مقدمه

مسجدالحرام در مکه مکرمه و مسجدالنبی در مدینه منوره به عنوان مکان‌های مهم مقدس در اسلام، همواره از جایگاه دینی ویژه و منحصربه‌فردی برای مسلمانان برخوردار بوده است. آرزوی مسلمانان برای ادای فریضه حج و تجربه حضور در خانه خدا و شوق آنان برای زیارت قبر مطهر رسول خدا9 و سایر زیارتگاه‌های حرمین شریفین، عاملی بوده است تا لااقل از سده ششم هجری تصویرپردازی این اماکن مقدس، در میراث اسلامی رواج پیدا کند.

تا به امروز نمونه‌های متعددی از تصاویر مسجدالحرام و مسجدالنبی، به شکل نقشه‌ها و نگاره‌هایی در لابه‌لای نسخه‌های خطی و سایر آثار هنری باقی مانده است. این تصاویر غالباً با هدف نمایش شکل کلی ساختمان اماکن مقدس و جزئیات و بناهای موجود در آنها ترسیم می‌شده است. ازاین‌رو می‌توان به این تصاویر به چشم نقشه‌های جغرافیایی و شهری یا پلان‌های معماری در آثار دیگر نگریست و در عین حال نقشی معادل عکس‌های فوتوگرافی در زمان ما برای آن تصور کرد.

در تحقیقات جدید، تصویرپردازی مسجدالحرام و مسجدالنبی و سایر موضوعات تصویری مرتبط با آنها زیرشاخه‌ای از هنر اسلامی به نام «هنر حج» تعریف شده است. پیشینه هنر حج به اواخر سده ششم هجری برمی‌گردد و قدیمی‌ترین نمونه‌ها از تصاویر مکه و مدینه را می‌توان در مجموعه‌ای از طومارهای گواهی‌نامه حج، که از دوره ایوبی (658 - 569ق) به‌جا مانده، پیدا کرد. این مجموعه در اواخر دوره عثمانی در جامع اموی دمشق شناسایی، و به استانبول منتقل شد و در حال حاضر در موزه هنرهای ترکی و اسلامی در این شهر نگهداری می‌شود. (مارزولف، 1392، ص23)

با این حال موضوع هنر حج به طور گسترده و چشمگیر از سده دهم هجری در درجه اول در جهان اهل سنت در قلمرو امپراتوری عثمانی، و در درجه دوم در حوزه شبه‌قاره و آسیای میانه رواج یافت. در نسخه‌های خطی آثاری همچون دلائل الخیرات محمد بن سلیمان جزولی (د. ح. 870ق) و سایر آثار مرتبط با موضوع حج و زیارت اماکن مقدس حرمین شریفین، نمونه‌های فراوانی از تصاویر مکه و مدینه را می‌توان سراغ گرفت که به سبک‌های متنوعی ترسیم شده است.

در سال‌های اخیر به موضوع هنر حج در مطالعات هنر اسلامی بسیار توجه شده است و آثار متعددی در این باره، در قالب کتاب و مقاله، از سوی پژوهشگران غربی و مسلمان (به ویژه ترک) منتشر شده است. در ایران، پژوهشگران هنر اسلامی کمتر به این موضوع توجه کرده‌اند. اما به عنوان یکی از نخستین آثار منتشر شده در این حوزه، می‌توان به کتاب نگار و نگاره (نقاشی‌هایی از آثار تاریخی حرمین شریفین) (قرن یازدهم هجری) اثر استاد رسول جعفریان اشاره کرد.

از آنجایی که درباره موضوعات مربوط به هنر حج در ایران و میراث زبان فارسی، تحقیقات کمتری شده است و بسیاری از آثار فارسی حاوی تصویرگری مسجدالحرام و مسجدالنبی ناشناخته مانده، و آن‌گونه که باید و شاید معرفی نشده‌اند، بنابراین نویسنده در نوشتار پیش‌رو تلاش کرده است تا به عنوان درآمدی بر موضوع هنر حج در میراث مکتوب فارسی، آثار مهمی که معمولاً نسخه‌های خطی آنها حاوی تصاویر مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه است، به طور اجمالی معرفی کند.

1. مجمل التواریخ والقصص

مجمل التواریخ والقصص متن فارسی کهنی است که در سال 520 قمری به دست نویسنده‌ای ناشناخته از اهالی همدان یا اسدآباد نگاشته شده است. از مؤلف آن آگاهی زیادی در دست نیست، اما با استناد به متن کتاب می‌توان دریافت که او بر عقیده اهل سنت و معاصر سلجوقیان (حکومت: 429 - 590ق) بوده و گویا بیشتر در اصفهان زیسته است.[1] این کتاب تاریخ عمومی جهان و به ویژه تاریخ ایران از آغاز تا سال 520 قمری است و فصلی از آن نیز به مباحث جغرافیایی اختصاص یافته است. (آل داود، 1380، صص160-159)

مجمل التواریخ والقصص نخستین بار به کوشش ملک‌الشعرای بهار در سال 1318 در تهران بر اساس عکس نسخه دست‌نویس کتاب - که در کتابخانه ملی پاریس بود - تصحیح، و منتشر شد. محمد دشتی تصحیح دیگری از آن را به عنوان رساله دکتری خود در سال 1373 به انجام رساند که گویا تاکنون منتشر نشده است. آخرین تصحیح این کتاب در سال 1378 (2000م)، به کوشش سیف‌الدین نجم‌آبادی و زیگفرید وِبِر در آلمان منتشر شد.

از مجمل التواریخ تا کنون تنها چهار نسخه دست‌نویس شناخته شده است که عبارت‌اند از:

1. نسخه کتابخانه دولتی برلین به شماره Hs. or. 2371 که کهن‌ترین نسخه شناخته شده این اثر به شمار می‌آید و در روز یکشنبه، چهارم شوال سال 751 قمری کتابت شده است.[2]

2. نسخه کتابخانه ملی پاریس به شماره 62 فارسی که به قلم علی بن محمود بن علی نجیب رودباری، در تاریخ 28جمادی‌الاولی 813 قمری کتابت شده است.

3. نسخه کتابخانه چستربیتی در دوبلین به شماره 322 که در سال 823 قمری کتابت شده و صفحه اول آن ناقص است.

4. نسخه کتابخانه دانشگاه هایدلبرگ آلمان، به شماره Cod. Heid. Orient. 118 که تاریخ کتابت و نام کاتب آن مشخص نیست، اما در قرن نهم هجری نگاشته شده است.

همه دست‌نویس‌های به‌جا مانده از مجمل التواریخ والقصص نسخه‌های مصور به شمار می‌آیند و معمولاً در آنها بین چهار تا هشت طرح، نقشه و نگاره به چشم می‌خورد. موضوع این نگاره‌ها و نقشه‌ها عبارت است از: طرح هفت کشور، پلان دیوار شهر رومیه (رُم)، نگاره مناره اسکندریه، نگاره پادشاه دریانورد، نقشه جغرافیایی زمین (جهان‌نما)، و تصاویر / نقشه‌های سه مسجد مقدس مسلمانان (مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجدالاقصی).

در دو نسخه پاریس و چستربیتی، تصاویر مساجد مقدس به صورت طرح‌های نسبتاً ساده یا ناتمام ترسیم شده است. اما در دو نسخه برلین و هایدلبرگ، این تصاویر به صورت کامل و زیبا رسم شده است. به نظر می‌رسد نسخه‌های مجمل التواریخ را باید از قدیمی‌ترین آثار حاوی تصویر مسجدالحرام و مسجدالنبی به شمار آورد. اگر این پیش‌فرض را بپذیریم که مجمل التواریخ، حاوی چنین تصاویری بوده، بنابراین پیشینه هنر حج در میراث فارسی را می‌توان از نیمه اول سده ششم تعیین کرد.

2. عجایب المخلوقات طوسی

عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات منسوب به طوسی، از عجایب‌نامه‌های کهن فارسی به شمار می‌آید و مانند بیشتر نمونه‌های مشابه خود - همچون کتاب عجایب الدنیا اثر ابن محدّث تبریزی (سده هفتم هجری) و کتاب عجایب المخلوقات زکریای قزوینی (م 682ق) حاوی مباحث جغرافیایی است. این اثر به ابوطالب طغرل  بن ارسلان‌شاه بن طغرل (حکومت: 573 - 590ق) - از پادشاهان سلاجقه عراق - اهدا شده است. (طوسی، 1382، ص14) بر این اساس تاریخ تألیف آن را باید دوره حکومت وی تعیین کرد.

مؤلف کتاب به درستی شناخته‌شده نیست. حاجی‌خلیفه نام وی را محمد بن محمود بن احمد طوسی سلمانی گفته است. (کاتب چلبی، 2021م، ج4، ص670) اما به گفته مرحوم منوچهر ستوده، در مقدمه چهارده نسخه خطی این اثر که او در زمان تصحیح متن کتاب رؤیت کرده بود، نامی از مؤلف آن در میان نیست. با این حال قراین درون‌متنی نشان‌دهنده آن است که مؤلف کتاب شخصی از همدان بوده و یا لااقل مدت قابل توجهی از عمر خود را در این شهر سپری کرده است. (طوسی، 1382، مقدمه مصحح، ص 18 - 20)

تا کنون بیش از هفده نسخه خطی از عجایب المخلوقات شناخته شده است که لااقل پنج نسخه آن در ایران، و سایر نسخه‌ها در کتابخانه‌های کشورهای دیگر نگهداری می‌شود. کهن‌ترین نسخه‌های شناخته‌شده کتاب عبارت‌اند از: نسخه برلین به شماره 344 و مورخ 685 قمری، نسخه گنجینه فاتح (در کتابخانه سلیمانیه استانبول) به شمارة 4173، کتابت ابراهیم بن یوسف بن ابراهیم در 9 شعبان 740ق و نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره 5582، مورخ 25 رجب 741 قمری.

متن عجایب المخلوقات طوسی نخستین بار به تصحیح زنده‌یاد منوچهر ستوده، از سوی بنگاه ترجمه و نشر کتاب در تهران در سال 1345 چاپ، و در سال 1382 از سوی انتشارات علمی و فرهنگی بازنشر شد. جعفر مدرّس صادقی نیز متن آن را بازنویسی و ویرایش کرده است و این بازنویسی با عنوان عجایب‌نامه از سوی نشر مرکز در تهران در سال 1375 منتشر شده است.

شماری از دست‌نویس‌های عجایب المخلوقات، نسخه‌های مصوّر و مزیّن به نگاره‌ها و مینیاتورهای زیبا و هنری است. کهن‌ترین این نسخه‌ها، نسخه کتابخانه‌ ملی پاریس به شماره Persan 332 است که در غرّه ربیع‌الاول 790 هجری به خط احمد هروی کتابت شده و حاوی شمار قابل توجهی از نگاره‌های هنری، طرح‌های نجومی و نقشه‌های جغرافیایی است. نسخه کتابخانه ملک به شماره 5959 و نسخه مجموعه اصغر مهدوی نیز دارای تعداد محدودی مینیاتور است.

همه نسخه‌های فوق فاقد نگاره‌های حرمین شریفین است. اما تحریر متفاوتی از عجایب المخلوقات طوسی وجود دارد که نسخه مصوّر نفیسی از آن به شماره W.593 در موزه هنر والترز در بالتیمور[3] (ایالات متحده آمریکا) نگهداری می‌شود. این نسخه حاوی یک نقشه جغرافیایی جهان‌نما و 180 مینیاتور هنری است. این نسخه فاقد تاریخ کتابت است، اما با توجه به ویژگی‌های نسخه، قدمت تقریبی آن از سده دهم هجری / شانزدهم میلادی دانسته شده است (https://www.thedigitalwalters.org).

در میان نگاره‌های این نسخه، دو نگاره مسجدالحرام و مسجدالنبی (به ترتیب در صفحه 78پ و 80ر) به چشم می‌خورد. شیوه ترسیم دو مسجد در این دو نگاره کاملاً مشابه نگاره‌هایی از فتوح الحرمین است که معمولاً در نسخه‌های آن، که در چند دهه پایانی سده دهم هجری کتابت شده‌اند، ترسیم شده است؛ اما با این تفاوت که در نسخه عجایب المخلوقات، تصویر هر مسجد در قاب مستقلی در میان مجلس نقاشی حاوی یک حادثه تاریخی مرتبط با آن مسجد، ترسیم شده و قرار گرفته است.[4]

3. فتوح الحرمین

فتوح الحرمین منظومه‌ای است بر وزن مخزن الاسرار نظامی، در بیان آداب و مناسک حج و اسرار معنوی آن و توصیف حرمین شریفین، مساجد مقدس و زیارتگاه‌های مکه و مدینه. درباره سراینده منظومه آگاهی‌های بسیار کمی وجود دارد، و بسیاری از جزئیات زندگی‌اش، همچون تاریخ تولد و وفات او، بر ما پوشیده است. وثوقی بر آن است که او فرزند عبدالله قطبِ لاری، صاحب مکاتیب معروف، بوده که در مکاتیب خود از فرزندش به نام «محیی‌الدین محمد» یاد کرده است. (وثوقی، 1380، ص131).

در شماری از تذکره‌های شعرا، محیی لاری را از شاگردان جلال‌الدین دوّانی (م 903ق)، و از شعرای دوره سلطان یعقوب آق‌قویونلو (حکومت: 883 - 896ق)، که تا زمان شاه‌طهماسب صفوی (حکومت: 930 - 984ق) را نیز درک کرده بود، به شمار آورده‌اند. (خامه‌یار، 1399، ص237). همان‌طور که از متن منظومه برمی‌آید، محیی لاری بر عقیده اهل سنت و دارای گرایش‌های صوفیانه بوده است. در عین حال به اهل‌ بیت: نیز علاقه داشته و در فتوح الحرمین، ضمن ستایش خلفای راشدین، ابیاتی نیز در ستایش دوازده امام سروده است. (محیی لاری، 1366، ص31 - 33)

فتوح الحرمین را باید شاخص‌ترین منظومه مستقل فارسی در موضوع آداب حج، و نماینده نخست و اصلی نوع ادبی «حج‌نامه» به شمار آورد. به باور جعفریان، مهم‌ترین هدف سراینده این منظومه پدیدآوردن کتاب راهنمای حج‌گزاران به زبان شعر بوده است. (جعفریان، 1392، ص24) و کارکرد زبان شعر، سهولت حفظ و به خاطر سپردن آن در ذهن مخاطبان بوده است. این کارکرد منظومه به عنوان راهنمای حج‌گزاران، با تصویرپردازی اماکن یادشده در متن آن، در نسخه‌های خطی آن تکمیل ‌شده است.

شاعر اثر خود را در ستایش خداوند و نعت حضرت رسول9 و مدح چهار یار و دوازده امام7 آغاز می‌کند و سپس به بیان آداب احرام، اسرار و فضایل کعبه، آداب طواف و سعی صفا و مروه می‌پردازد. او در ادامه به توصیف مکه و مکان‌های متبرّک آن - نظیر کوه‌های ابوقبیس، نور و ثور، قبرستان‌های مُعلّا و شبیکه، مشاعر مقدسه منا و عرفات و مزدلفه - می‌پردازد. نویسنده بخش پایانی منظومه خود را نیز با توصیف مدینه منوره و زیارتگاه‌های آن - از جمله روضه مطهره رسول خدا9 و حجره حضرت فاطمه3، قبرستان بقیع، مساجد قبا و فتح و مزار حمزه و قبور شهدای احد - به پایان می‌رساند.

فتوح الحرمین در سال‌های نیمه دوم سده 19 میلادی (حدفاصل سال‌های 1279 تا 1311ق)، بارها در شهرهای شبه‌قاره (عمدتاً در لکهنو یا دهلی) به صورت چاپ سنگی منتشر شده است. معمولاً در چاپ‌های لکهنو، این اثر به عبدالقادر گیلانی، و در چاپ‌های دهلی به جامی نسبت داده شده است. (برای اطلاع بیشتر ر. ک: نوشاهی، 1391، ج4، ص2313 - 2314) این کتاب در ایران نیز تاکنون دو بار تصحیح و چاپ شده است: بار اول به تصحیح علی محدّث (تهران، اطلاعات، 1366) و بار دوم به تصحیح رسول جعفریان (قم، مؤسسه انصاریان، 1372).

از فتوح الحرمین بیش از 150 نسخه خطی شناخته شده است که وجود نگاره‌ها و نقشه‌های هنری زیبای اماکن مقدس اسلامی در نسخه‌های این اثر آنها را به میراث نفیس و ارزشمندی از منظر هنر اسلامی تبدیل کرده است. امروزه در بیشتر کتابخانه‌ها و مراکز مهم نگهداری نسخ خطی اسلامی و نیز در شماری از موزه‌ها و گالری‌های هنری معتبر جهان، لااقل یک و گاه چندین نسخه خطی از آن را می‌توان سراغ گرفت. (برای مطالعه درباره فتوح الحرمین و نسخه‌های خطی آن، ر.ک: خامه‌یار، 1399، صص 235-271)

به‌جز نسخه‌های انگشت‌شماری از این اثر، سایر نسخه‌های آن به نگاره‌ها و نقاشی‌های مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه مزیّن است. معمولاً مکان‌های مهم تصویر شده در نسخه‌های مختلف آن عبارت‌اند از: مسجدالحرام، مسعی، صفا و مروه، کوه ابوقبیس و دار الخیزران، ولادت‌گاه‌های شخصیت‌های مقدس در مکه، بازار مُدّعا، قبرستان معلا، قبرستان شبیکه، کوه نور، کوه ثور، عرفات، مزدلفه و مشعرالحرام، مِنا و جمرات و مسجد خیف، کوه مفرّح و مسجد شجره، مسجدالنبی، قبرستان بقیع، مسجد قبا، مسجد ذوقبلتین، مساجد اربعه، کوه احد و قبور شهدای احد. (برای شرح این اماکن ر. ک: جعفریان، سراسر کتاب)

بررسی تعداد قابل توجهی از نسخه‌های خطی فتوح الحرمین نشان‌دهنده آن است که کتابت و استنساخ آن در دوره‌ای نزدیک به حیات مؤلف، از سال‌های پیش از نیمه سده دهم هجری آغاز شده و سپس به طور گسترده ادامه یافته است. از کهن‌ترین نسخه‌های تاریخ‌دار آن می‌توان به دو نسخه کتابخانه ملی ایران به شماره 11296 و گنجینه لالا اسماعیل‌پاشا (در کتابخانه سلیمانیه استانبول) به شماره 102 (هر دو مورخ 949ق)، و نسخه کتابخانه دانشگاه استانبول به شماره F. 743، مورخ 950ق و نسخه کتابخانه بریتانیا به شماره Or. 3633، مورخ 951ق اشاره کرد.

انجامه‌های نسخه‌های فتوح الحرمین آگاهی‌های جالب و قابل توجهی درباره تاریخ و مکان کتابت این نسخه‌ها و نام کاتبان آنها به دست می‌دهد. بررسی انجامه‌ها نشان‌دهنده آن است که بیشتر نسخه‌ها بیرون از مرزهای جغرافیایی کنونی ایران، و بسیاری از آنها به طور خاص در شهر مکه و نسخه‌های دیگری نیز در شهرهای دیگری همچون مدینه، قسطنطنیه و گاه در شبه‌قاره کتابت شده‌اند. عدم کتابت نسخه‌هایی از فتوح الحرمین در ایرانِ دوره صفوی (907 - 1135ق) می‌تواند بیانگر آن باشد که ایرانیان شیعه‌مذهب از این اثر استقبال نکرده‌اند.

همچنین از بررسی انجامه‌ها مشخص می‌شود که شماری از کاتبان، بیش از یک نسخه و گاه چندین نسخه از فتوح الحرمین را کتابت کرده‌اند؛ برای مثال از کاتبی به نام اویس بن محمد هروی، متخلّص به «ویسی»، لااقل ده نسخه خطی شناخته شده است که این نسخه‌ها را در حد فاصل سال‌های 960 تا 990 قمری، در مکه مکرمه کتابت کرده است و بیشتر نسخه‌های کتابت شده به دست وی، دارای ویژگی‌های مشترکی از جمله در سبک تصویرگری نگاره‌های اماکن مقدس، است.

نسبت‌های شماری از کاتبان فتوح الحرمین - همچون هروی، قندوزی، بدخشانی و بلخی - نشان‌دهنده آن است که بسیاری از آنان منسوب به آسیای میانه یا شهرهای واقع در خاک افغانستان امروزی بوده‌اند. وجود تعدادِ قابل توجه از نسخه‌های کتابت شده در مکه نشان می‌دهد که حج‌گزاران فارسی‌زبان از این اثر به عنوان یک کتابچه راهنمای منظوم و مصوّر حج، استقبال می‌کردند. و کاتبانی همچون ویسی هروی، از کتابت نسخه‌های آن ارتزاق و امرار معاش داشته‌اند. (خامه‌یار، 1399، صص246 - 248)

نگاره‌های فتوح الحرمین از نظر سبک‌نگارگری و شیوه نمایش اماکن و بناهای معماری، به سبک‌های گوناگونی ترسیم شده‌اند. با مقایسه نگاره‌های شمار قابل توجهی از نسخه‌های فتوح الحرمین می‌توان به وجود چند سبک متفاوت و متمایز از یکدیگر در ترسیم و تصویربرداری نگاره‌ها پی برد که در هر یک الگوی تقریباً مشابه، و ویژگی‌های مشترکی به چشم می‌خورد. نگاره‌های شماری از نسخه‌ها نیز به سبک هندی و کشمیری ترسیم شده و به وضوح سبک معماری اسلامی در شبه‌قاره را تداعی می‌کند.

مثنوی فتوح الحرمین تأثیر گسترده‌ای در دو حوزه ادبیات حج و هنر حج داشته است؛ چنان که به فاصله زمانی نسبتاً کمی از سرودن آن، آثار منظوم دیگری به دو زبان فارسی و ترکی به پیروی از این مثنوی سروده شده و معمولاً این آثار نیز همانند فتوح الحرمین، مزیّن به نگاره‌های متعدّد از اماکن مقدس بوده است؛ برای نمونه‌ای از این آثار در زبان فارسی می‌توان به منظومه حج‌نامه، سروده شاعری به نام احمد اشاره کرد که به احتمال زیاد در نیمه سده دهم هجری سروده شده است. (ر.ک: ادامه مقاله) همچنین می‌توان آثاری به زبان ترکی در این باره اشاره کرد؛ منظومه صفات الحرمین (ترجمه ترکی فتوح الحرمین) و دو حج‌نامه منظوم ترکی به نام‌های مناسک حج و فتوح الحرمین العظام اشاره کرد. در حوزه عثمانی همچنین می‌توان بسیاری از آثار خطی و هنری تصویردار را سراغ گرفت که در تصویرپردازی اماکن مقدس، از نگاره‌های فتوح الحرمین الگوبرداری کرده و تأثیر پذیرفته‌اند؛ نمونه‌هایی همچون طومار گواهینامه حج شاهزاده محمد از سال 951 قمری (محفوظ در موزه توپکاپی استانبول به شماره H. 1812)، و الواح متعدّد کاشی حاوی تصویر مسجدالحرام یا مسجدالنبی که عمدتاً در سده یازدهم هجری در قلمرو امپراتوری عثمانی تولید شده‌اند. (خامه‌یار، 1399، ص257 - 259)

4. حج‌نامه احمد

حج‌نامه منظومه‌ای است از سراینده ناشناخته‌ای که خود را «احمد» معرفی کرده است. این منظومه تحت تأثیر فتوح الحرمین، در بیان مناسک، آداب و اسرار حج، زیارت مساجد و مزارات و اماکن مقدس حرمین شریفین سروده شده است. سراینده منظومه، آن را در سفر حج خود در سال 955 قمری، در مکه مکرّمه سروده و در آن سلطان‌سلیمان عثمانی (حکومت: 926 - 974ق) را مدح گفته است. از این اثر تاکنون تنها یک نسخه خطی شناخته شده است که به شماره 9567 در کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی قم نگهداری می‌شود.[5]

از آنجایی که حج‌نامه به پیروی از فتوح الحرمین پدید آمده، نسخه خطی آن نیز با نگاره‌های مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه تزیین شده است. این نسخه حاوی 15 نگاره است که از الگوی کلی نگاره‌های نسخه‌های خطی فتوح الحرمین پیروی می‌کند. موضوعات نگاره‌ها نیز شامل اماکنی است که معمولاً در نسخه‌های فتوح الحرمین ترسیم شده؛ اماکنی همچون مسجدالحرام، صفا و مروه، قبرستان معلا، عرفات، منا و مسجد خیف و جمرات، مسجدالنبی، قبرستان بقیع، مسجد قبا، کوه احد و مزار حضرت حمزه و غیره.

5. انیس الحُجّاج صفی بن ولی قزوینی

موضوع این اثر شرح سفر دریایی حج از شبه‌قاره، بیان آداب و اعمال حج و توصیف حرمین شریفین و اماکن مقدس آن است. مؤلف این اثر صفی بن ولی قزوینی کشمیری (1090ق)، از علما و نویسندگان سده 11 قمری و معاصر پادشاه گورکانی اورنگ‌زیب (حکومت: 1067 - 1118ق) است که با حمایت دختر وی، زیب‌النساء بیگم (م 1114ق)، در سال 1087ق سفر حج خود را آغاز کرد و یک سال پس از بازگشت از سفر، این سفرنامه را نوشت و به زیب‌النساء تقدیم کرد. (خامه‌یار، 1398، ص33-34)

انیس الحُجّاج را باید از معدود سفرنامه‌های حج فارسی نگاشته شده در دوره صفوی، و از نخستین نمونه‌های سفرنامه‌های حج از مبدأ شبه‌قاره به شمار آورد. ازاین‌رو ارزش تاریخی ویژه‌ای در مطالعه تاریخ حج‌گزاری مسلمانان هند و شبه‌قاره دارد. چنان که نگارنده پیش از این در مقاله دیگری نشان داده، با توجه به وجود نسخه‌های اندک، اما مصوّر و نفیس برای انیس الحُجّاج می‌توان آن را اثری با کارکرد راهنمانگاری سفر حج، و البته مخصوص دربار، تصور کرد. (برای آگاهی بیشتر ر.ک: خامه‌یار، 1398، ص29 - 60)

از انیس الحُجّاج نسخه‌های بسیار کمی شناخته شده است که برخی از آنها مزیّن به نگاره‌های زیبایی به سبک گجراتی است. از جمله باید به نسخه شماره 58.22 در موزه Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya در بمبئی (پیش‌تر به نام موزه Prince of Wales) اشاره کرد (ر. ک: Gorakshkar, 1983, pp.132 - 135). استاد سید احمد اشکوری نیز به نسخه‌ مصوّری از این اثر با هفت نگاره هنری نفیس، بدون اشاره به محل نگهداری آن اشاره کرده است. (الحسینی، 1439ق، ج2، ص19)

نسخه مصور دیگر نسخه شماره Mss. 1025 در مجموعه هنر اسلامی آقای ناصر خلیلی در لندن است که در انجامه آن، از کاتب نسخه و تاریخ کتابت آن یاد نشده است.[6] این نسخه حاوی 20 نگاره هنری زیبا به سبک گجراتی (شامل 11 نگاره تمام‌صفحه و 9 نگاره نیم‌صفحه) است که موضوع آنها نقشه بندرگاه‌های واقع در طول مسیر (شامل سورَت یا سورات، مُخا و جدّه)، پلان برخی از اماکن مقدس مکه، تصاویر کاروان‌های حاجیان سرزمین‌های مختلف و حج‌گزاران در حال ادای مناسک حج در مشاعر مقدّسه است.

نسخه‌ای متأخر و غیر مصوّر از انیس الحُجّاج در کتابخانه موزه بریتانیا در لندن به شماره Or. 1686 نگهداری می‌شود که گویا در حدود سال 1850م / 1266ق از روی نسخه‌ای در کتابخانه توپخانه شهر لکهنو استنساخ شده است (Rieu, 1881, v.3, p.980). تنها نسخه شناخته‌شده از انیس الحجّاج نیز به شماره 9971 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران نگهداری می‌شود. این نسخه به خط نستعلیق هندی کتابت شده و فاقد نام و تاریخ کتابت است و گویا اوراق آن از مجموعه خطی دیگری جدا شده است.[7]

نسخه‌های مصوّر انیس الحجّاج به جهت موضوعات خاص تصویرپردازی شده در آنها - از جمله تصویر کاروان‌های حج‌گزاران سرزمین‌های مختلف، تصویر حج‌گزاران با لباس احرام در حال ادای مناسک حج در مشاعر مقدّسه، نقشه بندرگاه‌های مهم واقع در مسیر دریایی حج - نمونه‌ای نادر و کمیاب در موضوع هنر حج به شمار می‌آید و در میان سایر آثار هنری و نسخه‌های خطی، به سختی می‌توان نمونه‌های دیگری با چنین موضوعات تصویری سراغ گرفت.

6. معراج‌نامه شجاعی مشهدی

معراج‌نامه منظومه‌ای است سروده شجاعی مشهدی، در شرح معراج و سفر آسمانی رسول خدا9 و مشاهدات آن حضرت در بهشت و دوزخ به شیوه داستانی. درباره سراینده منظومه آگاهی‌های چندانی در دست نیست، اما با استناد به اشعاری از خود وی، می‌دانیم که تا اوایل سده سیزدهم هجری در قید حیات بوده و در سال 1204 قمری، از زادگاه خود مشهد سفری به عتبات عالیات داشته است. (شجاعی مشهدی، بی‌تا، ص 58ر-62پ). ازاین‌رو به نظر می‌رسد دوره سرودن منظومه را باید به تقریباً، اواخر سده دوازدهم یا اوایل سده سیزدهم تعیین کرد.

معراج‌نامه شجاعی مشهدی با وجود ارزش ادبی پایین و اشکالات فراوان در وزن و قافیه شعری آن، اما در دوره قاجار محبوبیت بالایی داشته و بارها به صورت چاپ سنگی منتشر شده است. اما بیشتر نسخه‌های خطی شناخته‌شده آن به شبه قاره متعلق است. این مسئله می‌تواند نشان‌دهنده توجه فارسی‌زبانان شبه‌قاره به این منظومه باشد. معمولاً نسخه‌های هندی معراج‌نامه با نگاره‌های داستان معراج پیامبر9 و نقاشی اماکن مقدس در حرمین شریفین و عتبات عالیات و زیارتگاه‌های شیعه تزیین یافته‌اند و ازاین‌رو نسخه‌های هنری و نفیس به شمار می‌آیند.

تاکنون سه نسخه خطی از معراج‌نامه - متعلق به حوزه شبه‌قاره - شناخته شده است. نسخه نخست به کتابخانه دانشگاه پنجاب در لاهور، به شماره PI VI 31 / 2763 متعلق است. برگ‌های پایانی نسخه حاوی 17 نگاره از اماکن مقدس اسلامی، به ویژه در عراق، است که موضوعات آنها عبارت‌اند از: مسجدالحرام، حرم پیامبر9، بارگاه امام علی7، بارگاه سیدالشهداء، خیمه‌گاه، بارگاه حرّ شهید، بارگاه حضرت عباس، طفلان مسلم، بارگاه کاظمین، سرداب حضرت صاحب، بارگاه عسکریین، مسجد کوفه، بارگاه امام رضا، مسجد گوهرشاد، حضرت معصومه، شاه عبدالعظیم، بارگاه بقیع و ولادت‌گاه‌های شهر مکه.

نسخه دوم در بنگاه حراجی بونامز به فروش رفته است و بر اساس تصاویر منتشرشده از آن، نسخه‌ای مشابه و قابل مقایسه با نسخه کتابخانه دانشگاه پنجاب به نظر می‌رسد (Bonhams, Islamic and Indian Art, 19 - 4-2016, Lot 32). نسخه سوم نیز به شماره Yah. Ar. 1061 در کتابخانه ملی اسرائیل نگهداری می‌شود و دارای ده نگاره به سبک هندی است که سه نگاره نخست حاوی تصاویر سه مسجد مقدّس مسلمانان: مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجد الاقصی است و در سایر نگاره‌ها داستان‌های مرتبط با متن منظومه تصویر شده است. (برای آگاهی بیشتر درباره این نسخه ر.ک: خامه‌یار، 1392، ص17-18).

7. زاد الزائرین عبدالوهّاب رضوی

زاد الزائرین اثری در آداب، اعمال و ادعیه حج و زیارت مشاهد مشرّفه، و دربردارنده متن زیارتنامه‌های ائمه اطهار: است. مؤلف این اثر عبدالوهّاب بن محمد رضوی حسینی طوسی از خطبای سده سیزدهم و معاصر فتحعلی شاه قاجار (حکومت: 1212 - 1250ق) است. وی این کتاب را به دستور، و زیر نظر خاتم المجتهدین سیدمحمّد رضوی طوسی، در سال 1240ق در مشهد مقدس نوشت و در یک مقدمه، نُه باب و یک خاتمه مرتّب کرد. (منزوی، 1330، ج1، ص121)

از زاد الزائرین تا کنون سه نسخه خطی شناخته شده است که عبارت‌اند از:

1. نسخه مرکز احیاء میراث اسلامی قم به شماره 6472، که به قلم محمدمهدی بن محمدحسین واعظ در تاریخ 14 شعبان 1265ق کتابت شده است.

2. نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره 1026 که به قلم حاجی محمد حافظ ابن اسماعیل ذاکر سیدالشهداء در 26 رجب 1274ق کتابت شده است.

3. نسخه کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد به شماره 1157.

نسخه‌های زاد الزائرین معمولاً حاوی 23 نگاره از اماکن مقدس حرمین شریفین و مشاهد ائمه اطهار: و دیگر زیارتگاه‌های مهم شیعه در عراق و ایران است. موضوعات نگاره‌های زاد الزائرین شامل اماکن زیر است: میقات‌های مسجد شجره و مسجد سعدیه، مسجدالحرام، صفا و مروه، عرفات، کوه مشعر، بازار مِنا و مسجد خیف، بیت‌المقدّس (مسجدالاقصی)، کوه طور، مسجدالنبی، قبرستان بقیع، کوه احد و مزار حمزه سیدالشهداء، حرم امیرالمؤمنین7، مسجد کوفه، مسجد سهله، حرم سیدالشهدا7، حرم حضرت عباس، حرم کاظمین7، حرم عسکریّین7 در سامرا، مسجد صاحب‌الزمان/ و سرداب غیبت در سامرا، مجموعه حرم امام رضا7 در مشهد مقدّس، حرم حضرت معصومه در قم، حرم حضرت عبدالعظیم و امامزاده حمزه در ری.

نگاره‌های نسخه‌های زاد الزائرین در شیوه نمایش و رنگ‌آمیزی بناها، به شیوه خاص و نسبتاً متفاوتی از سایر نسخه‌های حاوی تصاویر اماکن مقدس ترسیم شده‌اند. در برخی از نگاره‌های این نسخه، شماری از جزئیاتی که در سایر نگاره‌ها به شیوه نمای از روبه‌رو نمایش داده شده‌اند، در این نسخه به شیوه پلان و دید از بالا ترسیم شده‌اند. بر این اساس می‌توان گفت که شکل ترسیم بیشتر نگاره‌ها در نسخه‌های زاد الزائرین به گونه‌ای است که نقشه‌ها و پلان‌های بناها را تداعی می‌کند و گاه جزئیات فراوان و بیشتری را از بناها (در مقایسه با نگاره‌های آثار دیگر) نمایش می‌دهد.

8. هدیة الزائرینِ زائر طهرانی

هدیة الزائرین، تألیف محمدهادی زائر طهرانی، اثری است که در تاریخچه و توصیف اجمالی شهرهای مهم و مقدس شیعیان و اماکن زیارتی آنها در حجاز، شام، عراق و ایران نگاشته شده است. با استناد به انجامه نسخه‌های خطی کتاب، نگارش آن در سال 1321 قمری در کربلای معلی - در دوره مظفّرالدین‌شاه قاجار (حکومت: 1314 - 1324ق) - به پایان رسیده است. درباره مؤلف کتاب جز آنکه می‌دانیم تا سال 1321 قمری - پایان نگارش این کتاب - در قید حیات بوده، اطلاع دیگری در دست نیست.

مؤلف، کتاب خود را در نُه مقصود آماده کرده است که هر یک از آنها به تاریخچه و شرح حرم‌ها و زیارتگاه‌های یکی از شهرهای مقدّس اختصاص دارد و موضوع آنها به شرح زیر است: کعبه (و مسجدالحرام)، مدینه طیّبه و مسجد حضرت رسول9، احوالات نجف اشرف، احوالات کربلای معلی، احوالات کاظمین، احوالات سرّ من رأی، احوالات مشهد مقدس، احوالات شهر قم و احوالات حضرت عبدالعظیم. نویسنده در ادامه بخش مربوط به مدینه منوّره، به معرفی حرم‌های مقدس شیعه در دمشق نیز پرداخته است.[8]

از هدیة الزائرین دو نسخه خطی شناخته شده است که عبارت‌اند از:

1. نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 12465: این نسخه به قلم مؤلف در ماه جمادی‌الاولی سال 1321 قمری در کربلا کتابت شده است.

2. نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره 21739 (از مجموعه اهدایی مقام معظم رهبری): این نسخه به قلم مؤلف در ماه ربیع‌الثانی سال 1321قمری در کربلا کتابت شده است.

در نسخه مشهد، تصاویر شماری از اماکن مقدس از کتاب‌های چاپ سنگی جمع‌آوری، و به صفحات پایانی نسخه الصاق شده است. اما در نسخه کتابخانه مجلس، تصاویر اماکن مقدس در لابه‌لای متن نسخه تصویرپردازی شده است. شیوه ترسیم بناها در بیشتر تصاویر این نسخه، نمای روبه‌رو و گاه تلفیق کروکی و نمای روبه‌روست. اما این تصاویر در مقایسه با نگاره‌های فتوح الحرمین به شکل ساده‌تر و با نمایش جزئیات کمتری ترسیم شده‌اند.

تصاویر مکان‌های مقدس در نسخه کتابخانه مجلس، در مجموع 36 صفحه کامل را در بر دارد. موضوعات این تصاویر شماری از اماکن مقدس مکه و مدینه (همچون مسجدالحرام و مسجدالنبی، مشاعر مقدسه، قبرستان‌های ابوطالب و بقیع، مسجد قبا و مزار شهدای احد و...)، آستان حضرت زینب و حضرت رقیه در دمشق، عتبات ائمه: و دیگر زیارتگاه‌های شیعه در عراق (همچون مسجد کوفه، مسجد سهله، قبرستان وادی‌السلام، خیمه‌گاه، طفلان مسلم، زیارتگاه سلمان فارسی، آستان سیدمحمد در دُجیل و...)، و مهم‌ترین زیارتگاه‌های ایران (شامل حرم امام رضا7 و اجزای مختلف آن، حرم حضرت معصومه و حضرت عبدالعظیم) را شامل می‌شود.

نتیجه‌گیری

می‌توان گفت پیشینه تصویرپردازی اماکن مقدس حرمین شریفین در میراث مکتوب فارسی لااقل به نیمه سده هشتم هجری می‌رسد و قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده را باید تصاویر مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجدالاقصی در نسخه‌های خطی مجمل التواریخ والقصص به شمار آورد. عجایب المخلوقات طوسی نیز در اصل متعلق به سده ششم هجری است، اما تصاویر حرمین شریفین در نسخه‌های دوره صفوی این اثر پدید آمده است و از نظر سبک تصویرپردازی تحت تأثیر نگاره‌های فتوح الحرمین است.

نسخه‌های خطی فتوح الحرمین محیی لاری را باید مهم‌ترین نماینده هنر حج در میراث مکتوب فارسی به شمار آورد که بیشتر نسخه‌های آن، مصور به تصاویر متعددی از مساجد و اماکن مقدس حرمین شریفین است. نسخه‌های خطی فراوان به‌جامانده از این اثر، نشان از استقبال فراوان حج‌گزاران فارسی‌زبان از آن داشته است. تحت تأثیر این منظومه، در حوزه قلمرو عثمانی حج‌نامه‌های منظوم دیگری به زبان‌های فارسی و ترکی، و نیز آثار هنری دیگری مزیّن به تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه پدید آمده است.

با این حال به نظر می‌رسد با روی کار آمدن صفویان، به تصویرپردازی اماکن مقدس در ایران چندان توجه نشده است؛ چراکه نسخه‌های خطی آثاری همچون فتوح الحرمین و حج‌نامه احمد در حوزه‌های جغرافیایی خارج از قلمرو صفویه - مانند حجاز، عثمانی، شبه قاره و آسیای میانه - استنساخ شده است. انیس الحجّاج صفی بن ولی قزوینی نیز، که نسخه‌های خطی مصور آن از آثار مهم و ارزشمند مرتبط با هنر حج به شمار می‌آید، اساساً در حوزه شبه‌قاره پدید آمده است.

با این حال تقریباً از آغاز دوره قاجار، شماری از آثار مکتوب شیعی به زبان فارسی پدید آمده است. در این نسخه‌ها افزون بر تصاویر مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه، تصاویر عتبات عالیات و شماری از زیارتگاه‌های مهم شیعه در عراق و برخی از زیارتگاه‌های مهم ایران، نظیر حرم امام رضا7 را نیز در بر دارد. مهم‌ترین این آثار عبارت‌اند از: منظومه معراج‌نامه سروده شجاعی مشهدی، زاد الزائرین اثر سیدعبدالوهّاب رضوی، و هدیة الزائرین نگاشته محمدهادی زائر طهرانی.