بررسی تأثیر حج در اخلاق و معاشرت اجتماعی حج‌گزاران
(با تأکید بر سخنان و پیام‌های مقام معظم رهبری)

حافظ نجفی[1]

چکیده

حج، که عبادتی منحصر به فرد است، به دلیل اقتضای شرایط زمان و مکان و دارا بودن محتوای معنوی، عاملی قدرتمند برای ایجاد دگرگونی در زندگی فردی و اجتماعی حج‌گزاران به شمار می‌آید. درباره دلایل تأثیرپذیری حج‌گزاران از این مناسک، دیدگاه‌هایی مطرح شده است. در این تحقیق با بررسی بیانات و پیام‌های مقام معظم رهبری درباره حج، در صدد پاسخ به این ‌سؤال هستیم که اعمال عبادی حج از دیدگاه مُعَظَّمٌ لَه چگونه می‌تواند اخلاق و رفتار اجتماعی زائران و حج‌گزاران را تغییر دهد. برآیند تحقیق نشان می‌دهد در سایه پیوند ایمانی میان حج‌گزاران و رابطه دوستانه آنان با یکدیگر اخلاق و رفتار اجتماعی مسلمانان حج‌گزار تحول می‌یابد که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: محبت به دیگران، دوری از سخنان ناروا، فروتنی، احترام به حقوق همنوعان، مدارا و بردباری و گذشت از خطاهای دیگران.

کلیدواژه‌ها: حج، اخلاق، معاشرت، حج‌گزاران، مقام معظم رهبری.

مقدمه

حج تنها عبادتی است که به صورت بین‌المللی و با حضور مسلمانانی از نقاط مختلف دنیا، سالی یک نوبت در مکه مکرمه و در زمان معین برگزار می‌شود. چون برای وجوب حج، غیر از استطاعت، شرط دیگری مطرح نشده است، (آل عمران: 97) هر زن و مرد مسلمانی که واجد شرایط استطاعت باشد، از هر نقطه دنیا، با توجه به الزامات قانونی عربستان می‌تواند در مکه حضور یابد و این عبادت را به جا آورد. اقتضای حضور این جمعیت متفاوت در یک زمان و مکان، وجود برخی تنش‌ها و ناملایمات است که نمونه‌های آن را در جمعیت‌هایی به مراتب کمتر، شاهد هستیم؛ اما در این مراسم میلیونی با وجود چنین تنوع ملیتی، مذهبی، زبانی و...، کمترین گزارش‌ها را از نظر رخدادهای نامناسب مشاهده می‌کنیم.

نکات یادشده این سؤال را در ذهن هر فردی به وجود می‌آورد: به راستی در مراسم حج چه نیرو و سازوکار قدرتمندی حاکم است که می‌تواند چنین جمعیت انبوهی را با وجود مذاهب، ملیت‌ها، زبان ها و نژاد‌های مختلف در یک زمان و یک مکان گرد آورد، ولی کوچک‌ترین مشکل اجتماعی ایجاد نشود؟ قطعاً آن چیزی که این مراسم را از دیگر اجتماعات بشری متمایز کرده، بعد معنوی و تأثیر مناسک حج در اخلاق و رفتار حج‌گزاران است. حال چگونگی و ابعاد این تأثیرگذاری، موضوع مهمی است که هر کدام از صاحب‌نظران و اندیشمندان، دیدگاه‌های مختلفی درباره آن بیان کرده و آثار علمی قابل توجهی در این زمینه ارائه داده‌اند؛[2] اما میان این آثار، اثری علمی در این باره با محوریت آیات و روایات و سخنان و پیام‌های مقام معظم رهبری+ به چشم نمی‌خورد. ازاین‌رو در این مقاله با درک این ضرورت، در صدد پاسخ به این ‌سؤال هستیم: از منظر روایات و فرمایشات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، مناسک عبادی حج با کدام اهرم و با چه روش‌هایی می‌تواند اخلاق و معاشرت زائران را دگرگون، و آرامش و ثبات اجتماعی را در مکان و موسم حج بر قرار کند؟ همچنین چگونه می‌توان این دستاوردهای اخلاقی را به عرصه‌های دیگر نیز گسترش داد؟

تأثیر حج در اخلاق و معاشرت اجتماعی

حج، عبادتی اجتماعی است که در مکه و در مشاعر مقدس اطراف آن به شکل منحصر به فردی انجام می‌شود. مکه جایی است که خداوند، خانه کعبه در آن را دارای برکت و رحمت و باعث هدایت مردم به سوی ارزش‌های متعالی انسانی معرفی کرده،[3] و وعده داده است که حضور در آنجا همراه با امنیت و آرامش عمومی خواهد بود.[4]

این گزاره‌ها نشانگر قداست و شرافت فوق‌العاده مکه است و اینکه حضور در آنجا فقط با شرایط ویژه امکان‌پذیر است. به همین جهت در شرع مقدس اسلام برای حضور در سرزمین وحی و به جا آوردن حج، شرایط و دستورالعمل‌های فقهی و اخلاقی ویژه‌ای با عنوان «محرمات و آداب حج» مطرح شده است. فلسفه این احکام و معارف و دلیل این سخت‌گیری‌ها، از دیدگاه مقام معظم رهبری تنها یک چیز است و آن هم ایجاد شرایط مقتضی برای تحول، تغییر و دگرگونی اساسی در وجود حج‌گزاران می‌باشد؛ چراکه در نگاه دین، مناسکی مطلوب و مورد نظر خدای متعال است که نقشی اثرگذار در اخلاق و رفتار حج‌گزاران داشته باشد و آثاری پایدار در زندگى آنان ایجاد کند. این تغییر در صورتى حاصل مى‌شود که آگاهىِ فرد از معارف الهی حج به باور تبدیل شود و لایه‌هاى درونى شخصیت وی را دگرگون سازد تا مشمول عنایات خداوندی قرار گیرد؛ چراکه (إِنَّ اللهَ لَا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم)؛ (رعد: 11) «یقیناً خدا [سرنوشت] هیچ ملتی را تغییر نمی‌دهد تا آنان آنچه را در وجودشان هست تغییر دهند».

دستیابی به این هدف، مستلزم این است که زائر و حج‌گزار پیش از سفر، خود را براى حضور در محضر خداوند و اولیای گرامش آماده کند؛ بدین معنا که اندرون خود را از آلودگی و رذایل اخلاقی مثل حسد، حرص، طمع، ریا، کبر، عجب، نفاق، کینه، بغض و خشم پاک گرداند و اگر به اعمالى زشت و ناروا همچون ستمکارى، غیبت، تهمت، حرام‌خوارى، فحش و ناسزا، دروغ، بریدن نان مردم، چشم و همچشمى و... آلوده است، همه را ترک کند و عزم جدّى و راستین داشته باشد در آینده به این آلودگى‌ها بازنگردد؛ چراکه توبه واقعى، جز پاکسازى باطن، ترک اعمال ناروا و پشیمانى از گذشته نیست.

شست‌وشویى کن وآنگه به خرابات خِرام               تا نگردد ز تو این دیر خراب آلوده‌ [5]

رهبر معظم انقلاب با اشاره به این نقش حج می‌فرماید:

موسم حج، فصل بهار معنویت و درخشش توحید در آفاق جهان است و آئین حج، چشمه زلالی است که می‌تواند حج‌گزار را از آلودگی‌های گناه و غفلت پاک سازد و نورانیتِ فطرت خداداد را به جان و دل او بازگرداند. رها کردن لباس تفاخر و تمایز در میقات حج و درآمدن به لباس همگانی و یکرنگ احرام، نشانه و نماد یکرنگیِ امت اسلامی و فرمان نمادین اتحاد و همدلی مسلمانان در همه جای جهان است. شعار حج از سویی (فَالهُکُم اِلهٌ واحِدٌ فَلَه اَسِلموا وَبَشِّرِ المُخبِتین) (حج: 34) است و از سویی (وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ) (حج: 25) و چنین هست که کعبه، افزون بر نمایندگیِ کلمه توحید، مظهر توحید کلمه و برادری و برابری اسلامی نیز هست. (پیام به کنگره عظیم حج، 05/09/ 1388)

عوامل و زمینه‌های تأثیرگذارى حج در اخلاق و رفتار حج‌گزاران

حج به عنوان یک عمل عبادی جامع و تأثیرگذار در اخلاق فردی و روابط اجتماعی، از دو جهت می‌تواند زمینه تأثیر در اخلاق و رفتار حج‌گزاران را فراهم کند:

1. پیوستگی ایمانی با دیگر مسلمانان

اولین عامل تغییر شخصیت حج‌گزاران این است که حال‌وهوای این سرزمین و این اعمال و مناسک، آنها را از اندیشه‌های فردگرایانه و خودبینی، رها می‌سازد و به دیگرخواهى وادار می‌کند؛ چراکه آنها با پوشیدن لباس ساده احرام به دریایی از مسلمانان می‌پیوندند؛ پیوندی که باعث گره خوردن خوشی و ناخوشی آنها با خوشی و ناخوشی دیگر مسلمانان می‌شود. ضیوف الهی پس از پوشیدن لباس احرام و گفتن لَبَّیک، دستور خداوند در آیه شریفه (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) (حجرات: 10) را نصب‌العین خود ساخته، خودخواهی‌ها و خودمحوری‌ها را رها، و آرامش خود را در آرامش دیگران جست‌وجو می‌کنند. ازاین‌رو امام صادق7 می‌فرماید:

الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ کَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَکَى شَیْئاً مِنْهُ، وَجَدَ أَلَمَ ذَلِکَ فِی سَائِرِ جَسَدِهِ...  . (کلینی، 1389ق، ج2، ص166)

مؤمن برادر مؤمن است؛ مانند یک پیکر که اگر عضوی از آن پیکر به درد آید دیگر اعضا آن درد را درک خواهند کرد... .

این اندیشه مقدس، که نتیجه حضور در آن فضای معنوی است، نمی‌گذارد آنها کوچک‌ترین فکر و عمل ناروایی درباره دیگران تجربه کنند؛ چنان‌که امام صادق7 فرمود:

الْمُسْلِمُ‌ أَخُو الْمُسْلِمِ هُوَ عَیْنُهُ وَمِرْآتُهُ وَدَلِیلُهُ لَا یَخُونُهُ وَلَا یَخْدَعُهُ وَلَا یَظْلِمُهُ وَلَا یَکْذِبُهُ وَلَا یَغْتَابُهُ. (همان)

مسلمان برادر مسلمان و به منزله چشم و آینه و راهنمای اوست و ازاین‌رو به او خیانت و مکر و ستم روا نمی‌دارد و دروغ و بدگویی درباره او نخواهد داشت.

رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای1  نیز در این باره فرمود:

- تعهّد به وظایفی که بر دوش مسلمان نهاده شده است، رحم و گذشت در تعامل با برادران، تقویت روح اخوّت و همدلی، درس بزرگ حج است. در اینجا حتی جدال و درشتگویی با دیگران ممنوع است. پوشش یکسان و اَعمال یکسان و حرکات یکسان و رفتار مهربان در اینجا به معنای برابری و برادریِ همه آن کسانی است که به این کانون توحید معتقد و دلبسته‌اند. (پیام به کنگره عظیم حج، 22/ 7/ 1392)

- ما همه‌ ملت‌های مسلمان را برادران خود می‌دانیم و با غیر مسلمانانی که در جبهه معارض وارد نشده‌اند با نیکی و عدالت رفتار می‌کنیم. غم و گرفتاری جوامع مسلمان را گرفتاری خود به شمار می‌آوریم و برای علاج آن تلاش می‌کنیم، کمک به فلسطین مظلوم، دلسوزی برای پیکر مجروح یمن و دغدغه مسلمانان زیر ستم در هر نقطه جهان را اهتمام همیشگی خود قرار می‌دهیم. (پیام به کنگره عظیم حج، 7/ 5/ 1399)

ایشان در دیدار کارگزاران حج در تاریخ 14 اردیبهشت 1404، حوزه تأثیرگذاری حج را از جامعه اسلامی نیز فراتر دانست و فرمود:

این یک سفر زیارتیِ معمولی نیست؛ این یک سفر گردشی نیست. این مسافرت شما برای حج و عمل حج شما، مشارکت در یک اقدام بسیار مهمی است که خدای متعال برای اداره بشریّت -نه‌فقط اداره مؤمنین و مسلمین- این دستگاه را، این تشکیلات را مقرّر کرده. حج برای اداره بشریّت است. لذا می‌بینید در قرآن خطاب به ابراهیم می‌فرماید: (وَأَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ). (حج: 27) «فِی النّاس»، همه مردم، مردم عالم، اکثر آنها آن روز ایمان به ابراهیم نداشتند، اما اَذان حج، اعلام حج، دعوت به حج، مال همه بشریّت است...؛ فقط خدمت به خودتان نیست، خدمت به کشورتان نیست، خدمت به امّت اسلامی فقط نیست؛ خدمت به بشریّت است؛ «مثلاً «طواف» که شما می‌کنید، درس طواف، گردش گِرد مرکزیّت توحید است؛ به بشریّت یاد می‌دهد که حرکت زندگی‌ات باید این‌جور دور مرکز توحید باشد: رفتار با برادران و خواهران، رفتارِ توحیدی؛ خانواده توحیدی؛ همه امور زندگی بر محور توحید بایستی باشد... . اگر چنانچه بشریّت توفیق پیدا کند که زندگی‌اش، حکومتش، درسش، جنگش، صلحش، رفاقتش، دشمنی‌اش بر محور خدا انجام بگیرد، دنیا گلستان خواهد شد. اگر توحید ملاک باشد، این خودخواهی‌ها، این بی‌رحمی‌ها، این قساوت‌ها، این قتل‌ها، این کودک‌کشی‌ها، این استعمارها، این دخالت‌ها در کشورهای دیگر، از بین خواهد رفت.

ب) ارتباط دوستانه با مسلمانان

آن پیوند ایمانی قلبی، حج‌گزاران را به لزوم پیوست اجتماعی با دیگر مسلمانان نیز وادار می‌کند. یکی از مشکلات مسلمانان در زمان کنونی، بی‌خبری و بی‌مسئولیتی درباره یکدیگر است. ازاین‌رو حضرات معصومین: در توصیه‌های خود می‌کوشیدند به مسلمانان بیاموزند ضمن ارتباط صمیمی با دیگران، مهرورزی و عطوفت به آنان را در جامعه به عنوان یک اصل اساسی مورد توجه قرار دهند؛ برای مثال امام صادق7 این ارتباط را به عنوان یک مطالبه شرعی از مردم درخواست می‌کند و می‌فرماید:

اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ مُتَوَاصِلِینَ مُتَرَاحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَتَلَاقَوْا وَتَذَاکَرُوا أَمْرَنَا وَ أَحْیُوهُ. (کلینی، 1389ق، ج2، ص176)

تقوای الهی را رعایت کنید، برادر نیکوکار یکدیگر باشید، براى خدا نسبت به همدیگر عشق بورزید، با یکدیگر ارتباط داشته باشید، به یکدیگر مهر و محبت نمایید، به ملاقات و دیدار یکدیگر بروید و درباره مکتب ما با یکدیگر سخن بگویید و آن را [میان جامعه‌] زنده و پابرجا کنید.

موسم حج، بهترین فرصت برای این ارتباط سازنده است. ازاین‌رو امام صادق7 آن را از اسرار حج می‌داند:

وَجَعَل فِیهِ الإجتماعَ مِنَ المَشْرِقِ والْمَغْرِبِ لِیَتَعارَفُوا...، ولو کانَ کلُّ قَوْمٍ إنَّما یَتَّکلُونَ عَلى‌ بِلادِهِمْ وما فیها هَلَکُوا، وخَرِبَتِ الْبِلادُ وَسَقَطَ الْجَلْبُ وَالأَرْباحُ وعَمِیَتِ اْلأَخْبارُ وَلَمْ یَقِفُوا عَلى‌ ذَلِکَ، وذلک عِلَّةُ الْحَجِّ. (مجلسی، 1412ق، ج99، ص33)

در سرزمین مکه، اجتماعى از شرق و غرب پدید آورد تا همدیگر را بشناسند... و اگر هر گروهى به آنچه در سرزمین‌هاى خود جریان دارد تکیه مى‌کردند، نابود مى‌شدند و بلاد روى زمین رو به ویرانى مى‌گذاشت و امر تجارت و بازرگانى به تباهى مى‌گرایید و اخبار و گزارش‌ها به دست افراد نمى‌رسید. این است فلسفه حج.

همچنین امام رضا7 حج را از فرصت‌های علم‌آموزی و نقل احادیث ائمه: در سایه ارتباط با دیگر مسلمانان معرفی کرده است:

... مَعَ ما فِیهِ مِنَ التفَقُّهِ وَنَقْلِ أخْبارِ الائِمَّةِ الى کُلّ صُقْعٍ وَناحِیةٍ. (حر عاملی، 1409ق، ج8، ص7-8)

[از دیگر آثار و منافع حج این است که حج‌گزاران]، فقه و علم دین را بیاموزند و آثار ائمه را منتشر سازند و اخبار آنان را براى دیگران بازگو کنند و به جاى‌جاى جهان برسانند.

ازاین‌رو رهبر معظم انقلاب نیز حج را فرصتی مغتنم برای آگاهی از دیگر مسلمانان می‌داند:

تبادل دانسته‌ها و داشته‌ها میان مردم کشورها و مناطق دور از هم، و تعمیم آگاهی‌ها و تجربه‌ها، و خبرگیری از وضع و حال یکدیگر، و زدودن بدفهمی‌ها و نزدیک کردن دل‌ها و انباشتن توان‌ها برای مقابله با دشمنان مشترک، دستاورد حیاتی و بسی بزرگ حج است که با صدها گردهمایی مرسوم و معمول نمی‌توان آن را به دست آورد. (پیام به حجاج بیت‌الله الحرام، 19/05/1398)

ایشان در یکی از بیانات خود کلام امام صادق7 به ابواسامه که فرمود «عَلیکَ بِتَقوَى اللهِ وَالوَرَعِ وَالاِجتِهادِ وَصِدقِ الحَدیثِ وَأداء الأمانةِ وَحُسنِ الخُلقِ وَحُسنِ الجَوارِ وَکُونوا دُعاةً إلى أنفُسِکُم بِغَیر ألسِنَتِکُم‌ وَکُونُوا زَیناً وَلا تَکُونوا شَیناً»[6] (کلینی، 1389ق، ج2، ص77) را مورد اشاره قرار داد و فرمود:

ارتباط برقرار کنید، حرف بزنید، خبر بدهید، خبر بگیرید، روحیه بدهید، روحیه بگیرید، حقایقی را که درباره استکبار، مستکبرین، معاندین، مخالفین می‌دانید - شما سی سال تجربه دارید - برای آن برادرانی که تازه وارد این میدان شده‌اند، تشریح کنید. آنهایی هم که توانایی تبیین و بیان و این چیزها ندارند، با رفتارِ خودشان مردم را دعوت کنند: «کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم». مردم را با زبان هم می‌شود دعوت کرد؛ اما دعوت قوی‌تر و بهتر، با عمل است. ادبتان، احترامتان، دلبستگی نشان دادنتان به حقایق حج، اینها رفتارهای جمعی و عمومی است برای بهتر برگزار کردن این واقعه بین‌الملل اسلامی. (بیانات در دیدار کارگزاران حج،  11/ 7/ 1390)

در سایه پیوند ایمانی میان حج‌گزار و رابطه دوستانه آنان با یکدیگر، اخلاق و رفتار فردی-اجتماعی آنان نیز دگرگون می‌شود. در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود.

الف) محبت و مهرورزی به دیگران

اساس حج مبتنی بر دو امر مهم است: یکی ارتباط با خداوند و پرستش خالصانه ذات اقدس الهی و دیگرى ارتباط با آفریده‌های خدا. زائران خانه خدا وقتی در آن فضای ملکوتی و نورانی قرار می‌گیرند دل‌هایشان برای راز دل گفتن با محبوب همیشگی مهیا می‌گردد. در آنجا خالصانه‌ترین نوع کرنش و خاکساری در محضر پروردگار تجربه، و  دل با یاد حق مصفا می‌شود. انسان در وجود خود نوعی سبکی از بار سنگین معاصی احساس می‌کند و خود را به آفریدگارش خیلی نزدیک می‌بیند و دلش به آرامش وصف‌ناپذیری نایل می‌آید. در پرتو این صفای معنوی، وجود زائران خانه خدا و از مهر و صفا به بندگان خدا مالامال می‌شود و همه کدورت‌ها کنار می‌رود. این است که حج‌گزاران از نظر اخلاق و رفتار، متمایز از همیشه جلوه می‌کنند. اگر سرزمین مقدس مکه، در کلام خداوند محل امن نام گرفته (بقره: 125؛ آل عمران: 97)، به این دلیل است که حج‌گزاران، همه خصلت‌های منفی و خشونت را از روح و روان خود دور می‌کنند و به یک انسان سازگار و متواضع تبدیل می‌شوند و ازاین‌رو نه‌تنها انسا‌ن‌ها، بلکه همه موجودات (حیوانات، درختان و گیاهان) از حرکت تخریبی و آسیب‌زای آنها مصون می‌مانند. حضرات معصومین: برای نهادینه‌سازی این ویژگی‌های اخلاقی، توصیه‌هایی به زائران خانه خدا کرده‌اند؛ برای مثال پیامبر خدا9 در یکى از سفرهای حج فرمود: «مَنْ کانَ یُسِئُ الجَوارَ فلا یُصاحِبنا»؛ (حر عاملی، 1409ق، ج8، ص505؛ طبرسی، 1392ق، ص288) «آن‌ کس‌ که در مصاحبت و همجوارى بد عمل مى‌کند با ما همسفر نشود».

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، در این باره می‌فرماید:

- یک زائر ایرانی باید مظهر انسانی متدین، مؤدب، مرفه، باانضباط، مهربان با دیگران و معتقد به برادری اسلامی باشد و این تبلیغ عملی از هر سخن و بیانی مؤثرتر است. (بیانات در جمع کارگزاران حج، 28/9/1390)

- تعهّد به وظایفی که بر دوش مسلمان نهاده شده است، رحم و گذشت در تعامل با برادران، تقویت روح اخوّت و همدلی، درس بزرگ حج است. در اینجا حتی جدال و درشتگویی با دیگران ممنوع است. پوشش یکسان و اَعمال یکسان و حرکات یکسان و رفتار مهربان در اینجا به معنای برابری و برادریِ همه آن کسانی است که به این کانون توحید معتقد و دلبسته‌اند. (پیام به حجاج بیت‌الله الحرام، 22/ 7/ 1392)

ب) دوری از سخنان آلوده و ناروا

انسان خداشناس معتقد است مأموران الهی همه گفتارهای او را رصد می‌کنند: (ما یَلفِظُ مِن قَولٍ الّا لَدَیهِ رَقیبٌ عَتیدٌ)؛ (ق: 18) هیچ سخنی را به زبان نمی‌گوید جز اینکه نزد آن [برای نوشتن و حفظش] نگهبانی آماده است». بدین جهت او باید خود را ملزم به سخنانی صحیح و بر پایه حق بداند: (یا اَیُّها الَّذینَ آمَنوا اِتَّقوا اللهَ وَقولوا قولاً سَدیداً)؛ (احزاب: 70) «ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید و سخن درست و استوار گویید».

پاداش این مراقبت، گشوده شدن دریچه‌های رحمت الهی و نیکی ها به روی انسان است؛ چنان‌که پیامبر خدا9 فرمود: «یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ مِنْ أَبْوَابِ الْبِرِّ سَخَاءُ النَّفْسِ وَطِیبُ الْکَلَامِ وَالصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى»؛ (ابن شعبه، 1404ق، ص8) «ای علی، سه چیز به عنوان دریچه نیکی به زندگی انسان به شمار می‌آید: بخشندگی، پاکیزگی سخن، و صبر در برابر آزار دیگران».

حضور در مناسک حج و گشتن دور کعبه و حرکت میان صفا و مروه، حال انسان را به گونه‌ای تغییر می‌دهد که تمام بدن به زبان گویا تبدیل می‌شود و سراسر وجود وی مترنم به ذکر خدا می‌گردد. این حال خوش می‌تواند انسان را به انجام حج مبرور موفق سازد؛ حج مبروری که درباره آن در روایت آمده است:

قال رسول الله9 الحَجُّ الْمَبْرُور لیس له‌جزاء الّا الجَنّة. فقیل یا رَسُول اللَّه ما برّالحجّ؟ قال طیب الکلام واطعام الطعام. (ابن ابی‌جمهور، 1403ق، ج‌4، ص33)

حج نیکو (مقبول) پاداشى جز بهشت ندارد. گفته شد: اى رسول خدا! نشانه نیکو بودن (قبولى) حج چیست؟ فرمود: پاکیزه سخن گفتن و اطعام کردن.

اقتضای چنین حجی که ابراهیمی نام گرفته، این است که حج‌گزاران در معاشرت با همسفران و دیگر مسلمانان به نیکوترین وجه سخن می‌گویند و از هرگونه خشونت، جسارت، جدال، دروغ، غیبت، نیش زبان و سخنان رنج‌آور، بیهوده و تفرقه‌انگیز خودداری می‌کنند؛ به ویژه در حال احرام و به جا آوردن اعمال،  مناسک و زیارت که بیشترین توجه و ادب را مى‌طلبد؛ چنان‌که امام صادق7 می‌فرماید:

اتَّقِ الْمُفاخَرة وَعَلَیْکَ بورعٍ یَحْجُزُک عَنْ مَعاصِى اللَّه عَزّوجَلّ، فَانَّ اللَّهَ عَزّوجَلَّ یَقُولُ (ثمّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ) وَمِنَ التَّفثِ أن تَتَکَلّم فِی احْرامِک بِکَلامٍ قبیح، فاذا دَخَلْتَ مکّةَ فَطُفتَ بِالبَیْتِ تَکلّمتَ بِکلامٍ طَیِّب وکَانَ ذلک کَفّارةً لذلک. (شیخ صدوق، 1413ق، ج2، ص333؛ کلینی، 1389ق، ج4، ص543)

از فخرفروشى بپرهیز و بر تو باد به پرهیزگارى که از معصیت خداوند بزرگ تو را باز دارد؛ چراکه خداوند مى‌فرماید «آن‌گاه آلودگى را از خود بزدایید» و از جمله آلودگى‌ها این است که در احرام خود سخن زشت بگویى. پس چون داخل مکّه شدى و طواف خانه نمودى و به کلام پاک زبان گشودى، این کفاره آن گناه است.

رهبر معظم انقلاب در این باره می‌فرماید:

ما بایستی از اسلام برای عمل خودمان، برای رفتارهای خودمان، برای موضع‌گیری‌های خودمان درس بگیریم و بدانیم... . وقتی رحمت الهی برای ما پیش خواهد آمد که مواظب و مراقب خودمان باشیم؛ مراقب حرف زدنمان، مراقب اقدام کردنمان، مراقب تبلیغاتمان. (بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران حج، 15/8/1387)

ج) فروتنی و دوری از خودبزرگ‌بینی

حج، عبادت و پرستش خداوند است که با تذلل، خاکساری و کرنش در برابر او انجام می‌شود. حضرت علی7 در تبیین فلسفه حج فرمود:

وَفَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ... وَجَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَإِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ. (نهج البلاغه، 1369ش، خطبه 1)

خداوند زیارت خانه خود را بر شما واجب نموده،... حج را نشانه خاکسارى در برابر عظمت، و اعتراف به عزت خداوندیش قرار داد.

کرنش و تواضع از لوازم این عبادت است. اگر چنین حالتی در انسان به وجود نیاید، نمی‌تواند به هدف اصلی حج نایل شود. ازاین‌رو امام صادق7 درباره سعی فرمود:

ما مِنْ بُقْعةٍ أَحَبَّ الَى اللَّهِ مِنَ المَسْعى‌ لأِنَّه یَذِلُّ فِیهِ کُلُّ جَبَّارٍ. (مجلسی، 1412ق، ج19، ص49)

هیچ نقطه‌اى از جهان براى خدا محبوب‌تر از محل سعى بین صفا و مروه نیست؛ زیرا در این نقطه همه گردنکشان خوار و ذلیل مى‌شوند و عبودیت و بندگى خود را به نمایش مى‌گذارند.

علی7 نیز فرمود:

اگر کعبه و محل برگزاری حج در میان باغ‌ها و نهرها و سرزمین‌هاى هموار و پردرخت و پرثمر، مناطقى آباد و داراى خانه و کاخ‌هاى بسیار و آبادی‌هاى به هم پیوسته، در میان گندم‌زارها و باغ‌هاى خرم و پرگل‌وگیاه، در میان بستان‌هاى زیبا و پرطراوت و پرآب، در وسط باغستانى بهجت‌زا... قرار مى‌گرفت نمی‌توانست نشانه اخلاص و خشوع بندگی به حساب آید به همین جهت خانه خدا در زمین خشک و سنگلاخ قرار گرفت تا وسیله آزمایش بندگان باشد.

خداوند بندگانش را با انواع شدائد مى‌آزماید و با انواع مشکلات دعوت به عبادت مى‌کند و به اقسام گرفتاری‌ها مبتلا مى‌نماید تا تکبر را از قلب‌هایشان خارج سازد، خضوع و آرامش را در آنها جایگزین نماید، باب‌هاى فضل و رحمتش را به رویشان بگشاید و وسایل عفو خویش را به آسانى در اختیارشان قرار دهد. (شریف رضی، 1369ش، خطبه 192 معروف به خطبه قاصعه)

بنابراین اقدام خالصانه برای حج مساوی با تواضع و کرنش در محضر پروردگار متعال است و باعث می‌شود حج‌گزاران این خصلت را در عرصه‌های زندگی عادی و معاشرت با همنوعان نیز مراعات کنند و بدین وسیله فضیلت‌های اخلاقی در جامعه گسترش یابد. ازاین‌رو امام صادق7 فرمود:

کَانَ أَبِی یَقُولُ مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَیْتَ حَاجّاً أَوْ مُعْتَمِراً مُبَرَّأً مِنَ الْکِبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ. (کلینی، 1389ق، ج4، ص252)

پدرم پیوسته مى‌فرمود کسى که براى حج یا عمره قصد این خانه کند، درحالى‌که از کبر و خودپسندى برى و دور باشد، همانند روزى که از مادر متولد گردیده، از گناهان پاک می‌شود.

مقام معظم رهبری نیز در این باره می‌فرماید:

این فرصت است و باید مغتنم شمرد. یکی از آسان‌ترین طرق که همه می‌توانند او را انجام بدهند، این است که ایرانىِ مسلمان که زیر لوای جمهوری اسلامی و حاکمیت اسلام دارد زندگی می‌کند، با رفتار خود، با حرکات خود، با منش خود، اسلامِ جمهوری اسلامی را معرفی کند، خود را معرفی کند، تأثیر تربیت اسلامی بر خود را نشان بدهد. این یکی از آسان‌ترین راه‌هاست. حاجی‌ای که در مسجدالحرام یا مسجدالنبی یا در بقیع یا در زیارت شهدای احد و امثال اینها - در منا، در عرفات - رفتارش رفتار انسان مؤدب به آداب اسلامی است، رفتار انسانی است که مربای به تربیت قرآنی است، اهل خشوع است، اهل تواضع است، اهل محبت است، اهل اهانت به این و آن نیست، اهل جمع است، نه اهل تفرقه. رفتار مؤدب به آداب اسلامی، یکی از بالاترین چیزهاست. (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 04/08/1388)

د) احترام به حقوق همنوعان

حج، به دلیل نقش عمده در معرفت‌افزایی،[7] انسان را با معارف اعتقادی و اخلاقی آشنا می‌کند و یکی از آموزه‌های این سفر معنوی، احترام به حقوق دیگران است. حج به ما می‌آموزد نباید هیچ حقی از دیگران، به ویژه حقوق مالی و اخلاقی، بر عهده ما باشد و پیش از انجام دادن اعمال و مناسک حج باید حقوق دیگران را جبران کنیم؛ چنان‌که امام صادق7 فرمود: «اذا ارَدتَ الحَجَّ... وَاخرُج مِن حُقوقٍ تُلزِمُکَ مِن جَهَةِ المَخلُوقین»؛ (جعفر بن محمد، 1400ق، ص112) «هرگاه اراده حج کردى... حقوقى را که از مردم در گردن تو هست، ادا کن». همچنین امام رضا7 فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلی الْحَجِّ وَدَّعْتَ أَهْلَکَ وَأَوْصَیْتَ وَقَضَیْتَ مَا عَلَیْکَ مِنَ الدَّیْنِ وَأَحْسَنْتَ الْوَصِیَّةَ... . (مجلسی، 1412ق، ج‌96، ص333)

هنگامى که مى‌خواهى عازم سفر حج شوى، با خانواده‌ات وداع کن و به آنها وصیت نما و حقوقى که دیگران بر گردن تو دارند، ادا کن و در وصیت نمودن به نیکى رفتار نما...  .

حج‌گزاران با این بستر اعتقادی، نه‌تنها در ایام حج، بلکه به صورت نهادینه در همه عرصه‌های زندگی می‌کوشند تابع حق باشند و از هرگونه دست‌درازی به حقوق دیگران اکیداً اجتناب کنند.

مقام معظم رهبری در چندین سخن، توجه به حقوق دیگران را گوشزد می‌کند؛ از جمله می‌فرماید:

ما انسان‌ها را - اعم از مسلمان و غیر مسلمان- دارای حقوق می‌دانیم، دارای حق می‌دانیم و به آن حق دست‌درازی نمی‌کنیم. اینکه می‌گوییم با هم برادر هستیم، در اسلام یک تعارف نیست؛ یعنی حقیقتاً مسلمین نسبت به یکدیگر، دارای حق برادری هستند و نسبت به هم طلبکارند؛ همچنان که برادران نسبت به هم، مدیون یکدیگر هستند و باید نسبت به هم، حقوق متقابلی را عمل کنند. پیامبر، این را عملی کرد. (بیانات در دانشگاه علوم دریایی امام خمینی؟ره؟ نوشهر، 8/7/1394)

ه‍) مدارا، بردباری و دوری از خشونت

از آداب سفر، مصاحبت نیکو و تحمّل ناسازگاری‌هاست. پیامبر اکرم9 فرمود:

مَا اِصْطَحَبَ اِثْنَانِ إِلاَّ کَانَ أَعْظَمُهُمَا أَجْراً وَأَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّهِ أَرْفَقَهُمَا بِصَاحِبِهِ. (برقی، 1413ق، ج2، ص358)

هرگاه دو تن همسفر شدند، آن کس که بیش از دیگری رفق و مدارا نسبت به رفیق خود پیش گیرد، نزد خدا محبوب‌تر و پاداشش عظیم‌تر است.

امام صادق7 نیز فرمود:

لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یُحْسِنْ صُحْبَةَ مَنْ صَحِبَهُ وَمُرَافَقَةَ مَنْ رَافَقَهُ وَمُمَالَحَةَ مَنْ مَالَحَهُ وَمُخَالَقَةَ مَنْ خَالَقَهُ. (طبرسی، 1392ق، ص286)

از ما نیست کسى که با مصاحبان خود به نیکى مصاحبت نکند و با رفیقان رفق و مدارا پیشه نسازد و در غذا خوردن تمایل دیگران را در نظر نگیرد و در خُلق‌وخوى، اخلاق دیگران را نادیده انگارد.

به همین جهت سفارش به مدارا و رفتار نیکو از توصیه‌های اکید ائمه اطهار: در سفرهای زیارتی بود؛ چنان‌که امام باقر7 فرمود:

مَا یُعْبَأُ مَنْ یَسْلُکُ هَذَا الطَّرِیقَ إِذَا لَمْ یَکُنْ‌ فِیهِ ثَلاثُ خِصَالٍ: وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ، وَحِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ، وَحُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ. (کلینی، 1389ق، ج4، ص286)

کسى که به حج مى‌رود و این راه را طى مى‌کند اگر سه خصلت در وى نباشد مورد عنایت و توجه قرار نمى‌گیرد: ورع و پارسایى که او را از گناه باز دارد، صبر و بردبارى که بتواند خشم خود را در اختیار گیرد و خوش‌رفتارى با همراهان.

طبق توصیه‌های ائمه: اگر زائر از همسفران خود، رفتارى نامطلوب دید، نخست باید در صدد اصلاح او برآید و اگر ادامه یافت با تحمل و بردبارى، سفر را به پایان برد و در صدد نزاع و مجادله و پاسخ‌گویى برنیاید. در این صورت نه‌تنها رفتار حج‌گزار در ایام سفر و زمان برگزاری مناسک حج تغییر می‌کند، بلکه دگرگونی اساسی در شخصیت وی نیز به وجود می‌آید. ازاین‌رو رهبر معظم انقلاب می‌فرماید:

تقویت روح اخوت و همدلی، درس بزرگ حج است. در اینجا حتی جدال و درشت‌گویی با دیگران ممنوع است. پوشش یکسان و اعمال یکسان و حرکات یکسان و رفتار مهربان در اینجا به معنای برابری و برادری همه آن کسانی است که به این کانون توحید، معتقد و دلبسته‌اند. (پیام به حجاج، 23/7/1392)

و) گذشت از خطاهای دیگران

ایام حج، از دو جهت، رفتار مسالمت‌آمیز را برای انسان الزامی می‌کند: اول از جهت مناسک حج و محرمات آن و دوم از جهت قرار گرفتن در ماه حرام. قرآن کریم به این دو موضوع الزامی چنین تأکید ورزیده است:

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْیَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا). (مائده:  2)

اى کسانى که ایمان آورده‌اید! حرمت شعائر الهى و ماه‌ حرام و قربانى حج و حیواناتى که براى حج علامت‌گذارى شده‌اند و راهیان خانه خدا، که فضل و خشنودى پروردگارشان را مى‌طلبند نشکنید و هرگاه از احرام بیرون آمدید مى‌توانید شکار کنید. و دشمنى با گروهى که شما را از مسجدالحرام بازداشتند، شما را به بى‌عدالتى و تجاوز وادار نکند.

به اعتقاد برخی مفسران، حرمت ماه‌های حرام در شریعت حضرت ابراهیم7 تشریع شد (طباطبایی،  ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۲۷۱؛ ابن عربی، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۹۴۳) و تا زمان جاهلیت محترم بود؛ (طیب، ۱۳۶۹ش، ج۸، ص۲۱۸) به گونه‌ای که به جهت حرمت این ماه‌ها اگر شخصی قاتل پدر خود را در این دوره زمانی مشاهده می‌کرد، متعرض او نمی‌شد. (طوسی، بی‌تا، ج۵، ص۲۱۴) این سنت ابراهیمی تا ظهور اسلام همچنان میان عرب رایج و محترم بود تا اینکه قرآن کریم آن را تأیید و امضا کرد. (طباطبایی، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۲۶۶)

زائران و حج‌گزاران با توجه به حساسیت زمان و مکان، هم به لحاظ تبعات اخلاقی و هم به دلیل پیامدهای فقهی، خود را ملزم به مراقبت‌های زیاد در رفتار و معاشرت می‌دانند و می‌کوشند از کوچک‌ترین برخورد نامناسب با دیگران پرهیز کنند.

رهبر معظم انقلاب در این باره می‌فرماید:

[حج] نمایش اخلاق است: (فَلا رَفَثَ وَلا فُسوقَ وَلا جِدالَ فِی الحَجّ). آنجا جای برادری است، جای اخلاق است، جای گذشت است، جای دعوا کردن با یکدیگر نیست، جای جدال‌ کردن نیست. می‌بینید همه این عناصر عجیب و سازنده و درس‌آموز در حج جمع شده است. فریضه حج یک چنین فریضه‌ای است. (بیانات در دیدار کارگزاران حج، 12/04/1398)

در راستای احترام ویژه‌ای که زمان و مکان حج دارد و با توجه به اینکه حج‌گزاران مهمانان خاص خداوند متعال هستند، پیامبر و ائمه: به شیوه‌های مختلف می‌کوشیدند مردم را با این معارف ارزشمند اخلاقی تربیت کنند؛ چنان‌که سُماعَةِ بنِ مِهران می‌گوید:

از امام صادق7 پرسیدم: مردى به من بدهکارى مالى دارد و مدتى او را ندیده‌ام تا اینکه در اطراف کعبه به او برخورد کرده، او را مى‌بینم. آیا مال خود را از او بخواهم؟ حضرت فرمود: «نه، حتى به او سلام نکن و او را نترسان تا اینکه از حرم خارج شود». (کلینی، 1389ق، ج4، ص241)

نتیجه‌گیری

این پژوهش که با محوریت سیره و سخن پیامبر9 و خاندان مطهر ایشان و بیانات و پیام‌های مقام معظم رهبری درباره حج انجام شد، نشان داد حج در اصلاح اخلاق و رفتار اجتماعی حج‌گزاران تأثیر بسزایی دارد؛ زیرا حضور در آن مکان‌های نورانی، به جا آوردن اعمال عبادی حج و رازونیاز با خداوند متعال، دریچه‌ای از نور و معنویت را به روی میهمانان الهی باز می‌کند. هر کدام از حج‌گزاران به میزان معرفتی که کسب کرده، ضمن بازنگری در گذشته خود، روح و روان و اندیشه و عمل خود را از همه رذایل اخلاقی و آلودگی‌ها پالایش می‌کند و تصمیم می‌گیرد خود را به فضیلت‌های اخلاقی آراسته سازد. در این مقاله به نه مورد از آن آثار اشاره شده است. حج‌گزاران چون خود را عضوی از پیکر جامعه بزرگ اسلامی می‌دانند می‌کوشند با دیگر مسلمانان ارتباط دوستانه داشته باشند و با رفتار متواضعانه، گذشت، حلم و بردباری، دوری از خشونت، مهر و محبت خود را به همگان ابراز دارند. آنها در این سبک از زندگی سالم اجتماعی، تبعیت خود را از پیامبر خدا9 و دیگر اولیای دین اعلام می‌دارند و حقوق همگان را محترم می‌شمارند و در ایجاد محیط امن و آرام نقش بسزایی ایفا می‌کنند. نتیجه این سفر معنوی کوله‌باری از فضایل اخلاقی و رفتاری است که حج‌گزاران آن را به عنوان سوغات معنوی حج به وطن خود می‌آورند.