فَرْوَة بن عمرو بن وَدْقه بَیاضی کار شناس امور کشاورزی در عصر پیامبر خدا؟ص؟

سید محمد حسین میر عبداللهی شمس[1]

چکیده

فَروة بن عمرو بیاضی از بزرگان بنی‌بیاضه از طایفه خزرج، از پیشگامان در پذیرش اسلام و از جمله بیعت‌کنندگان با رسول ‌خدا9 در بیعت عقبه ثانیه بود. او فردی شجاع، جنگاور، کریم و بخشنده بود و در امور کشاورزی خبره بود و تخصص داشت. رسول ‌خدا9 برای برآورد و تخمین میزان خرما و دیگر محصولات کشاورزی، گرفتن زکات از مسلمانان یا گرفتن سهمی از کار یهودیان (که پس از جنگ خیبر بر روی زمین‌های کشاورزی با اذن پیامبر9 کار می‌کردند) به او مأموریت می‌داد. عمر بن خطاب نیز در دوران خلافت خود از این تخصص او بهره گرفت. وی پس از رحلت پیامبر اکرم9 در سقیفه از امام علی7 حمایت کرد و در شورش علیه عثمان با مهاجمان به خانه عثمان همکاری داشت و در جنگ جمل نیز با امام علی7 بود. از او حدیثی نیز درباره نماز روایت شده است.

کلیدواژه‌ها: فروة بن عمرو، امور کشاورزی، جنگاور، بخشنده، حامی امام علی7.

فروه فرزند عمرو بن وَدْقة (وَذْقة) بن عبید از بنوبیاضه (تیره‌ای از خزرج از انصار) است (ابن حزم، 1403، ص 357). وی از بزرگان و رؤسای بنی‌بیاضه بود (واقدی، 1409، ج 2، ص 690) که پیش از هجرت پیامبر9 اسلام آورد و از جمله انصار، که در بیعت عقبه ثانیه با رسول  ‌خدا9 بیعت کردند، بود (ابن حبّان، 1975م، ج 3، ص 332؛ ابن جوزی، 1412ق، ج4، ص 187).

هنگامی که رسول ‌خدا9 به مدینه هجرت کرد و پس از توقف چندروزه در قبا راهی مرکز شهر شد ابتدا از محله بنوسالم بن عوف (که نخستین نماز جمعه را آنجا به جا آورد) گذشت و سپس از محله بنوبیاضه عبور کرد (ابن هشام، بی‌تا، ج 1، ص 494؛ ذهبی، 1413ق، ج 2، صص 31 - 30). محله و منازل بنی‌بیاضه در حَرّه غربیه در حدود یک و نیم کیلومتر از خانه‌های بنی‌سلمه واقع بوده و «نَقیعُ الخَضِمات» نامیده می‌شد (شرّاب، 1411، ص 290). هم‌اکنون این منطقه سمت راست جاده قدیم مکه و سمت چپ مسجد قبلتین، قبل از رودخانه عقیق، واقع شده است (سمهودی، 2006م، ج 4، ص 158؛ شرّاب، 1411، ص290 و 294). در این منطقه بود که نماز جمعه پیش از هجرت پیامبر اکرم9 برگزار می‌شد (فاکهی، 1424، ج 4، صص 233 و 234؛ یاقوت حموی، 1995، ج 5، ص 404). با عبور رسول ‌خدا9 از این منطقه، برخی بزرگان بنوبیاضه، از جمله فروة بن عمرو، مهار ناقه حضرت را گرفتند و از آن حضرت تقاضا کردند در محله آنان سکونت کند، ولی حضرت فرمود: ناقه را رها کنید که وی مأمور است و... (ابن سیدالناس، 1414، ج 1، صص 222 و 223؛ ذهبی، 1413، ج2، صص 31 - 30). پیامبر9 در همان اوایل هجرت بین او و عبدالله بن مَخرَمه قرشی عامری پیمان برادری برقرار کرد (ابن سعد، 1410، ج3، ص 449؛ ابن عبدالبر، 1412، ج 3، صص 985 و 1260).

فروة بن عمرو در جنگ بدر (واقدی، 1409، ج 1، ص 171) و اُحُد و سایر غزوات با رسول ‌خدا9 بود (واقدی، 1409، ج 1، ص 405 و 498؛ ابن عبدالبر، 1412، ج 3، صص 1259 و 1260). او در جنگ بدر موفق شد عبدالله بن اُبَیِّ بن خَلَف از مشرکان را به اسارت خود درآورد (واقدی، 1409، ج1، ص 142؛ بلاذری، 1417، ج 1، ص 303). وی همیشه هنگام جهاد، دو اسب با خود به میدان نبرد می‌برد (زبیر بن بکّار، 1374ش، ص 590؛ ابن حجر، 1415، ج 5، ص 279). وی هرساله نیز از نخلستان‌های متعلق به خود هزار وَسْق (بار شتر به اندازه شصت صاع و هر صاع حدود سه کیلو) در راه خدا صدقه می‌داد (ابن حجر، 1415، ج 5، ص 279) که نشان می‌دهد وی از ثروتمندان انصار و فردی کریم و بخشنده بوده است.

گزارش شده است در سال دهم هجری هنگامی که بیش از ده تن از نمایندگان أَزْد از یمن به سالاری صُرَد بن عبدالله اَزْدی در مدینه به حضور رسول ‌خدا9 رسیدند و به اسلام گرویدند (طبری، 1967، ج 3، ص 130) به مدت ده روز همگی در خانه فروة بن عمرو بیاضی منزل کردند. او به ایشان خیر مقدم گفت و آنها را گرامی داشت (ابن سعد، 1410، ج 1، ص 254 و ج 6، ص 59). در همین سال نیز هنگامی که نمایندگان بَجِیله و در رأس آنان جَرِیر بن عبدالله بَجَلی برای تشرف به اسلام از یمن به مدینه آمدند و به حضور رسول خدا9 رسیدند جریر بن عبدالله در روزهایی که در مدینه بود در منزل فروة بن عمرو بیاضی میهمان او شد (همان، ج 1، ص 261).

گفته‌اند وی روزی شیره خرمایی برای پیامبر9 آورد. آن حضرت آن را به سَلِمة بن صَخْرس - که از انجام کفاره ظِهار عاجز بود - عطا کرد تا به جای کفاره آن را به مساکین دهد (ابونعیم، بی‌تا، ج 4، ص 97). همچنین فروة بن عمرو از سوی پیامبر9 به عنوان خبره و کارشناس مأمور شد با توجه به مساحت زیر کشت، مقدار محصول نخل‌کاران و کشاورزان مدینه را تخمین بزند و زکات واجب آنان را جمع‌آوری کند (ابن زنجویه، 1428، ج 2، ص 890). برآوردهای او همواره درست بود و هرگز خطا نمی‌کرد (ابونعیم، بی‌تا، ج 4 ص97؛ ابن اثیر، 1409، ج 4، ص 58).

پیامبر9 در جنگ خیبر نیز فروه را بر غنائم گمارد (واقدی، 1409، ج 2ص 680؛ مقریزی، 1420، ج 9، ص 295) و به او امر کرد که همه غنایم را در دژ نَطَاه جمع کند. گفته‌اند صحیفه‌هایی از تورات میان این غنایم بود که یهود خواهان بازپس‌گیری آنها بودند و حضرت فرمان داد آنها را باز پس دهد (دیاربکری، بی‌تا، ج 2، ص 55). رسول ‌خدا9 همه غنایمی را که مسلمانان از حِصارهای شَقّ، نَطَاه و کُتَیْبه گرد آورده بودند پس از اخراج خمسِ غنایم (سهم خدا و رسول) برای فروش در اختیار او گذاشت و برای برکت کار او دعا کرد و فرمود: خدایا، بازارش را پررونق کن. پس دوروزه همه غنایم به فروش رفت (واقدی، 1409، ج 2، ص 680؛ بلاذری، 1417، ج 1، ص 245). نقل است که پیامبر9 در مورد غنایم خیبر فرمود: اگر کسی تکه پارچه حتی نخی بدون اجازه برداشته، برگرداند که تصرف غیر مشروع آن مایه افتادن در آتش است. پس در آن روز که فروه غنایم را می‌فروخت برای جلوگیری از تابش آفتاب دستاری از غنایم بر سر بسته بود و پس از پایان روز هنگامی که به محل اقامت خود بازگشت متوجه شد که هنوز دستار بر سر اوست. پس بازگشته، در میان غنایم انداخت و چون خبر به رسول ‌خدا9 رسید، فرمود: دستاری از آتش بود که بر سر خود پیچیده بودی (واقدی، 1409، ج 2، صص 680 و 681).

پس از جنگ خیبر نیز برخی یهودیان تصمیم گرفتند در کار کشاورزی و خرماداری با پیامبر9 همکاری کنند و تنها سهمی از کار خود بگیرند که حضرت پذیرفت. پس عبدالله بن رَواحَه از سوی آن حضرت برای تخمین میزان خرما و بررسی آن اعزام می‌شد. اما پس از شهادت عبدالله بن رَواحه در جنگ مُوتَه (جمادی‌الاولی سال هشتم هجری)، به نقلی فروة بن عمرو بیاضی به دستور پیامبر9 مسئولیت این کار را به عهده گرفت (واقدی، 1409، ج 2، صص 690 و 691).

در زمان عمر (حک: 13 - 23) و در پی کشته شدن مُظَهِّر بن رافع حارثی به سال 20 هجری به دسیسه یهودیان خیبر، عمر تصمیم گرفت یهودیان خیبر را برای همیشه به شام تبعید، و سهام خیبر را تقسیم کند؛ پس چهار نفر از جمله فروة بن عمرو بیاضی را برای این کار با خود برد و آنها خیبر را برای قرعه‌کشی به هجده سهم به نام رؤسایی که به روایتی رسول ‌خدا9، و به نقلی عمر گزینش کرده بود تقسیم کردند. پس دومین سهم از منطقه نطاة از آنِ بنوبیاضه شد که رئیسشان فروة بن عمرو بیاضی بود (واقدی، 1409، ج 2، صص 718 - 716). همچنین یهودیان فدک به سبب صلح با پیامبر9 در فدک مانده بودند و سهمی از آن در اختیار داشتند که عمر تصمیم گرفت آنها را نیز به شام تبعید کند. پس برای قیمت‌گذاری زمین و درختان خرمای فدک از سهم آنان چند نفر از جمله فروة بن عمرو بیاضی را به فدک فرستاد (واقدی، 1409، ج 2، ص707).

پس از رحلت رسول ‌خدا9، در ماه صفر سال 11 هجری، فروة بن عمرو بیاضی از جمله افرادی بود که از بیعت با ابوبکر خودداری کرد (زبیر بن بَکّار، 1374 ش، ص 590؛ ابن ابی‌الحدید، 1418ق، ج 1، ص 445؛ قمی شیرازی، 1418ق، ص‌229) و در روز سقیفه در حمایت از امام علی7 شعری سرود (ابن حجر، 1415ق، ج 5، ص 279). وی هنگام محاصره خانه عثمان و قتل وی در ذی‌حجه سال 35 مهاجمان به خانه عثمان را یاری کرد و یکی از آنها بود (همان).

فروة بن عمرو بیاضی حدیثی از رسول‌ خدا9 نقل کرده است: حین قرائت قرآن در نماز نباید صدای خود را به حدی بلند نمود که ایجاد مزاحمت برای دیگران کند (ابن عبدالبر، 1412، ج 3، ص 1260؛ ابن بشکوال، 1407، ج 2، ص 875؛ ابن حجر، 1415، ج5، ص279). مالک بن انس این حدیث را از او با عنوان «بیاضی» نقل کرده و نام او را نیاورده است (مالک بن انس، بی‌تا، ج 1، ص 80). برخی گفته‌اند ازاین‌رو مالک به اسم او تصریح نکرده که او در حمله به خانه عثمان و قتل وی شرکت داشته است (ر.ک: ابن عبدالبر، 1412، ج 3، ص 1260؛ ابن حجر، 1415، ج 5، ص 279). البته ابن عبدالبر (1412، ج3، ص 1260) این علت را نمی‌پذیرد و وجهی برای این نظر نمی‌بیند و می‌گوید: «کسی که این حرف را زده به موضعِ انصار در روز قتل عثمان آگاهی نداشته» [که تقریباً همه انصار در خلع او و... اتفاق نظر داشته‌اند] (ابن عبدالبر، 1412ق، ج3، ص 1260). علامه امینی نیز می‌گوید: «اگر شرکت در قتل عثمان مُسقِطِ عدالتِ فروه بیاضی بوده که اصولاً نباید از او روایت نقل کنند و اگر مسقِطِ عدالت نبوده و «عدالت جمیعِ صحابه» را که می‌گویند همچنان شامل اوست، آوردن یا نیاوردن اسم او ضرری به روایت نمی‌زد» [و جریمه فروة بن عمرو نخواهد شد] (امینی، 1977م، ج9، ص 128).

نیز فروة بن عمرو در سال 36 هجری همگام با امام علی7 در جنگ جمل شرکت داشت (ابن حجر، 1415، ج 5، ص279؛ قمی شیرازی، 1418، ص 229). او غلامی نیز به نام ابوهند حَجّام داشت که کار حجامت رسول ‌خدا9 را بر عهده داشت (ابن عبدالبر، 1412، ج 4، ص 1772؛ ابن اثیر، 1409، ج 5، ص 322). درباره تاریخ وفات و محل دفن وی و همچنین نسل و بازماندگان او خبری در دست نیست.

نتیجه‌گیری

از آنچه گذشت به‌دست آمد که فروة بن عمرو بیاضی - که بزرگ بنوبیاضه (تیره‌ای از خزرج) بود و پیش از هجرت رسول ‌خدا9 به مدینه به اسلام گروید و در عقبه ثانیه با آن حضرت بیعت کرد - شخصی شجاع، جنگجو، ثروتمند، کریم، بخشنده و بانفوذ بود که با شرکت در غزوات، ثروت و مهمان‌نوازی‌اش از واردین بر پیامبر9 و همچنین تخصصش در امور کشاورزی رسول ‌خدا9 را یاری کرد. پس از رحلت رسول ‌خدا9 نیز در جریان سقیفه به منظور عمل به فرمان پیامبر9 در روز غدیر و حمایت از امام علی7 با خلافت ابوبکر مخالفت کرد. همچنین در جنگ جمل آن حضرت را یاری کرد. او از اصحاب امام علی7 و شیعیان آن حضرت و فردی نسبتاً تأثیرگذار در تاریخ اسلام بود، ولی تا حدی گمنام مانده است.

[1]. محقق و پژوهشگر حوزۀ علمیه،                      6842Mirabdolahi@jamail.ir