تحلیل کالبدی و تطبیقی گنبد ائمه بقیع:
با برج‌های خرقان و گنبد شبلی دماوند

رضا تقی‌زاده نائینی[1]

چکیده

گنبد ائمه بقیع: در مدینه از برجسته‌ترین بناهای اسلامی بود که در دو نوبت، وهابیان آن را تخریب کردند. با توجه به جایگاه تاریخی و مذهبی این اثر و نیز فقدان آن در عصر حاضر، ضرورت مطالعه دوباره و بازشناسی کالبدی و ویژگی‌های معماری آن بیش از پیش آشکار می‌شود. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تاریخی و روش تطبیقی، با تکیه بر منابع مکتوب، سفرنامه‌های حج و تصاویر برجای‌مانده، به بررسی معماری اولیه گنبد ائمه بقیع: پیش از تخریب نخست می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد این بنا با پلان هشت‌ضلعی، وجود پیلک‌ها در اضلاع و گنبدی با احتمال قوی از نوع «رُک»، همسانی‌های ساختاری قابل توجهی با برج‌های خرقان و گنبد شبلی دماوند، دو نمونه شاخص معماری آرامگاهی سلجوقی، داشته است. بر این اساس می‌توان گنبد ائمه بقیع: را در تداوم سنت معماری سلجوقی و به ویژه سبک رازی ارزیابی کرد.

کلیدواژه‌ها: بقیع، گنبد ائمه بقیع، گنبد رُک، معماری سلجوقی، برج‌های خرقان، گنبد شبلی دماوند.

مقدمه

بهشت بقیع، مشهورترین آرامستان اسلامی واقع در شهر مدینه، از صدر اسلام به دلیل وجود آرامگاه شخصیت‌های بزرگ و مدفن امامان شیعه، از اهمیت مذهبی و تاریخی برخوردار، و همواره مورد توجه مسلمانان بوده است. گنبدها و بقعه‌های متعددی در این مکان مقدس، در دوره‌های مختلف ساخته و بازسازی شدند؛ اما در دو نوبت وهابیان آنها را ویران کردند. مرتبه اول در پی قدرت یافتن آل سعود در منطقه نجد شبه جزیره عربستان است. لشکرکشی به دیگر نقاط شبه جزیره و تصرف حجاز به دست نجدیان در سال 1220 قمری و همراهی ایشان با آیین وهابیت، که بلند کردن سطح قبور و ساختن بنا روی آن را از مظاهر شرک می‌دانستند، موجب شد همه گنبدهای بقیع تخریب شود. (غالب، 1975م، ص104؛ هاجری، 1411ق، ص84-85) دولت عثمانی در ذی‌حجه 1227 قمری لشکری انبوه برای تصرف مدینه فرستاد و مدینه را بازپس گرفت و سپس به دستور سلطان محمود ثانی (حک: 1223-1255ق.) برخی از این بقعه‌ها در سال 1234 قمری بازسازی شد. (فرهادمیرزا قاجار، 1366ش، ص141) بقعه ائمه بقیع: را محمدعلی‌پاشای مصری به دستور سلطان‌محمودخان در سال ۱۲۳۶ قمری تجدید عمارت کرد. (حسام‌السلطنه، 1374ش، ص151)

پس از روی کار آمدن مجدد آل سعود در شبه جزیره عربستان، بار دیگر در تاریخ هشتم شوال سال ۱۳۴۴ قمری (۳۰ فروردین ۱۳۰۵) وهابیان به فتوای قاضی بلیهد، به مراقد مطهر ائمه و اهل بیت پیامبر: هجوم بردند و تمامی مقابر و بناهای بقیع را تخریب کردند. (هاجری، 1411ق، ص139-141)

تصویر زیر مربوط به مزار ائمه بقیع پس از تخریب دوم است. اگر کمی دقت کنیم پلان هشت‌ضلعی حرم ائمه بقیع به وضوح مشاهد می‌شود. (rb, 2012)

شکل 1: بقیع پس از تخریب دوم

میان بناهای تخریب‌شده بقیع، بارگاه چهار امام شیعه شامل امام حسن مجتبی، امام زین‌العابدین، امام محمد باقر و امام جعفر صادق8، به گواهی تصاویر برجای‌مانده، شاخص‌ترین بنای بقیع به شمار می‌رفته است. فقدان این اثر معماری برجسته، ضرورت پژوهش برای بازشناسی هویت تاریخی و کالبدی آن را دوچندان می‌کند.

در پژوهش حاضر با تکیه بر گزارش‌های تاریخی، سفرنامه‌های حج و تصاویر برجای‌مانده، به بازشناسی ویژگی‌های معماری گنبد ائمه بقیع می‌پردازیم و آن را در چارچوبی تطبیقی با نمونه‌های شاخص معماری سلجوقی، همچون برج‌های خرقان و گنبد شبلی دماوند، بررسی می‌کنیم.

پیشینه تحقیق

پژوهش درباره معماری بقیع، به دلیل اهمیت تاریخی و مذهبی این مکان، همواره مورد توجه محققان بوده است؛ برای مثال برخی از مقالات منتخب که به این موضوع پرداخته‌اند، عبارت‌اند از:

- سیدعلی خیرخواه علوی (1392ش.) در مدخل «بقیع، بارگاه‌ها» در دانشنامه حج و حرمین به بررسی بناهای ساخته‌شده بر قبور امامان و بزرگان در بقیع پرداخته و تصویری کلی از این مجموعه ارائه داده است.

- احمد خامه‌یار (۱۳۹۹ش.) در مقاله «تاریخچه اجمالی گنبد ائمه بقیع:، تاریخ ساخت و تحولات گنبد را بررسی کرده و معتقد است که نخستین گنبد بر قبور ائمه: در اواخر قرن پنجم هجری به دستور مجدالملک براوستانی قمی، وزیر برکیارق سلجوقی، ساخته شده است. وی همچنین در کتاب بهشت بقیع (۱۴۰۲ش.) به صورت جامع‌تر به معماری بقیع پرداخته و با استناد به یک نگاره تاریخی، احتمال «رُک بودن» گنبد را مطرح کرده است.

- عمار ابوطالبی (1399ش.) در مقاله «توسعه و تحول ساخت‌وساز در بقیع بر اساس گزارش‌های تاریخی»، روند گسترش کمی بناها را در چند مرحله بررسی کرده و نشان داده کاربری بقیع از فضای مسکونی به بقعه و بارگاه تغییر یافته است.

- حامد قرائتی و همکاران (1402ش.) در مقاله «مرقد ائمه بقیع: در آینه معماری بیناتمدنی (اسلامی ایرانی)»، به تحلیل معماری حرم بر اساس سبک‌های اسلامی و ایرانی پرداخته‌اند. آنان با استناد به شواهد تصویری و ویژگی‌های پلان، این بنا را نمونه‌ای از سبک رازی دانسته و برخلاف دیدگاه خامه‌یار، فرضیه رُک بودن گنبد را رد کرده‌اند.

مجموع این مطالعات نشان می‌دهد اگرچه درباره تاریخچه و ویژگی‌های کلی معماری بقیع پژوهش‌های متعددی صورت گرفته است، اما هنوز درباره شکل دقیق گنبد و جایگاه آن در سنت معماری اسلامی-ایرانی، اجماع کامل وجود ندارد. ازاین‌رو مقاله حاضر با رویکردی تطبیقی در پی روشن ساختن این ابهام است.

یافته‌ها

نشانه‌های زیادی از تأثیرپذیری معماری حرم ائمه بقیع: از معماری ایرانی در دوره سلجوقی در دست است. در منابع تاریخی، بانی ساخت حرم ائمه بقیع: دولتمردی ایرانی با نام مجدالملک، ابوالفضل اسعد بن محمد موسى البراوستانی القمی، وزیر سلطان برکیارق بن ملکشاه سلجوقی، معرفی شده است. (جعفریان، 1389ش، ج5، ص476) خامه‌یار بر این اساس که مجدالملک براوستانی سال ۴۹۲ قمری کشته شده و امیر منظور بن عماره (قاتل معمار قمی بقیع) سال ۴۹۵ قمری از دنیا رفته، استدلال می‌کند که معمار قمی در فاصله زمانی ۴۹۲ تا ۴۹۵ قمری به قتل رسیده است و در ادامه احتمال می‌دهد این گنبد در حدود سال ۴۹۰ قمری یا اندکی پیش یا پس از آن ساخته شده است (خامه‌یار، 1399ش، ص123)

معماری دوره سلجوقی در ایران، شاهد تکامل و اوج‌گیری گونه‌ای شاخص از بناهای آرامگاهی، یعنی «برج-مقبره‌ها» بود. میان این آثار، برج‌های دوگانه خرقان که در سال‌های ۴۶۰ و ۴۸۶ قمری ساخته شدند، شاهکارهای این سبک شناخته می‌شوند. این برج‌ها با ویژگی‌های منحصربه‌فردی همچون پلان هشت‌ضلعی، تعبیه پیلک‌ها در تقاطع اضلاع و استفاده نوآورانه از گنبدهای دوپوسته، به الگویی تأثیرگذار در معماری آرامگاهی ایران و مناطق همجوار بدل شدند. همزمان با ساخت دومین برج خرقان (486ق.)، بنای حرم امامان بقیع: در شهر مدینه نیز احداث شد. شواهد تاریخی و تصاویر باقی‌مانده نشان می‌دهد این بنا، قرابت معماری شگفت‌انگیزی با برج‌های خرقان و گنبد شبلی دماوند به‌جامانده از دوره سلجوقیان داشته است. توصیفات و تصاویر موجود از پلانی هشت‌ضلعی و وجود پیلک (نیم‌ستون) در تقاطع اضلاع آن، این همسانی ساختاری را تأیید می‌کند. تصویر زیر توسط عکاسی هندی با نام میرزا در سال 1907 میلادی از بقیع ثبت شده است که تا حدی بعضی از مشخصات این بنا را که پس از تخریب دوم بازسازی شده، نمایش می‌دهد. (Album of “Views of Mecca and Medina” by H. A. Mirza & Sons, Photographers, 2014)

شکل 2: بقیع در سال 1907 میلادی

تصویر بالا که سال ۱۹۰۷ میلادی (حدود ۱۸ سال پیش از تخریب دوم) ثبت شده است، بنای بازسازی‌شده در دوره عثمانی را به خوبی نشان می‌دهد. اگرچه این تصویر، بنای اولیه سلجوقی را نمایش نمی‌دهد، اما می‌توان با اطمینان بالایی گفت بازسازی عثمانی بر شالوده‌ها و طرح اصلی بنا وفادار بوده است. این وفاداری، هم به دلیل سنت رایج در احیای اماکن متبرکه و هم به دلیل انطباق کامل ویژگی‌های اصلی آن (مانند پلان هشت‌ضلعی و پیلک‌ها) با الگوی معماری سلجوقی، قابل دفاع است. بنابراین تحلیل این تصویر می‌تواند به بازشناسی کالبد اولیه بنا کمک شایانی کند.

از ویژگی‌های بارز معماری بناهای بقیع، استفاده گسترده از گنبد بوده است که در تصاویر باقیمانده از بقیع دیده می‌شود. در سفرنامه‌ها و منابع تاریخی، توصیفات خوبی از بناهای بقیع درج شده است؛ برای مثال ابن بطوطه در قرن هشتم هجری درباره گنبد ائمه بقیع: می‌نویسد: «قبة ذاهبة فی الهواء بدیعة الإحکام». (ابن بطوطه، 1997م، ص125) اگر بخواهیم از جنبه معماری این گفته را ترجمه کنیم چنین می‌شود: گنبدی سر به فلک کشیده، با ساختاری متقارن و حیرت‌انگیز. ابن جبیر نیز  در قرن ششم هجری درباره این گنبد می‌نویسد: «وهی قبة مرتفعة فی الهواء». (ابن جبیر، بی‌تا، ص155) این عبارت نیز به معنای رفیع و سر به فلک کشیده است.

این بنا از سنگ و گچ ساخته شده بود و تزییناتی نداشت. (حاجب‌الدوله، 1379ش، ص121) داخل بنا و گنبد نیز سفیدکاری شده بود. (فراهانی، 1362ش، ص228) پلان بنا، بر اساس مشاهدات یکی از سفرنامه‌نویسان قاجاری، از بیرون به صورت هشت‌ضلعی و از داخل، چهار ضلع مربع - مستطیل به نظر می‌آمد. (طباطبایی تبریزی، 1386ش، ص211) ابعاد ضریح نیز به طول 7 ذرع و عرض 3.5 ذرع بود.(خامه‌یار، 1401ق، ص46) درباره ابعاد بنا تنها در یک سفرنامه حج با مؤلفی گمنام آمده: «طاق کوچک بالای سر شش ذرع، شمال دو و جنوبش سه ذرع، طرفی دو ذرع، یک نفر که بایستد نماز بخواند یک‌راه باریکی می‌ماند که به زور عبور کنند». (جعفریان، 1389ش، ج2، ص587) این طاق با عنوان طاق شرقی / غربی در یک نگاره قدیمی (شکل 3) به وضوح دیده می‌شود. این نگاره در یک نسخه خطی نهج البلاغه متعلق به کتابخانه دانشگاه ملک‌سعود ریاض به شماره 2247 با تاریخ کتابت 1112 قمری به تصویر کشیده شده است. (خامه‌یار، 1401، ص142)

شکل 3: نگاره بقیع در نسخه خطی دانشگاه ملک سعود

بر اساس اندازه‌های مذکور، ابعاد داخلی بنا که مستطیل‌شکل بوده، برابر با طول 11 ذرع و عرض 8.5 ذرع خواهد بود. با احتساب هر ذرع برابر با 104 سانتی‌متر، ابعاد و مساحت بنا به صورت زیر به دست می‌آید:

طول داخلی بنا:‌ ۱۱.۴۴ متر

عرض داخلی بنا:‌ ۸.۸۴ متر

مساحت تقریبی:‌ ۱۱.۴۴ × ۸.۸۴ = ‌حدود ۱۰۱.۱۷ متر مربع

به گفته میرزاداود، بقعه چندان کوچک نبود؛ ولی چون ضریح مطهر خیلی بزرگ بود فضای حرم را کوچک و تنگ می‌کرد. این بنا دو در، یکی گوشه راست رو به قبله و دیگری گوشه چپ، پشت قبله داشت.(وزیر وظایف، 1386ش، ص166) ساختمان حرم بدون ایوان و کفش‌کن، با دو سکوی بسیار کوچک توصیف شده (جعفریان، 1389ش، ج2، ص587) و ورودی بقعه ائمه: از داخل دارای پله بوده است. (جعفریان، 1389ش، ج6، ص272)

شکل 4: نگاره دلائل الخیرات

قرائتی و همکاران با بیان اینکه معمار حرم ائمه بقیع: ایرانی بوده و به دوره سلجوقیان مربوط است، بر اساس تصویر باقیمانده از حرم استدلال می‌کنند سبک رازی در شکل پلان گنبد و چفدهای این بنا رعایت شده است. (قرائتی و همکاران، 1402ق، ص177)

خامه‌یار با استناد به نگاره‌ای از کتاب دلائل الخیرات، اثر جزولی به قلم احمد  بن عبدالله قُشاشی در سال 1120ق کتابت شده و به شماره EH1018 در کتابخانه موزه توپکاپی استانبول نگهداری می‌شود. ایشان مدعی است گنبد ائمه بقیع: پیش از تخریب اول و در واقع گنبدی که بانی آن مجدالملک بوده، در اصل گنبد رُک بوده است. (خامه‌یار، 1401ق، ص45 -40)

بحث و بررسی

پیش از ورود به تحلیل تطبیقی، باید گفت شواهد کالبدی مورد استناد در این پژوهش، عمدتاً برگرفته از بنای بازسازی‌شده پس از تخریب اول است. با این حال با توجه به اینکه پلان هشت‌ضلعی بنا حتی پس از تخریب دوم نیز قابل تشخیص است و نظر به پیروی بازسازی از الگوهای رایج در معماری آرامگاهی سلجوقی، این پژوهش بر این فرض استوار است که ساختار دوره عثمانی، تکرار وفادارانه‌ای از کالبد اولیه بوده است.

پژوهشگران در بررسی بناهای آرامگاهی در معماری ایرانی، دو گونه مختلف را شناسایی کرده‌اند. قرائتی و همکاران در بحث گونه‌شناسی پلان حرم ائمه بقیع: به نظرات هیلن برند استناد کرده‌اند. در اندیشه هیلن برند، در سبک معماری ایرانی پس از اسلام دو گونه اساسی بناهای آرامگاهی شامل برج-مقبره و چهارگوش گنبددار قابل تمایز است. سیر تحول بناهای آرامگاهی از پلان مربع گنبددار به ایده پلان شعاعی متمایل شده و این اندیشه در ساختار هشت‌ضلعی گنبددار تجلی یافته است. پلان هشت‌ضلعیِ بناهای آرامگاهی، با کارکرد آن به عنوان محلی برای تعبیه صندوق قبر و مکان طواف و زیارت تناسب بیشتری دارد. همچنین بناهای چندگوش گنبددار در درجه اول به عنوان یک فضای داخلی طراحی شده و خارج آن اهمیت کمتری دارد. (هیلن برند، 1380، ص281- 280) مرحوم پیرنیا در این مورد معتقد است آرامگاه‌های برجی و میل‌ها، در سبک معماری ایرانی و به شیوه رازی پدید آمده‌اند. آرامگاه‌های برجی بیشتر به ریخت چهارگوشه، پنج‌گوشه، شش‌گوشه، هشت‌گوشه استوانه ساخته می‌شد و گرداگرد آنها پره‌دار یا ساده بود. نمونه پنج‌گوشه آن که در دوره‌های بعد ساخته شد، گور بابارکن‌الدین در اصفهان است. نمونه پره‌دار آن نیز گنبد قابوس است و در توران‌پشت یزد نمونه پنج‌گوشه و شش‌گوشه آن یافت می‌شود. (پیرنیا، 1380ش، ص162)

قرائتی و همکاران درباره تفاوت دیگر برج-مقبره و چندگوشه گنبددار معتقدند در بیشتر برج-مقبره‌ها، گنبد بر تمام سطح مقطع پلان سوار است، ولی در چندگوشه گنبددار، گنبد در قسمت مرکزی قرار دارد و سطح مقطع پلان فراتر از قاعده گنبد است. (قرائتی و همکاران، 1402ق، ص179)

بر اساس توصیفات موجود، بقعه حرم ائمه: دارای طاق کوچکی در بالای سر به ارتفاع شش ذرع (حدود 6 متر و 24 سانتی‌متر) بوده که باید گفت گنبد روی این طاق بنا شده بوده است و گنبد نیز در قسمت مرکزی قرار داشته و سطح مقطع پلان فراتر از قاعده گنبد بوده است. با این حساب، پلان حرم ائمه: در دسته بناهای چندگوشه‌ای گنبددار جای می‌گیرد و از نظر عملکرد، متناسب با کارکرد زیارتی و مذهبی طراحی شده است. تصویری از گنبد مسجد جامع یزد که در زیر آمده، نمونه‌ای از این نوع ابنیه است. (مشکوتی، 1345ش، ص52)

شکل 5: گنبد مسجد جامع یزد

قرائتی و همکاران با تطبیق تعدادی از پلان‌های مقابر ساخته‌شده در دوره سلجوقی بر ساختمان حرم ائمه بقیع:، محتمل می‌دانند که این بنا از لحاظ ابعاد و ظاهر پلان چندضلعی خود، شباهت زیادی به مقابر این دوره مانند برج‌های خرقان داشته است. (قرائتی و همکاران، 1402ق، ص181)

شکل 6: برج‌های خرقان

دو برج آرامگاه خرقان در دو کیلومتری غرب دهکده حصار ارمنی و در ۳۳ کیلومتری غرب شهر کوچک آبگرم، کنار جاده قزوین به همدان، در نزدیکی ناحیه خرقان واقع شده است. تاریخ بنای آرامگاه شرقی یا برج اولی به تاریخ ٤٦٠ قمری، و آرامگاه غربی یا برج دومی به سال ٤٨٦ قمری حدس زده شده است. (استروناخ و یانگ، 1348ش، ص20)

گنبدهای خرقان از نظر معماری گنبد، اولین نمونه‌های گنبدهای نار (پیازی و نیم‌کره) هستند. (پیرنیا، 1380ش، ص163) این دو برج، آرامگاه ترکان سلجوقی است. زمینه هر دو برج هشت‌گوشه است و در هر گوشه‌ای، از بیرون یک پیلک دارد. این برج‌ها جزء قدیمی‌ترین گنبدهای دوپوسته گسسته (میان‌تهی) به شمار می‌روند. (پیرنیا، 1380ش، ص175)

در بررسی تطبیقی، گنبد ائمه بقیع: به دلیل وجود پیلک‌ها در اضلاع و پلان هشت‌ضلعی، شباهت چشمگیری به برج‌های خرقان دارد. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد حرم بقیع در امتداد همان سنت سلجوقی ساخته شده است.

شکل 7: نقشه زمینی برج‌های خرقان

شکل 8: مقطع برج دوم

مطالعات نشان می‌دهد برج‌های خرقان، الگویی برای معماران دیگر بناهای آرامگاهی ایران در دوره‌های بعد بوده است. استروناخ و یانگ با بررسی سه برج آرامگاهی شیخ شبلی دماوند و دو برج خرقان، نتیجه گرفتند این سه برج سندی است بر وجود انواع آرامگاه‌های هشت‌ضلعی که در هر گوشه آن یک ستون ساخته می‌شده و جز این نوع، بنای آجری دیگری در سده پنجم قمری دیده نشده است. ایشان همچنین آرامگاه‌های چهارضلعی و هشت‌ضلعی ستون‌دار دیگری که به برج‌های خرقان شباهت زیادی دارند را نام می‌برند که عبارت‌اند از: گنبد سرخ، گنبد کبود (٥٩٢ق.) و گنبد غفاریه (737-٧١٦ق.) واقع در مراغه، آرامگاه چلبی اوقلو (728ق.) واقع در سلطانیه و آرامگاه خواجه اتابک از سده چهارم هجری در کرمان. به ادعای این دو، برج هشت‌ضلعی بدون ستون نظیر آرامگاه آجری راشد بالله واقع در جنوب شرقی اصفهان را -علی‌رغم اینکه این برج هشت‌گوشه را بایستی نمونه‌ای از گنبد عالی ابرقو که در سال ٤٤٨ قمری ساخته شده، دانست- باید نمایشگر قسمت اعظم طرح برج‌های خرقان محسوب کرد. (استروناخ و یانگ، 1349ش، ص157-156) گنبد عالی دارای گنبد مدور سنگی است که روی برج هشت‌ضلعی قرار گرفته و در دوران سلجوقیان بنا شده است. (مشکوتی، 1345ش، ص87)

شکل9 : گنبد عالی ابرکوه یا گنبد علی

طبق اندازه‌گیری به عمل آمده از برج‌های خرقان، بلندترین قسمت گنبد درونی برج اول 12.40 متر از کف در ورودی ارتفاع دارد؛ در صورتی که بلندی گنبد داخلی برج دوم از همان محل مشابه، 12.95 متر است. (استروناخ و یانگ، 1349ش، ص149) این مقیاس، با توجه به توصیفات سفرنامه‌نویسان مبنی بر رفیع و سر به فلک کشیده بودن گنبد بقیع، بسیار قابل توجه است و نزدیکی ابعاد این دو بنا را نشان می‌دهد.[2]

شکل 10: بقیع در دهه ۱۹۱۰ میلادی، پیش از دومین تخریب آن

در توصیف برج نخست (شرقی) گفته شده که ستون‌های دوم و سوم واقع در ضلع سوم، قطورترند؛ چراکه داخلشان پلکان تعبیه شده است. راه ورود به راه‌پله‌ها از دو درگاه مستطیل‌شکل کوچک است و پلکان‌ها به صورت مارپیچ، در جهت عقربه‌های ساعت ساخته شده، و دارای ۲۱ یا ۲۲ پله با بلندای حدود ۳۰ سانتی‌متر و پهنای ۵۲ سانتی‌مترند. آخرین پله در بالا به راهرو باریک به عرض ۴۵ سانتی‌متر واقع در فضای میان گنبد داخلی و خارجی منتهی می‌شود. (استروناخ و یانگ، 1348ش، ص23)

در تصویری به‌جامانده از گنبد بقیع[3] پیش از تخریب دوم، خرپشته‌ای بالای بنا و دقیقاً کنار یکی از پیلک‌ها دیده می‌شود (2025 ،Demolition of Al-Baqi) که نشان می‌دهد از داخل این پیلک، راه‌پله‌ای به بام وجود داشته است؛ عنصری که به طور مستقیم با الگوی معماری برج‌های سلجوقی همخوان است.

شکل 11: گنبد ائمه بقیع پیش از تخریب دوم

مسئله شکل گنبد ائمه بقیع: از مهم‌ترین نقاط اختلاف در پژوهش‌های معاصر است. گنبد در معماری ایرانی، شکل‌های مختلف و متنوعی دارد؛ مانند: رُک (مخروطی و هرمی)، خاگی (تخم مرغی)، نار (پیازی) و شپدری. گنبدهای رُک نیز انواع گوناگونی دارد؛ مانند اُرچین (قطعات سنگ یا آجر را روی هم می‌چیدند؛ مثل گنبد دانیال نبی در شوش و آرامگاه یعقوب لیث در جندی‌شاپور شاه‌آباد اهواز) هرمی و مخروطی (خرستو یا خرستوک). (پیر‌نیا، 1352ش، ص7)

قرائتی و همکاران بر اساس شواهد تصویری، گنبد بقیع را از نوع نیم‌کره‌ای دانسته‌اند؛ (قرائتی و همکاران، 1402ق، ص185) اما احمد خامه‌یار با استناد به نگاره‌ای در رساله دلائل الخیرات ادعا کرده که گنبد ائمه بقیع: به صورت «رُک» بوده است. اگر به این نگاره نظری کنیم مشخص می‌شود نقاش کوشیده به کمک رسم چند مثلث در بالای بنا، گنبد هرمی را به تصویر بکشد. به نظر می‌رسد ادعای خامه‌یار در رک بودن گنبد ائمه بقیع درست باشد. از آن‌جا که در همان نگاره، سایر گنبدها به صورت نیم‌دایره ترسیم شده و فقط گنبد ائمه بقیع: هرمی ترسیم شده، یک نشانه جدی است که شکل گنبد متفاوت بوده است. ازاین‌رو می‌توان این تفاوت را آگاهانه دانست و نتیجه گرفت به احتمال زیاد گنبد ائمه بقیع: پیش از تخریب اول، گنبدی از نوع رُک بوده است.

فرم هرمی نگاره دلائل الخیرات با برخی گنبدهای رُکِ معماری اسلامی، مانند گنبد شبلی دماوند، قابل مقایسه است. در این نگاره دو طرف گنبد، مثلث‌های کوچکی رسم شده است. احتمالاً هدف نگارگر این بوده است که گنبد از هر طرف نگریسته شده، حالت مثلث داشته است. شبیه این توصیف را می‌توانیم در تصاویر موجود از گنبد شبلی دماوند تشخیص دهیم. (برج شیخ شبلی، 2025م)

برج آرمگاه شبلی دماوند تقریباً در نیمه اول سده پنجم هجری ساخته شده است. (استروناخ و یانگ، 1348ش، ص348) ارتفاع این بنا تا نوک گنبد 9.89 متر، ارتفاع دیوارهای جانبی تا شروع حلقه گنبد در داخل 7.27 متر، و قطر داخلی بنا 4.85 متر است. همچنین بنا به شکل هشت‌ضلعی، و گنبد نیز به صورت هشت تَرک است. در ورودی این آرامگاه، در جهت شمال غربی قرار دارد. (شیبانی، 1365ش، ص61)

شکل 12: برج شیخ شبلی دماوند

از منظر زبان‌شناسی نیز می‌توان به بحث درباره شکل گنبد ائمه بقیع: پرداخت. ابن بطوطه در وصف گنبد بقیع از تعبیر «ذاهبة فی الهواء» استفاده کرده است. (ابن بطوطه، 1997م، ج1، ص361) این تعبیر از سویی به بلندی و شکوه بنا اشاره دارد و از سوی دیگر، با توجه به شواهد لغوی، می‌تواند بر نوک‌تیزی فرم نیز دلالت داشته باشد.

در حدیثی درباره سرپوش اصحاب پیامبر9 نقل شده است: «کان کمام أصحاب النبی9 بُطحا». در توضیح این حدیث آمده است: «أی لازقة بالرأس، غیر ذاهبة فی الهواء»؛ یعنی کلاه‌های اصحاب پیامبر9 به سر چسبیده و ساده بود و برآمده و بلند در فضا قرار نمی‌گرفت. (ابوعبید هروی، 1419ق، ج1، ص187) در این روایت، «ذاهبة فی الهواء» دقیقاً در برابر «بطحا» (چسبیده) آمده و معنای «برآمده و نوک‌تیز» دارد. بر این اساس می‌توان گفت گنبد بقیع نه‌تنها بلند و شامخ بوده، بلکه احتمالاً در رأس خود حالتی تیز و برآمده داشته است؛ امری که با سنت گنبدسازی سلجوقی، به ویژه در گنبدهای رک و مخروطی مانند گنبد شبلی دماوند، همخوانی دارد.

در مقاله «گنبد در معماری ایرانی»، ذیل توضیحات درباره گنبد رُک، مطلبی درباره این نوع گنبد آمده است که می‌تواند در راستای تقویت ادعای رُک بودن گنبد ائمه بقیع: باشد. در این مطلب به رواج گنبدهای رک در قم و کاشان اشاره شده است. این دو شهر در طول تاریخ، مرکز تشیع در ایران بوده و این تصور بین عامه رواج داشته است که مزار و آرامگاه بزرگان تشیع حتماً باید گنبد رک داشته باشد. در ذهن شیعیان گنبد رک مترادف با سمبل‌های ویژه ساختمانی شیعیان بوده است. نویسنده مقاله این دیدگاه را مرتبط و سرچشمه‌گرفته از حکومت‌های ایرانی آل زیار و آل بویه دانسته است؛ چراکه در این دوران، گنبد رک رواج فراوان یافت. وی برای مثال از آرامگاه مرداویج در تپه گبری شهرری یاد کرده که از گنبد قابوس باشکوه‌تر بوده و گنبد رک داشته است. تا پایان دوره آل بویه نیز همچنان گنبدهای رک در پوشش بناها رایج بود. (گنبد در معماری ایران، 1370ش، ص126)

با توجه به تقسیم‌بندی انواع گنبدها در معماری ایرانی-اسلامی و نیز با توجه به نگاره دلائل الخیرات که گنبد ائمه بقیع: را برخلاف دیگر گنبدهای نیم‌دایره، به صورت مثلث‌های پیاپی ترسیم کرده، می‌توان احتمال داد این گنبد پیش از تخریب نخست از نوع رک بوده است. این برداشت با نمونه‌های مشابه در معماری آرامگاهی اسلامی مانند برج شیخ شبلی دماوند و آرامگاه دانیال نبی، و همچنین با سنت رایج در مراکز تاریخی تشیع مانند قم و کاشان که گنبد رک را نماد آرامگاه بزرگان شیعی می‌دانستند، سازگار است؛ ضمن آنکه معمار بقیع نیز از این ناحیه بوده است. درنتیجه ادعای احمد خامه‌یار درباره رک بودن گنبد ائمه بقیع: معقول و مستند به نظر می‌رسد.

بر پایه این تحلیل‌ها می‌توان گفت که حرم ائمه بقیع: نمونه‌ای برجسته از امتزاج دو سنت معماری بوده است: از سویی الگوبرداری از برج‌های سلجوقی با پلان هشت‌ضلعی و پیلک‌های تقاطعی، و از سوی دیگر، پذیرش فرم گنبد رک به عنوان نماد معماری شیعی. این ترکیب، جایگاه بقیع را در تاریخ معماری اسلامی به عنوان حلقه‌ای میان سبک سلجوقی و سنت‌های محلی شیعی تثبیت می‌کند.

نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف بازشناسی معماری گنبد ائمه بقیع: و تحلیل تطبیقی آن با برج‌های خرقان و گنبد شبلی دماوند انجام شد. بررسی منابع تاریخی، سفرنامه‌های حج و تصاویر برجای‌مانده نشان داد این بنا با پلان هشت‌ضلعی، وجود پیلک‌ها در گوشه‌ها و استفاده از مصالحی ساده همچون سنگ و گچ ساخته شده و از نظر کالبدی همسانی چشمگیری با نمونه‌های سلجوقی دارد. تحلیل شواهد متنی و تصویری نیز گویای آن است که گنبد حرم، برخلاف دیدگاه نیم‌کره‌ای، به احتمال فراوان از نوع «رُک» بوده است؛ فرمی که در سنت معماری آرامگاهی سلجوقی و به ویژه در گنبد شبلی دماوند رایج بوده و در مراکز شیعی همچون قم و کاشان به عنوان نماد معماری مذهبی اهمیت داشته است.

بر این اساس می‌توان گنبد ائمه بقیع: را حلقه‌ای مهم در تداوم سنت معماری سلجوقی و سبک رازی دانست؛ بنایی که با تلفیق عناصر معماری ایرانی-اسلامی و نمادهای شیعی، جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ معماری اسلامی داشته است. بازشناسی این بنا نه‌تنها به احیای هویت تاریخی بقیع کمک می‌کند، بلکه در درک پیوستگی‌های میان معماری سلجوقی و معماری مذهبی-شیعی نیز نقش بسزایی دارد.