حدیث اهدایی آیت‌اللَّه بروجردی به برادران اهل سنت‌

نوع مقاله: از نگاهی دیگر

نویسنده

سمت

موضوعات


حجةالاسلام والمسلمین واعظزاده خراسانی دبیر کل «مجمع التقریب» درباره حدیث حج پیامبر (ص) اهدایی


1- به نقل از مجله رسالة الاسلام قاهرهٰ سال 8 شماره 1ٰ جمادی‌الآخر 1375ٰ ص 107- 105.

ص: 96
آیت‌اللَّه‌العظمی بروجردی رساله‌ای تحقیقی تحت عنوان «حج در سنت» نوشته‌اند که به فارسی و عربی چاپ و منتشر شده است.
این حدیث طولانی که مجامع حدیثی شیعه و سنی بجز بخاری آن را نقل کرده‌اند حدیثی است مشترک بین شیعه و سنی که همگی آن را از امام صادق و امام باقر (ع) از جابر صحابی رسول‌خدا نقل کرده‌اند. در این حدیث، حج تعلیمی پیامبراکرم (ص) در حجةالوداع از اول تا آخر توصیف شده است و محور و منبعی برای اکثر احکام حج بلکه تمامی آن، میان همه مذاهب اسلامی اعم از شیعه و سنی است.
از جمله منابعی که مناسک حج پیامبر (ص) را در حجةالوداع از امام باقر و امام صادق نقل کرده‌اند عبارتند:
1- صحیح مسلم (204- 261 ق) ج 8، ص 170.
2- سنن ابو داود (202- 275 ق) ج 1.
3- سنن دارمی (181- 255 ق) ج 2، ص 44.
4- سنن ابن ماجه (207- 275 ق) ج 2، ص 1022.
5- مسند احمد بن حنبل (164- 241 ق) ج 3، ص 320.
6- سنن نسائی (215- 303 ق) ج 5.
7- السنن الکبری بیهقی (384- 458 ق) ج 5، ص 6.
8- الکافی، کلینی ج 4، ص 24.
9- تهذیب الاحکام، شیخ طوسی ج 5، ص 454.
10- من لا یحضره‌الفقیه، شیخ صدوق، ج 2، ص 153 و 155.
11- الموطاء، مالک (93- 179 ق) ص‌ص 238، 243، 245، 256.
12- طیقات‌الفقهاء، و اقدی (168- 230 ق) ج 2، ص 177، 186.
13- جامع ترمذی، ج 4، ص 30، 33، 88، 90، 94، 99.
14- المستدرک علی‌الصحیحین، حاکم‌نیشابوری (321- 405 ق) ج 1، ص 455.
ابن کثیر در کتاب «البدایة والنهایة» خود، بیشتر احکام حج را از این حدیث (حجةالوداع) استنباط کرده که مورد استفاده اهل سنت است.

 

متن حدیث جابر به نقل از سنن ترمذی‌

(84) باب حجة رسول‌اللَّه صلی‌اللَّه علیه وسلّم
3074- حدَثنا هِشَامُ بْنُ عَمَّار. ثنا حَاتِمُ بْنُ إسْمَاعِیلَ. ثنا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبیِه؛ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَی جَابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَیْنَا إلَیْهِ سَألَ عَنِ

ص: 97
الْقَوْم. حَتَّی انْتَهَی إلَیَّ. فَقُلْتُ: انا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحسَیْنِ. فَأَهْوَی بِیَدِهِ إلَی رَأْسِی فَحَلَّ زِرِّی الْأعْلَی. ثُمَّ حَلَّ زِرَّی الْأسْفَلَ. ثُمَّ وَضَعَ کَفَّهُ بَیْنَ ثَدْیَیَّ، وَ أنَا یَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابَ. فَقَالَ مَرْحَباً بِک.
سَلْ عَمَّا شِئتَ. فَسَألْتُهُ، وَ هُوَ أعْمی. فَجَاء وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فیِ نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفاً بِهَا. کُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَی مَنْکِبِهِ رَجَعَ طَرَفاها الَیْهِ، مِنْ صِغَرِهَا، وَ رداؤُهُ إلَی جَانِبِه عَلَی الْمِشْجَبَ. فَصَلَّی بِنَا.
فَقُلْتُ: أخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ‌اللَّهِ صَلَّی‌اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ. فَقَالَ بِیَدِهِ، فَعَقَدَ تِسعاً وَ قَالَ: إنَّ رَسوُلَ‌اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم مَکثَ تِسْعَ سِنِینَ لَمْ یُحَجّ.
فَأذَّنَ فیِ النَّاسِ فیِ الْعَاشِرَة: أنَّ رَسوُلَ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم حَاجٌّ. فَقَدِمَ الْمَدیِنَةَ بَشَرٌ کَثِیرٌ.
کُلَّهُمْ یَلْتَمِسُ أنْ یَاْتَمَّ بِرَسوُلِ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم وَ یَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ. فَخَرَجَ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ.
فَأتَیْنا ذَاالْحُلَیْفَةِ. فَوَلَدَتْ أسْمَاءُ بِنْتُ عُمَیْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أبِی بَکْرٍ فَأرْسَلَتْ الَی رَسوُلِ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم: کَیف أَصْنَعُ؟ قَالَ «اغْتَسِلِی وَ اسْتَنْقِری بِثَوْبٍ وَ أَحْرِمِی». فَصَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه وسلم فیِ الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَکِبَ الْقَصْوَاءَ. حَتَّی إذَااسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَی الْبَیْدَاء (قَالَ جَابِرُ) نَظَرْتُ إلَی مَدّ بَصَرِی مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ، بَیْنَ رَاکِبٍ وَ مَاشٍ. وَ عَنْ یَمِیِنِه مِثْلُ ذلِک، وَ عَنْ یَسَارِهِ مِثْلُ ذلِک وَ مِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذلِک. وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم بَیْنَ أَظْهُرِنَا وَ عَلَیْهِ یَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَ هُوَ یَعْرِفُ تَأْوِیلَهُ. مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ عَمِلْنَا بِهِ. فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِیدِ «لَبَّیْک الَّلهُمَّ لَبَّیْک، لَبَّیْک لَا شَرِیک لَک لَبَّیْک، إنَّ الْحَمْدَ وَ وَالنعمَة لَک وَالْمُلک، لَا شَرِیک لَک». وَاهَلَّ النَّاسُ بِهاالَّذِی یُهِلُّونَ بِهِ. فَلَمْ یَرُدَّ رَسوُلُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم عَلَیْهِمْ شَیْئاً مِنْهُ. وَلَزِمَ رَسوُلُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم تَلْبِیَتَهُ. قَالَ جَابِرٌ: لَسْنَا نَنْوِی إلَّاالْحَجَّ، لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ. حَتَّی إذَا أَتیْنا الْبَّیْتَ مَعَهُ، اسْتَلَمَ الرُّکْنَ. فَرَمَلَ ثَلَاثاً، وَ مَشْیَ أَرْبَعاً. ثُمَّ قَامَ إلَی مَقَامِ إبْرَاهِیمَ فَقَالَ «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْرَاهِیمَ مُصَلًّی». فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْبَیْتِ. فَکَانَ أَبِی یَقوُلُ (وَلَا أَعْلَمُهُ إلَّاذَکَرَهُ عَنِ النبِیِّ (صلی‌اللَّه علیه وسلم): إنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ: «قلْ یَا ایُّهَاالکَافِروُنَ» وَ «قُلْ هَوَاللَّهُ أَحَدٌ.» ثُمَّ رَجَعَ إلَی الْبَیْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّکْنَ. ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إلَی الصَّفَا. حَتَّی إذَا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ «إنَّ الصَّفَا وَالْمَروَةَ مِنْ شَعَائِراللَّهِ.» نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا، فَرَقِیَ عَلَیْهِ، حَتَّی رَأَی الْبَیْتَ، فَکَبَّرَاللَّهَ وَ هَلَّلَهُ وَ حَمِدَهُ وَ قَالَ «لَا إلهَ إلَّااللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَه، لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ یُحْییِ وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ. لَا إلهَ إلَّااللَّهُ وَحْدَهُ، لَاشَرِیک لَه، انْجَزَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ هَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ».
ثُمَّ دَعَا بَیْنَ ذلِک وَ قَالَ مِثْلَ هذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. ثُمَّ نَزَلَ إلَی الْمَرْوَةِ فَمَشَی حَتَّی إذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ، رَمَلَ فیِ بَطْنِ الْوَادِی، حَتَّی إذَا صَعِدَتَا (یَعْنِی قَدَمَاهُ) مَشیَ حَتَّی أَتَی الْمَرْوَةَ. فَفَعَلَ عَلَی الْمَرْوَةِ کَمَا فَعَلَ عَلَی الصَّفَا. فَلَمَّا کَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَی الْمَرْوَةِ قَالَ «لَوْ أَنَّی اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِی مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْیَ، وَ جَعَلْتُهَا غُمْرَةً فَمَنْ
ص: 98
کَانَ مِنْکُم لَیْسَ مَعَهُ هَدْیٌ فَلْیَحْلِلْ وَ لْیَجْعَلْهَا عُمْرَةً». فَحَلَّ النَّاسُ کُلُّهُمْ وَ قَصَّروُا، إلَّا النَّبِیَّ صلی‌اللَّه علیه وسلم وَ مَنْ کَانَ مَعَهُ الْهَدْیُ. فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِک بْنِ جُعْشُمِ فَقَالَ: یَا رَسُول‌اللَّهِ! أَلِعَامِنَا هذَا أَمْ لِابَدِ الْأَبَدِ؟ قَالَ، فَشَبّکَ رَسوُلُ‌اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم أَصَابِعَهُ فیِ‌الْاخْرَی وَ قَالَ «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فیِ‌الْحَجِّ هکَذا» مَرَّتَیْنِ «لَا، بَلْ لِابَدِ الْأَبَدِ». قَالَ وَ قَدِمَ عَلِیٌّ بِبُدْنِ النبیَّ صلی‌اللَّه علیه وسلم، فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَ لَبِسَتْ ثِیَاباً صَبِیغاً واکْتَحَلَتْ. فَأنکَرَ ذلِک عَلَیْهَا عَلِیٌّ. فَقَالَتْ:
أَمَرَنیِ أَبِی بِهذَا. فَکَانَ عَلِیٌّ یَقُولُ، بِالْعِرَاقِ:
فَذَهَبْتُ إلَی رَسوُلِ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم مُحَرِّشاً عَلَی فَاطِمَةَ فیِ‌الَّذِی صَنَعَتْهُ. مُسْتَفْتِیاً رَسوُلَ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم فیِ‌الّذِی ذَکَرَتْ عَنْهُ، وَ انْکَرْتُ ذلک عَلَیْهَا. فَقَالَ: «صَدَقَتْ.
صَدَقَتْ. مَاذَا قُلْتَ حِینَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟». قَالَ:
قُلْتُ: الَّلهُمَّ! إنَّی أَهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسوُلُک صلی‌اللَّه عَلیه وسلم. قَالَ «فَإنَّ مَعِیَ الْهَدْیَ، فَلَا تَحِلُّ». قَالَ: فَکَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْیِ الَّذِی جَاءَ بِهِ عَلِیٌّ مِنَ الْیَمَنِ وَالِذی أَتَی بِهِ النَّبیُّ صلی‌اللَّه علیه وسلم مِنَ الْمَدیِنَةِ مِائَةً. ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ کُلُّهُمْ وَ قَصَّروُا، إلَّا النَّبِیَّ صلی‌اللَّه علیه وسلم وَ مَنْ کَانَ مَعَهُ هَدْیٌ. فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ التَّرْوِیَةِ وَ تَوَجَّهُوا إلَی مِنیً، أَهَلوُّا بِالْحَجِّ فَرَکِبَ رَسوُلُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم فَصَلَّی بِمِنیً الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاء وَالصُّبْحَ. ثُمَّ مَکَثَ قَلِیلًا حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ. وَ أَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ.
فَسَارَ رَسوُلُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم. لَا تُشُکُّ قُرَیْشٌ الا انَّهُ واقِفٌ عِنْدَ المَشْعَرِالحرامِ اوِالْمُزْدَلَفة کَما کانَتْ قُرَیْش تَصْنَعُ فیِ‌الْجَاهِلِیَّةً اتی عَرَفةَ فَوَجَدَ القُبَّةَ مِنْ شَعَرٍ فَاحازَ رسوُل اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم حتّی ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ، فَنَزَلَ بِها. حَتَّی إذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ، أَمرَبالْقَصْوَاءِ فَرْحِلَتْ لَهُ.
فَرَکِبَ حَتَّی أَتَیْ بَطْنَ الْوَادِی. فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ «إنَّ دِمَاءَکُمْ وَ أَمْوَالَکُمْ عَلَیْکُمْ حَرَامٌ کَحُرْمَةِ یَوْمِکُمْ هذَا، فیِ شَهْرِکُمْ هذَا، فیِ بَلَدِکُمْ هذَا. أَلَا وَ انَّ کُلَّ شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمَرِالْجَاهِلِیَّةِ مَوْضوُعٌ تَحْتَ قَدَمَیَّ هَاتَیْنِ. وَ دِمَاءُ الْجَاهِلِیَّةِ مَوْضُوعَةٌ، وَ أَوَّلُ دَمٍ اضَعُهُ دَمٌ رَبِیعُةَ بْنِ الْحارِثِ (کَانَ مُسْتَرْضِعاً فیِ بَنِی سَعْدٍ، فَقَتَلَتْهُ هُذَیْلٌ). وَ رِبَا الْجَاهِلِیَّةِ مَوْضُوعٌ، وَ أَوَّلُ رِباً أَضَعُهُ رِبَانَا، رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَإنَّهُ مُوْضوُعٌ کُلُّهُ. فَاتَّقُوا اللَّهَ فِی النِّسَاءِ، فَإنَّکُمْ أَخَذْتُموُهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُزُوجَهُنَّ بِکَلِمَةِ اللَّهِ. وَ انَّ لَکُمْ عَلَیْهِنَّ أَنْ لَایوطِئْنَ فُرُشَکُمْ أَحَداً تَکْرَهُونَهُ، فَإنْ فَعَلْنَ ذلِک فَاضْرِ بُوهُنَّ ضَرْباً غَیْرَ مُبَرِّجٍ. وَ لَهُنَّ عَلَیْکُمْ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْروُفِ. وَ قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ مَا لَمْ تَضِلوُّا إنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ: کِتَابُ‌اللَّهِ. وَ أَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّی، فَمَا انْتُمْ قَائِلُونَ؟» قَالُوا: نَشْهَدُ انَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ وَ ادَّیْتَ وَ نَصَحْتَ. فَقَالَ بِإصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ الَی السَّمَاءِ، وَ یَنْکُبُهَا إلَی النَّاسِ «اللّهُمَّ! شْهَدْ. الَّلهُمَّ! اشْهَدْ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. ثُمَّ أَذَنَ بِلَالٌ. ثُمَّ أقَامَ فَصَلّی الظُّهْرَ. ثُمَّ أقَامَ فَصَلّی الْعصْرَ، وَ لَمْ یُصَلِّ بَیْنَهُمَا شَیْئاً. ثُمَّ رَکِبَ رَسوُلُ‌اللَّهِ صلی‌اللَّه
ص: 99
علیه وسلم حَتَّی أتَی الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إلَی الصَّخَرَاتِ وَ جَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ اسْتَقَبَلَ الْقِبْلَةَ. فَلَمْ یَزَلْ وَاقِفاً حَتَّی غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَ ذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِیلًا. حَتَّی غَابَ الْقُرْصُ. وَ أرْدَفَ أُسْامَةَ بْنَ زَیْدٍ خَلْفَهُ، فَدَفَعَ رَسوُلُ‌اللَّهِ صلی‌اللَّهِ علیه وسلم وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّی إنَّ رَأْسَها لَیْصِیبُ مُوْرِک رَحْلِهِ. وَ یَقُولُ بَیَدِهِ الْیُمْنَی «ایُّهَا النَّاسُ! السَّکِینَةَ، السَّکِینَة». کُلَّمَا اتَی حَبْلًا مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَی لَهَا قَلِیلًا حَتَّی تَصْعَدَ.
ثُمَّ أَتَی الْمُزْدَلِفَةَ فَصَّلَّی بِهَا الْمَغْرِبَ وَ الْعِشاءَ بِأذَانٍ وَاحِدٍ وَ إقَامَتَیْنِ، وَ لَمْ یُصَلِّ بَیْنَهُمَا شَیْئاً. ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ‌اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم حَتَّی طَلَعَ الْفَجْرُ. فَصَلَّی الْفَجْرَ حِینَ تَبَیَّنَ لَهُ الصُّبْحُ، بِأَذَانٍ وَ إقامَةٍ. ثُمَّ رَکِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّی أتَیَ الْمَشْعَرَالْحَرَامَ.
فَرَقِیَ عَلَیْهِ فَحَمِدَاللَّهَ وَ کَبَّرَهُ وَ هَلَلَّهُ. فَلَمْ یَزَلْ وَاقِفاً حَتَّی أسْفَرَ جِدَّاً. ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ. وَ أرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَاسِ، وَ کَانَ رَجُلًا حَسَنَ الشَّعْرِ، أبْیَضَ، وَ سیِماً. فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم، مَرَّالظُّعُنُ یَجْرِینَ فَطَفِقَ یَنْظُرُ إلَیْهِنَّ. فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم یَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ. فَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ یَنْظُرُ. حَتَّی أتَیَ مُحَسِّراً، حَرَّک قَلِیلًا، ثُمْ سَلَک الطَّرِیقَ الْوُسْطَی الَّتی تُخْرِجُک إلَی الْجَمْرَةِ الْکُبْرَی. حَتَّی أتَیَ الْجَمْرَةَ الَّتِی عِنْدَالشَّجَرَةِ.
فَرَمَی بِسَبْعِ حَصَیاتٍ، یُکَبِّرُ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا، مِثْلِ حَصَی الْخَذْفِ، وَ رَمَی مِنْ بِطْنِ الْوَادیِ. ثُمَّ انْصَرَفَ إلَی الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلَاثاً وَ سِتِّینَ بَدَنَةً بِیَدِهِ، وَ أعْطَی عَلِیّاً، فَنَحَرَمَا غَبَرَ، وَ أشْرَکَهُ فِی هَدْیِهِ. ثُمَّ أمَرَ مِنْ کُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فیِ قِدْرٍ فَطُبِخَتْ.
فَأکَلَا مِنْ لَحْمِهَا وَ شَرِبا مِنْ مَرَقِهَا. ثُمَّ أفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌اللَّه علیه وسلم إلَی الْبَیْتِ. فَصَلَّی بِمَکَّةَ الظُّهْرَ. فَأتَی بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ وَ هُمْ یَسْقُونَ عَلَی زَمْزَمَ. فَقَالَ «انْزِعُوا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ! لَوْلَا أَنْ یَغْلِبَکُمُ النَّاسُ عَلَی سِقأیَتِکُمْ لَنَزَعْتُ مَعَکُمْ».
فَنَاوَلُوهُ دَلْواً فَشَرِبَ مِنْهُ.
جالب اینکه فریقین دو طواف واجب بعد از قربانی و تقصیر بجا می‌آورند که با یکی زنان حلال می‌شوند منتها شیعه آن را «طواف نساء» می‌نامد و اهل سنت آن را «طواف افاضه» و آنگاه بعضی به جهت اختلاف در اسم طواف، حج یکدیگر را باطل یا ناقص می‌پندارند، در صورتی که از نظر مراجع شیعه چون امام خمینی (رضوان‌اللَّه علیه) اگر برادران اهل سنت حج خود را مطابق با مکتب خود درست بجا آورند، حجشان صحیح است و اعاده ندارد:
«اگر شخصی که سنی و مخالف شیعه است، حج بجا آورد و آنگاه حقانیت شیعه برایش روشن شود، واجب نیست که حج خود را اعاده نماید بشرط اینکه مطابق با مذهبش حجش را صحیح بجا آورده باشد، هر چند که در مذهب ما صحیح نباشد و در این مورد فرقی میان مذاهب اسلامی نیست.» (1)


1- امام خمینیٰ تحریرالوسیله؛ مناسک حج چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامی ص 128 و اینکه نظر امام خمینی این است که شیعه باید برای شیعه ذبح کند به این جهت است که هر کس باید اعمالش را طبق مذهب مورد اعتقادش آن هم بطور صحیح انجام دهدٰ و در مسأله ذبح و تسمیهٰ شرایط بعضی از فرق اهل سنت با شیعه فرق می‌کندٰ والا امام خمینی صریحاً ذبیحه برادران اهل سنت را حلال می‌دانند و در تحریرالوسیله ج 20ٰ ص 154 می‌فرمایند:
>در اینکه آنچه در دست مسلمان گرفته می‌شود مباح استٰ فرقی ندارد که مسلمان شیعه باشد یا سنی که معتقد به طهارت پوست مردار با دباغی است و ذبح اهل کتاب را حلال می‌داند و شرایطی را که ما در ذبح معتبر می‌دانیم رعایت نمی‌کند.<

ص: 100
آیا براستی داستان اختلاف ما مسلمانان همچون داستان آن چهار نفر، فارس و ترک و رومی و عرب نیست که همه انگور می‌خواستند و هر کدام با لفظی آن را ادا می‌کردند، و ندانسته به جان هم افتاده بودند؟
ص: 101