیارت ائمه: و مشایخ جهت کسب فیض و استمداد از ارواح مطهره معصومان اقدام به برگزاری مجلس ذکر صوفیانه در حرم ائمه می‌کرده‌اند (ر.ک: تقی‌زاده نائینی، 1401).

زیارت حضرت فاطمه زهرا3 در بقیع

علاوه بر زیارت ائمه بقیع، زیارت حضرت فاطمه زهرا3 در بقیع همواره جزء آداب زیارت بقیع برشمرده شده است. این مطلب در سفرنامه‌های حج قاجاری به‌خوبی منعکس شده است. نویسندگان قاجاری از جمله کیکاوس‌میرزا (م. 1284ق) به سه موضع، خانه حضرت زهرا3، روضه شریفه و بقیع (مدفن ایشان) اشاره کرده‌اند. کیکاوس‌میرزا زیارت حضرت زهرا را از آداب مؤکده مدینه برمی‌شمرد و در بقیع هم سه مکان را برای زیارت حضرت فاطمه زهرا3 توصیه می‌کند:

اول زیارت نمایند آن معصومه را به ائمه بقیع. دوم قبری است پیش روی ضریح ائمه بقیع و حال در بقیع متداول است که مواجه آن قبر می‌ایستند و زیارت آن بزرگوار را می‌کنند و بعضی گفته که این قبر را قبر فاطمه بنت اسد، که والده جناب امیرالمؤمنین است، می‌دانند و قبر دیگر در خارج بقیع به مشرق آن واقع است در میان نخلستان‌ها و مشهور چنان است که فاطمه بنت اسد آن است و سوم در بیت‌الاحزان (کیکاووس‌میرزاقاجار، 1394، ص185 - 186).

فراهانی نیز به همین مطالب اشاره کرده است:

یکی هم در همین بقعه متبرکه بقیع در همین مکان مبارک است که مقبره ساخته‌شده و سنی و شیعه در اینجا زیارت می‌خوانند و در جلو همین قبر مبارک پرده گلابتون‌دوز کهنه آویخته... و بعضی را عقیده این است که این مقبره مدفن حضرت فاطمه بنت حضرت امام حسن مجتبی7 است که مادر حضرت امام محمد باقر7 باشد (فراهانی، 1362، ص229).

اغلب در بیت‌الاحزان نیز زیارت صدیقه کبری را می‌خوانند. پشت گنبد ائمه بقیع، همین سمتی که مقبره مرحوم شیخ‌احمد است، بقعه کوچکی است که بیت‌الاحزان حضرت فاطمه زهرا3 است... . می‌گویند در وسط این ضریح جای نخلی است که به معجزه حضرت صدیقه سبز شده بوده (همان، ص231).

بخارایی (م. 1311ق) درباره بیت‌الاحزان می‌گوید که در آنجا اغلب زنان مشغول زیارت‌اند (جعفریان، 1389، ج4، ص966). سلیم‌خان تکابی بخشی از متن زیارت را چنین نقل می‌کند:

بعد زیارت حضرت فاطمة‌الزهراء البتول بنت حضرت رسول - رضی الله تعالی عنها - را نموده و این دعا را خوانده: «السلام علیک یا بنت رسول الله، السلام علیک یا بنت نبی الله، السلام علیک یا بنت حبیب الله، رضی الله تعالی عنک و أرضاک أحسن الرضا، و جعل الجنة منزلک و مسکنک و محلک و مأواک، السلام علیک و رحمة الله و برکاته» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص68).

بر اساس گزارش‌های سفرنامه‌های حج قاجاری، زائران ایرانی این دوره به زیارت حضرت فاطمه زهرا3 اهمیت دوچندانی می‌داده‌اند. با توجه به اینکه محل دقیق دفن ایشان به‌طور قطعی مشخص نیست، زائران ایرانی تلاش می‌کردند در تمامی مواضع احتمالی اعمال زیارتی مخصوص حضرت فاطمه زهرا3 را به جای آورند.

زیارت منسوبین پیامبر اسلام9

افزون بر توجه خاص و ویژه به زیارت ائمه بقیع و زیارت حضرت فاطمه زهرا3 در بقیع برای سایر منسوبین به پیامبر اسلام9 و صحابی ایشان ادعیه و زیارتنامه‌هایی در سفرنامه‌های حج قاجاری نقل شده است. که در این بخش به آن اشاره می‌شود.

1. زیارت قبور دختران پیامبر9

دختران گرامی پیامبر اکرم9، جایگاهی والا نزد شیعیان و مسلمانان دارند. زیارت قبور مطهر این بزرگواران در بقیع در گزارش‌های متعددی آمده است؛ چنان‌که فراهانی از قبور زینب و رقیه و ام‌کلثوم، دختران رسول‌الله، در بقیع ‌نام برده است (فراهانی، 1362، ص231).

سلیم‌خان تکابی نیز بخشی از زیارتنامه دختران پیامبر9 را بدین گونه آورده است: «السلام علیکن یا بنات رسول الله، السلام علیکن یا بنات نبی الله، السلام علیکن یا بنات حبیب  الله، السلام علیکن یا بنات المصطفی، رضی الله تعالی عنکن» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص71).

2. زیارت همسران پیامبر9

از جمله افراد مدفون در بقیع برخی همسران گرامی پیامبر9 هستند که در سفرنامه‌ها به آنان اشاره شده است. نایب‌الصدر شیرازی اسامی همسران را چنین ذکر کرده است:

«عایشه و حفصه و ام سلمه و ماریه قبطیه و میمونه و سوده و زینب بنت جهش نه ازواج آن حضرت در آن مدفون‌اند. رفتن او[3] به شام محقق است و در آن سفر بازگشت ننمود» (معصوم علی‌شاه، 1362، ص229).

سلیم‌خان تکابی در این باره چنین نوشته است:

حضرت عایشه و سایر زوجات طاهرات را - رضی الله تعالی عنهن - که در یک بقعه و بارگاه‌اند، زیارت کرده و این دعا را خوانده: «السلام علیکن یا ازواج نبی الله، السلام علیکن یا أزواج رسول الله، السلام علیکن یا أزواج حبیب الله، السلام علیکن یا أزواج المصطفی رضی الله تعالی عنکن و أرضاکن أحسن الرضا و جعل الجنة منزلکن و مسکنکن و محلکن و مأواکن، السلام علیکن و رحمة الله و برکاته» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص70).

3. زیارت عمه‌های پیامبر9

میان مدفونان در این مکان مقدس عمه‌های گرامی پیامبر9 نیز جای دارند که مدفنشان محل زیارت ایرانیان بوده‌است. سیدعلی حسین در این موضع از صفیه و عاتکه - رضی الله عنهما - یاد کرده است (جعفریان، 1389، ج2، ص718).  سلیم‌خان تکابی می‌نویسد: «عمات نبی را زیارت کرده، این دعا را خوانده: السلام علیکن یا عمات رسول الله، السلام علیکن یا عمات نبی الله، السلام علیکن یا عمات حبیب الله، السلام علیکن یا عمات المصطفی رضی الله تعالی عنکن و أرضاکن (الی آخره)» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص71).

4. زیارت حلیمه سعدیه

حلیمه سعدیه، بانوی بزرگوار و دایه پیامبر اکرم9، از دیگر مدفونان بقیع است. در اینجا زیارتنامه وارده برای ایشان را از سفرنامه سلیم‌خان تکابی نقل می‌کنیم: «حضرت حلیمه مُرضعه حضرت رسالت‌پناه زیارت نموده، این دعا را خوانده: «السلام علیک یا سیدتنا حلیمة السعدیة، یا مُرضعة نبی الله، السلام علیک یا مُرضعة حبیب الله، السلام علیک یا مرضعة المصطفی، رضی الله تعالی عنک (إلی آخره)» (همان).

5. زیارت ابراهیم7

ابراهیم فرزند پیامبر اکرم9 و حضرت خدیجه3 بود که به دلیل بیماری در کودکی از دنیا رفت و در بقیع به خاک سپرده شد. تکابی زیارتنامه ابراهیم را نقل می‌کند و می‌گوید:

حضرت ابراهیم بن الرسول7 زیارت کرده، این دعا را خوانده: «السلام علیک یا ابراهیم بن رسول الله، السلام علیک یا ابن نبی الله، السلام علیک یابن حبیب الله، السلام علیک یابن المصطفی، السلام علیک و علی من حولک من أصحاب رسول  الله، السلام علیکم یا أصحاب رسول الله، رضی الله تعالی عنکم و أرضاکم أحسن الرضا، و جعل الجنة منزلکم و مسکنکم و محکم و مأواکم، السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» (سلیم‌خان تکابی، 1388، صص67 و 68).

6. عقیل بن ابی‌طالب

عقیل‌ بن ابی‌طالب فرزند ابوطالب، برادر امیرالمؤمنین و از نسب‌شناسان معروف عرب بوده است. در این موضع هم سلیم‌خان به زیارت رفته و متن ذیل را به عنوان زیارتنامه نقل کرده است:

«السلام علیک یا عقیل بن ابی طالب، السلام علیک یابن عم رسول الله، السلام علیک یابن عم نبی الله، السلام علیک یابن عم حبیب الله، السلام علیک یابن عم المصطفی، السلام علیک یا أخا علی المرتضی، السلام علیک و علی من حولک من أصحاب رسول الله، رضی الله تعالی عنکم و أرضاکم أحسن الرضا، و جعل الجنة منزلکم و مسکنکم و محلّکم و مأواکم، السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته» (همان، صص68 و 69).

7. زیارت نافع و امام مالک

نافع[4] و امام مالک از دیگر شخصیت‌های مدفون در بقیع‌اند. سلیم‌خان تکابی در این زمینه می‌نویسد: «و این دعا را خوانده: «السلام علیک یا سیدنا نافع، شیخ القراء السلام علیک یا مولی ابن عمر، رضی الله تعالی عنک و أرضاک أحسن الرضا و جعل الجنة منزلک (الی آخره)». وی بعد از زیارت نافع، زیارت مالک را نقل می‌کند: «السلام علیک یا سیدنا امام مالک صاحب المذهب، السلام علیک یا امام دار الهجرة، رضی الله تعالی عنک و أرضاک أحسن الرضا و جعل الجنة منزلک (الی آخره)» (همان، ص70).

8. زیارت ابوسعید خُدری و فاطمه بنت اسد

قبه‌های مادر امیرالمؤمنین و ابوسعید خدری، صحابه رسول‌الله، از دیگر مواضع زیارتی بقیع بوده است. سلیم‌خان در این باره نوشته است:

زیارت حضرت [ابو] سعید خُدری کرده، این دعا را خوانده: السلام علیک یا سیدنا ابا سعید الخُدری، السلام علیک یا راوی أحادیث النبوی، السلام علیک یا صاحب رسول الله، السلام عیک یا حبیب نبی الله، السلام علیک یا صاحب حبیب الله، السلام علیک یا صاحب المصطفی رضی الله تعالی عنک و أرضاک أحسن الرضا و جعل الجنة منزلک و مسکنک و محلک و مأواک، أفاض الله تعالی علینا من برکاتک و برکات علومک فی الدنیا و الآخرة، السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» (همان، ص69).

وی در ادامه آورده است: حضرت فاطمه بنت اسد اُم حضرت علی - کرم الله وجهه - را زیارت نموده، این دعا را خوانده: «السلام علیک یا زوجة عم رسول الله، السلام علیک یا زوجة عم نبی الله، السلام علیک یا زوجة عم حبیب الله، السلام علیک یا زوجة عم المصطفی، السلام علیک یا ام علی المرتضی، السلام علیک یا من کفّنها النبی بقمیصه و لحّدها بیمینه، رضی الله تعالی عنک و أرضاک أحسن الرضا و جعل الجنة منزلک (الی آخره)» (همان، ص71).

9. زیارت عثمان

مؤلف ناشناس سفرنامه مکه در سال 1299قمری درباره مدفن عثمان می‌گوید: «کسی را نمی‌گذارند از ماها زیارت برود» (جعفریان، 1389، ج4، ص794) که به‌احتمال منظورشان شیعیان است. سلیم‌خان در اینجا می‌گوید: «زیارت حضرت عثمان ذی‌النورین کرده، و این دعا را خوانده: «السلام علیک یا سیدنا عثمان بن عفان... ورحمة الله وبرکاته» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص67).

10. زیارت اسماعیل بن جعفر صادق7

اسماعیل بن جعفر فرزند ارشد امام جعفر صادق7 بود که اختلاف‌نظرها بر سر امامت وی پس از امام صادق7 به شکل‌گیری فرقه‌ اسماعیلیه انجامید. فراهانی در سفرنامه‌اش از ایشان با عنوان «رئیس طایفه اسماعیلیه» یاد کرده که مزارش دارای متولى و خدام است و غالباً زیارتگاه شیعیان بُحره و خوجه است (فراهانی، 1362، ص233).

سلیم‌خان زیارت اسماعیل و سایر شهدا در بقیع را این‌گونه نقل کرده است: «حضرت اسماعیل بن امام جعفر صادق را نموده و این دعا را خوانده: «السلام علیک یا سیدنا اسماعیل بن امام جعفر الصادق، السلام علیک یا اهل بیت النبوة و معدن الرسالة، رضی الله تعالی عنک (الی آخره)» (سلیم‌خان تکابی، 1388، ص69).

وی در ادامه آورده است:‌

بعد سایر اصحاب کرام و شهدای عظام - رضی الله عنهم - را در باب‌البقیع زیارت نموده و این دعا را خوانده: «السلام علیکم یا شهداء، یا سعداء، یا نجباء، یا نقباء، یا أهل الصدق و الوفاء، السلام علیکم یا مجاهدین فی سبیل الله حق جهاده، سلام علیکم بما صبرتم فنعم عُقبی الدار، السلام علیکم یا شهداء أهل البقیع کافّة عامّة و رحمة الله و برکاته» (همان، ص70).

11. جعفر عریضی

جعفر عریضی، فرزند امام جعفر صادق7، از دیگر شخصیت‌هایی است که در بقیع زیارت می‌شده است. اگرچه مقبره ایشان در اصل خارج از بقیع بوده، حاج سلیم در اینجا هم زیارتنامه‌ای برای ایشان نقل کرده است: «زیارت نموده و این دعا را خوانده: «السلام علیک یا سیدنا على العریضى ابن امام جعفر الصادق، السلام علیک یا أهل النبوة و معدن الرسالة، رضى الله تعالى عنک و أرضاک أحسن الرضا و جعل الجنة منزلک الی آخره)» (همان، ص69).

12. نفس زکیه

نفس زکیه نواده امام حسن مجتبی7 از دیگر مدفونان بقیع است که حاج‌سلیم به زیارت او رفته است: «بعد زیارت حضرت زکی‌الدین نموده، این دعا را خوانده: «السلام علیک یا أهل بیت النبوة و معدن الرسالة، رضی الله تعالى عنک و أرضاک أحسن الرضا (إلى آخره)»» (همان، ص70).

نتیجه‌گیری

در این پژوهش با بررسی سفرنامه‌های فارسی دوره قاجاریه به تحلیل آداب، رسوم و مناسک زیارت بقیع در آن دوره پرداختیم. بقیع، در جایگاه یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های اسلامی، به‌ویژه برای شیعیان، همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ و اعتقادات دینی مسلمانان داشته است. با توجه به تخریب این مکان مقدس در سال 1344قمری به دست وهابیون، مطالعه سفرنامه‌های قاجاری، که پیش از این تخریب نوشته شده‌اند، اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه‌های زیارت و آداب‌ورسوم مرتبط با بقیع ارائه می‌کند.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که زیارت بقیع در دوره قاجاریه با آداب و مناسک خاصی همرا بوده است. زائران ایرانی با رعایت مقدماتی مانند غسل، طهارت و نیت خالص به زیارت ائمه بقیع و دیگر شخصیت‌های مدفون در این مکان مقدس می‌رفتند. خواندن اذن دخول، زیارتنامه‌های خاص، نماز زیارت و دعاهای مخصوص از جمله اعمال زائران در بقیع بود. همچنین زیارت وداع و توسل به ائمه برای برآورده شدن حاجات از دیگر رسوم رایج در این دوره به شمار می‌رفت. زائران قبور ائمه بقیع، افزون بر زیارت رایج و معمول، زیارت وداع نیز انجام می‌دادند که یکی از وجوه تمایز زیارت قبور ائمه بقیع از سایر قبور و مزارات بقیع بوده است. علاوه بر این، زائران ایرانی برای زیارت حضرت فاطمه زهرا3 در بقیع اهمیت ویژه‌ای قائل بودند. گزارش‌های سفرنامه‌نویسان قاجاری نشان می‌دهد که زائران ایرانی تلاش می‌کردند در تمامی مواضع احتمالی دفن این شخصیت بزرگ اعمال زیارتی انجام دهند. همچنین زیارت سایر منسوبان پیامبر گرامی اسلام9 و صحابی ایشان در بقیع مورد توجه بوده است.

این پژوهش همچنین به نقش بقیع به عنوان مکانی برای برگزاری مراسمات دینی و اجتماعی مانند روضه‌خوانی و عزاداری عاشورا اشاره کرده است. از طرفی بعضی افراد بانی پرداخت حق ورودی برای زیارت ائمه می‌شده‌اند که نشان‌دهنده تعاملات فرهنگی و اجتماعی زائران در این مکان مقدس بوده است.

[1]. دانشجوی دکتری رشته تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب،    rtaqizade81@gmail.com

[2]. تستحضر نیة زیارتهم خاشعاً لله تعالى.

[3]. منظور عایشه است.

[4]. وی از قراء سبعه است.