گفتگو با نماینده محترم ولی فقیه و سرپرست حجّاج ایرانی‌

نوع مقاله: اخبار و گزارشها

موضوعات


جناب آقای ری‌شهری! از اینکه این فرصت را در اختیار فصلنامه «میقات حجّ» قرار دادید تا گفتگویی صمیمانه با جناب عالی داشته باشیم، متشکر و سپاسگزاریم. از آنجا که سالجاری توسّط مقام معظّم رهبری به عنوان سال امام علی علیه السلام نامگذاری شده، خواهشمند است پیش از طرح پرسشها، مقداری در رابطه با دیدگاه‌های امیرمؤمنان، علی علیه السلام نسبت به حج، مطالبی بیان فرمایید.
آقای ری‌شهری: بسم‌اللَّه الرّحمن الرّحیم، با تشکر از تهیه کنندگان فصلنامه گرانسنگ «میقات حج».
از دیدگاه امام علی‌بن ابی طالب علیه السلام حج یک آزمون بزرگ الهی است و ثمره موفقیت در این آزمون، پاک شدن از خطرناک ترین رذایل اخلاقی؛ یعنی خودبینی و خودخواهی و خود بزرگ بینی و کبر و آراسته شدن به سودمندترین فضایل اخلاقی؛ یعنی تواضع است.
روایات اسلامی، خودخواهی را اصل و ریشه فتنه‌ها و میراث شیطان معرفی کرده است به‌طوری که اگر این رذیله در انسان علاج شود، همه چیز و همه کس اصلاح می‌شوند و اگر این فتنه در وجود انسان باشد، هیچ تلاشی برای رستگاری فرد و اجتماع به‌نتیجه نمی‌رسد. مفاسد اعتقادی، اخلاقی، علمی،

ص: 88
فردی واجتماعی، سیاسی و فرهنگی و همچنین اقتصادی، همه ریشه در خودخواهی و خودبینی دارد که از نظر امیر مؤمنان علیه السلام حج می‌تواند این رذیله را علاج کند. البته اگر حج آنگونه که خداوند تبارک و تعالی خواسته است انجام شود.
علی علیه السلام در نهج‌البلاغه، خطبه 234، که خطبه بسیار مفصّل و مهمّی است، تحلیل‌های گوناگونی در زمینه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی دارند. در بخشی از این خطبه به این نکته مهم اشاره می‌کنند که حج یک آزمون بزرگ الهی است؛ «أَلَاتَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الأوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِلَی الآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَم؛ بِأَحْجَارٍ لَاتَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ، فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً»
خداوند از زمان حضرت آدم که اولین انسان است، تا آن زمان که قیامت برپا می‌شود، مردم و کسانی را که اعتقاد به مبانی اسلامی و دینی دارند، با سنگ‌هایی که نه ضرر می‌توانند برسانند و نه سود، نه می‌بینند و نه می‌شنوند، آزمایش کرده است؛ «فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً»، پس آن سنگ‌ها را خانه خویش قرار داد؛ خانه‌ای که باید مبدأ قیام و خیزش در جامعه باشد.
بعد حضرت در این باره که خداوند این آزمون را چگونه انجام داده، این‌چنین توضیح می‌دهند که: خداوند می‌توانست خانه‌اش را در جای بهتر و مناسب‌تری بنا نهد و جنس خانه را نیز از مواد ارزشمندتری قرار دهد، لیکن این کار را نکرد، چرا که:
اولًا- خانه خودش را در جایی قرار داد که به تعبیر مولا «ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْارْضِ حَجَراً، وَأَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً»؛ خداوند خانه خود را در سنگلاخ‌ترین مکان ها و بی‌ضیاع‌ترین نقاط زمین و تنگ ترین درّه‌ها جای داد، میان کوه های خشن و ریگ های داغ و چشمه‌های کم آب و آبادی های دور از هم، نه شتری آنجا فربه می‌شود و نه اسبی و نه گاوی و نه گوسفندی، بعد دستور داد که حضرت آدم و فرزندانش تا قیامت، قصد و آهنگ آن کنند و به زیارت این سنگ ها که خانه خودش را تشکیل داده است، بپردازند و آنگاه توضیح می‌دهد که مردمان با تمام
ص: 89
وجود، از میان فلات ها و دشت های دور دست و از درون وادی‌ها و از درّه‌های پر شیب و از جزیره‌های از هم پراکنده دریاها به آنجا روی می‌آورند تا به هنگام سعی از سر خواری و خاکسری شانه‌های خود را تکان دهند و «لا اله إلّااللَّه» گویان، برگرد این خانه سنگی بچرخند، با موهای آشفته و پیکرهای گرد گرفته، هروله کنان بشتابند. امام علیه السلام می‌افزایند:
«اگر خداوند می‌خواست، می‌توانست برای خانه خود و مشاعر ارجمندش وضعیّتی مناسب‌تر ایجاد کند و آن را در میان باغ ها و جویبارها و سرزمین های هموار و پر درخت و پر میوه، که خانه‌هایش به هم پیوسته و روستاهایش نزدیک به هم در میان گندم‌زارها و باغ های خرّم و زمین های پر گیاه و دشت های پر آب و در وسط باغستان‌های خرّم و بهجت زا و در جاده‌های آباد قرار گرفته، جای دهد.»
اگر خداوند خانه‌اش را، به جای این نقطه بسیار محروم، در یک نقطه آباد و زیبا قرار می‌داد، به فرموده امام علی علیه السلام:
«به همان نسبت که آزمایش و امتحان ساده‌تر انجام می‌شد پاداش و جزا نیز کم و اندک بود.»
این‌ها در رابطه با نقطه و مکانی بود که کعبه در آن قرار گرفته است، بعد درباره خود کعبه می‌فرماید:
«اگر شالوده و اساس کعبه و سنگ هایی که در ساخت آن به کار رفته، از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و با درخشش و روشنایی بود، از رخنه شک و تردید درسینه‌ها کم می‌شد و مردم کمتر دچار تردید می‌شدند. و از تلاش شیطان برای تسلّط بر دل ها کاسته می‌شد.»
بنابراین، هم ساختمان و اساس و مواد کعبه و هم جایگاه آن، بگونه‌ای است که اگرانسان کمی‌دقت‌کند، می‌فهمد که این همه، زمینه‌ای است برای امتحان انسان‌ها.
سپس حضرت به نکته اصلی اشاره می‌کند که: «خداوند بندگانش را با انواع سختی‌ها می‌آزماید و آنان را با مجاهدت های گونه‌گون به بندگی می‌گیرد و به
ص: 90
گرفتاری های مختلف آزمایش می‌کند تا بدین وسیله کبر و خود پسندی را از دل هایشان بیرون کند و فروتنی و خاکساری را در جان‌هایشان بنشاند. درهای فضل و رحمتش را به روی آنان بگشاید و اسباب عفو خویش را به آسانی در اختیارش قرار دهد» (نهج البلاغه، خطبه 192)
بنابراین نتیجه می‌گیریم که حج از دیدگاه امیر مؤمنان علیه السلام به عنوان مهم ترین برنامه و بهترین نقطه خودسازی است و اگر اهل اسلام و مسلمانان این فریضه را آنگونه که باید و شاید انجام دهند، به یقین از خودخواهی‌ها و کبرها و رذایل اخلاقی پاک می‌شوند وبه بهترین صفات انسانی، که فروتنی و تواضع است، آراسته می‌گردند و اگر این حقیقت تحقّق پیدا کرد و زائر خانه خدا با نورانیت حج از این سفر برگشت، زمینه برای انواع اصلاحات فردی و اجتماعی فراهم می‌شود.
زائر خانه خدا- مرد باشد یا زن- می‌تواند در خانواده خود تحوّلی ایجاد کند.
وقتی‌که از خودبینی و خودخواهی خالی شد زندگی او متحوّل می‌شود و از نظر اجتماعی و سیاسی، روش‌ها و سیاست های سازنده را پیش می‌گیرد، اختلافات جای خود را به همدلی می‌دهند و وحدت کلمه، که به قول امام خمینی قدس سره مهم ترین فلسفه حج است، تحقق می‌یابد. شعارهایی که مردم را به وحدت کلمه دعوت می‌کنند، باید ریشه در صفات خوب داشته باشد، تا رذایل اخلاقی و در رأس آنها خودخواهی را برطرف سازند، و اگر جز این باشد، وحدت کلمه تحقق پیدا نخواهد کرد.
مسلمانان اگر متّحد شوند، قِیاماً لِلنّاس تحقّق پیدا می‌کند؛ یعنی امت اسلامی برای تأمین منافع مادی و معنوی خود در جهان بپا خواهند خاست و آن وقت است که می‌توانند اسلام را بر جامعه حاکم کنند.
آری، ازدیدگاه امیرالمؤمنین علی علیه السلام، حج‌از یک چنین ظرفیت بزرگی برخوردار است، اگر دقت کنیم می‌بینیم که فلسفه‌های دیگرِ حج نیز به این فلسفه که فلسفه سازندگی انسان است بر می‌گردد. حتی آن فلسفه‌ای که امام باقر علیه السلام فرمود که «مردم دعوت شدند تا بیایند و دور این سنگ ها بگردند، سپس نزد ما بیایند و ولایت و اطاعت خودشان را به ما عرضه کنند» نیز از همین‌جا ناشی می‌شود.
ص: 91
: اخیراً موسوعه‌ای با نام «الامام علی بن ابیطالب فی الکتاب والسنة» توسط حضرت عالی و همکارانتان تألیف و منتشر شده است، لطفاً قدری در رابطه با سبب تألیف این کتاب و ویژگی‌های آن توضیح دهید. آیا حضور جناب عالی در حج و توجه به آثار و یادگارهای امیر مؤمنان علیه السلام نقشی در تألیف این کتاب داشته است؟
آقای ری‌شهری: حضور در مکه در تألیف کتاب نقشی نداشت، لیکن در به ثمر رساندن کتاب‌مؤثر بود. یکی از دعاهای من، موفقیت در تکمیل این کتاب مبارک بود. بارها در کنار خانه خدا و یا در خدمت رسول‌اللَّه صلی الله علیه و آله از خداوند این تقاضا را کرده بودم که توفیق عنایت کند تا کتاب مربوط به امیرالمؤمنین علی علیه السلام؛ یعنی همین موسوعه به ثمر برسد. خداوند این عنایت را کرد و در سال امام علی علیه السلام این کتاب توفیق انتشار پیدا کرد و من متوجه شدم که خداوند منّان اراده فرموده بود که این کتاب در سال ولایت منتشر شود تا مورد توجه بیشتری قرار گیرد؛ لذا اجابت دعا را به تأخیر انداخت وانتشار کتاب تاامسال که‌سال امیرالمؤمنین علیه السلام است بطول انجامید.
روز اول سال جاری هنگامی که از مسجد الحرام به بعثه مقام معظم رهبری بازگشتم، روزنامه زائر را که معمولًا قبل از انتشار ملاحظه می‌کنم و نکات لازم را تذکّر می‌دهم، روی میز دفتر بعثه دیدم، هنگامی که ملاحظه کردم مقام معظم رهبری امسال را سال امیر مؤمنان علی علیه السلام اعلام کرده‌اند، بی درنگ سجده شکر گزاردم و مطمئن شدم که خداوند اجابت این دعا را برای امسال قرار داده است؛ لذا پس از بازگشت از حج، حدود یک ماه تقریباً همه کارها را کنار گذاشتم و اقدامات نهایی را که برای انتشار این موسوعه ضرورت داشت، انجام دادم و مصمّم شدم که پیش از سیزدهم رجب، سال روز ولادت مولای متّقیان امیر مؤمنان علیه السلام حتماً این کتاب از چاپ خارج شود، به عنایت خداوند و با همّت و تلاش همکارانمان در دارالحدیث، توفیق انتشار این کتاب را یافتیم.
در رابطه با ویژگی های موسوعه امام علی‌بن ابی طالب علیه السلام به طور خلاصه باید بگویم که این موسوعه 8 ویژگی مهم دارد:
نخستین ویژگی، جامعیت آن است. در نگارش این موسوعه، ضمن اجتناب از
ص: 92
تکرارها و ارجاع به نصوص مشابه و در عین خلاصه بودن، تلاش شده است جامع همه، یا غالب کتاب هایی باشد که درباره امیرالمؤمنین علی علیه السلام نگارش یافته است و پژوهشگر بتواند با مطالعه آن، به عصاره و شهد آنچه درباره آن حضرت نوشته شده است، دست پیدا کند یا از طریق آن به موضوع مورد نیاز خود برای تحقیق برسد.
موسوعه امام علی علیه السلام 6738 متن تاریخی و حدیثی را ارائه کرده که مستند است به بیش از سی هزار مصدر از کتب فریقین که به ترتیب اعتبار منابع نیز آدرس داده شده است. منابع و مصادر این کتاب حدود پانصد عنوان است که تعداد دقیق آن در جلد سیزدهم و چهاردهم خواهد آمد.
حدود پانصد عنوان کتاب از فریقین، منابع این کتاب شریف است که شامل کتب حدیث، تاریخ، رجال و تراجم می‌شود.
دومین ویژگی، استناد گسترده به منابع فریقین است. این موسوعه برای نخستین بار، گسترده‌ترین بهره‌برداری را از منابع تاریخی و حدیثی فریقین در تبیین شخصیت امام علی علیه السلام در زمینه‌های مختلف دارد.
سومین ویژگی آن، اعتبار منابع است.
در نگارش این موسوعه پس از فیش برداریِ مستقیم از منابع، تلاش شد با کمک‌گرفتن از رایانه، حتی‌المقدور همه نصوص مربوط به یک موضوع گردآوری شود و پس از آن استوارترین، جامع‌ترین و کهن‌ترین مصدر گزینش شود. آنچه در ارتباط با اعتبار نصوص مورد بهره‌برداری قرار گرفته، بسیار مهم و قابل توجه است وآن‌این‌است که تلاش کردیم در مواردی که نصوص قطعی در مورد موضوعی وجود ندارد، از طریق تأیید مضمون نصوص هر عنوان، به وسیله قرائن عقلی و نقلی، به‌مطلبی که‌ارائه می‌شود، به‌دست‌آوردن نوعی وثوق برای محقّق امکان‌پذیر گردد و اگر به دلیل خاصی، گاه از مصادری استفاده کردیم که از اعتبار کافی برخوردار نبوده، توضیحات لازم را ضمن بیان مصادر، برای محققین داده‌ایم.
چهارمین ویژگی کتاب موسوعه، داشتن تحلیل و جمع‌بندی در هر بخش است که پژوهشگر ضمن ملاحظه بیش از هفت هزار نصّ تاریخی و حدیثی درباره
ص: 93
امام علی علیه السلام، به تناسب هر یک از موضوعات، با تحلیل‌ها و نظریه‌ها و نکات مهم در زمینه‌های تاریخ و حدیث و فقه الحدیث آشنا می‌شود.
پنجمین ویژگی، کاربردی بودن آن برای عصر و نسل حاضر است. این کتاب تنها شرح حال گذشته نیست بلکه آموزنده‌ترین و کاربردی‌ترین کتاب برای عصر حاضر به ویژه برای جهان اسلام و نسل جوان و تحصیل کرده امت اسلامی است و خوب است اینجا اشاره کنم که کاربردی‌ترین بخش‌های این موسوعه اختصاص به تبیین سیاست های امام علی علیه السلام در زمینه‌های کشور داری و حکومت دارد که به شدّت مورد نیاز کارگزاران دولت های کشورهای اسلامی، به ویژه خدمتگزاران نظام مقدس جمهوری اسلامی است.
ششمین ویژگی موسوعه امام علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام ابتکار در نگارش مطالب است. شیوه نگارش و چینش مطالب به گونه‌ای است که در واقع یک نظم بدیع و کاملًا ابتکاری به این کتاب داده است که پژوهشگر با یک نگاه اجمالی به فهرست آن، می‌تواند در جریان کلی مسائل مطرح شده قرار گیرد و نکته یا مطالب مورد نظر خود را به آسانی پیدا کند.
هفتمین ویژگی آن، خدمات جنبی است که برای پژوهشگران ارائه می‌شود. در این موسوعه، الفاظ غریب، اشخاص و اماکن و توضیحات لازم ارائه شده و نقشه‌های مورد نیاز محققین نیز به طور فنی تهیه و ارائه گردیده است.
تعداد نُه نقشه آورده‌ایم، که کار تخصصیِ زیادی روی آن صورت انجام است و آنها شامل نقشه جنگ‌های امام علیه السلام و مکان هایی است که جنگ در آنها واقع شده؛ مانند مسیر امام علیه السلام در جنگ جمل، صفّین و نهروان، همچنین قلمرو حکومت امام، مسیر پیامبر در حجّةالوداع، نقطه غدیر و نقاطی که مورد تهاجم معاویه واقع شده است.
هشتمین ویژگی، رعایت اخلاق نگارش است که در ارائه مطالب و تحلیل‌ها تلاش کردیم مسائل با دید باز و روشن‌بین- و نه با چشم نابینای تعصّب- مورد بررسی قرار گیرد و از این رو به مقدسّات هیچ مذهبی اهانت نشده است و از این رو امیدواریم این موسوعه گامی بلند در جهت تقریب مذاهب اسلامی و
ص: 94
نزدیک کردن هر چه بیشتر امّت اسلامی به یکدیگر و وحدت کلمه آنان در برابر دشمنان قرآن و- ان شاءاللَّه- زمینه‌سازی برای حکومت جهانی اسلام، به شیوه حکومت نورانی امام علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام باشد!
: نقش شیعیان امیرمؤمنان علیه السلام در حج را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
آقای ری‌شهری: به برکت پیروزی انقلاب اسلامی همه ساله نقش پیروان اهل بیت در حج پر رنگ تر می‌شود اما من تصوّر می‌کنم انتظاری که اهل‌بیت علیهم السلام از پیروان خود در حج دارند، بیش از آن مقداری است که در غیر ایام حج دارند، زائران ایرانی خانه خدا، در سال های اخیر، به خصوص به دلیل آنکه بیشترشان مُسن و تعداد قابل توجهی از آنان کم‌سواد یا بی‌سواد بودند، آن نقشی را که باید ایفا کنند، ایفا نمی‌کردند و لیکن در مجموع تصور می‌کنم کارها رو به بهتر شدن است، البته باید توجه داشت کسانی که با مرام اهل‌بیت موافق نیستند نیز آرام ننشسته‌اند، آنها هم برنامه ریزی می‌کنند تا نقش شیعیان را در حج کم رنگ سازند.
: انتظار اهل‌بیت از پیروان خود چیست؟
آقای ری‌شهری: در یک جمله باید بگویم انتظار اهل بیت علیه السلام از شیعیان این است که در آنجا زینت اهل‌بیت باشند، همانطور که امام صادق علیه السلام فرمود: «کُونُوا لَنا زَیناً ...» پیرو اهل‌بیت باید نمونه یک مسلمان کامل باشد. آبروی اهل‌بیت را حفظ کند و به گونه‌ای عمل کند که مسلمانان جهان که از همه کشورهای اسلامی و حتّی کشورهای غیراسلامی در حج حضور پیدا می‌کنند، جذب اهل‌بیت شوند. پیروان اهل‌بیت باید از نظر وضع لباس و حفظ ظاهر و حضور به موقع در نمازهای جماعت الگو باشند و از کارهایی که موجب وهن شیعه است بپرهیزند و کاری کنند که سایر مسلمانان، پیرو هر مکتبی که هستند، علاقمند به مکتب اهل‌بیت شوند، این یک وظیفه عمومی است برای همه کسانی که ادعای پیروی اهل بیت علیهم السلام را دارند. البته اهل‌علم وظیفه بیشتری دارند، به‌خصوص آنهایی که با زبان های زنده دنیا آشنا هستند، انتظار اهل‌بیت از اینها بیشتر از دیگران است. آنان
ص: 95
باید از مکتب اهل‌بیت دفاع کنند و به شبهات و دروغها پاسخ دهند.
این مسأله بسیار جدّی است. در سال های گذشته و این ده سالی که خداوند به ما توفیق داده، می‌بینیم همان شبهه‌هایی که در سال های اول مطرح بود، با همه دفاعی که می‌شود، باز همان شبهه‌ها را تکرار می‌کنند و این حاکی از عنادی است که دشمنان و مخالفان اهل‌بیت علیهم السلام با تشیع دارند.
: ارزیابی حضرت عالی از حج سال گذشته چیست؟
آقای ری‌شهری: به فضل خداوند، همه ساله- به دلیل ارزیابی جدی که از کارهای حج داریم و برنامه‌ریزی‌هایی که در طول سال، به حول و قوّه الهی انجام می‌شود- یک گام جلوتر از سال پیش هستیم. البته اعتراف می‌کنیم تا نقطه مطلوب فاصله داریم ولی تصوّر ما این است که با وضعیتی که عربستان ایجاد می‌کند و امکاناتی که ما در اختیار داریم، نسبت به کارهایی که می‌شود انجام داد و آنچه می‌توان انجام داد، انجام می‌گیرد.
: مدّتی است بحث خصوصی سازی عمره و حج مطرح شده و در عمره سال جاری نیز به اجرا گذاشته شده است. نظر جناب عالی در زمینه خصوصی سازی چیست؟
آقای ری‌شهری: بنده با مسأله خصوصی سازی از ابتدا مخالف بودم و دلیل آن تجربه‌ای است که در رابطه با سوریه داشتیم که متأسفانه مفاسد زیادی را به دنبال داشت و هنوز هم دارد و ان‌شاءاللَّه تلاش خواهیم کرد که مسؤولان امر را راضی کنیم تا مشکلاتی که از ناحیه خصوصی‌سازی سوریه ایجاد شده در عمره تکرار نشود.
تجربه سوریه به خوبی نشان داد که خصوصی‌سازی به مصلحت حج و عمره نیست، حتی من در یکی از جلسات هیأت دولت حضور پیدا کردم و گفتم که از نظر فرهنگی و اقتصادی، خصوصی سازی به زیان کشور است و این مسأله سبب خواهد شد که قیمت عمره و حج افرایش پیدا کند، چون سازمان حج یک سازمان دولتی است و سودی نمی‌خواهد، به فرض اگر سودی هم ببرد، سرانجام، آن را به
ص: 96
حج و عمره و در نهایت به کشور برگشت می‌دهد، اما وقتی خصوصی می‌شود بخش خصوصی به‌طور طبیعی دنبال سود است و قیمت حج و عمره گران‌تر خواهد شد، همانطور که امسال گران‌تر شد. و این به ضرر دولت است؛ زیرا زائران هنگام رفتن، ناگزیرند همانطور که در سوریه از بازار سیاه ارز تهیه می‌کنند وارد بازار آزاد ارز شوند و قیمت ارز گران می‌شود و مشکلاتی از این ناحیه برای دولت به وجود می‌آید. از نظر فرهنگی نیز مسأله روشن است. وقتی که تشکیلاتی تحت اشراف بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج، به امور فرهنگی بپردازد، قطعاً بهتر می‌تواند امور فرهنگی را سامان بدهد. در سال جاری که اولین سال تجربه عمره خصوصی بود، ما در عمل دیدیم علی‌رغم تمهیداتی که کرده بودیم و نگذاشتیم آن‌طور که تصور می‌شد عمره رها شود، اما در عین حال مشکلات جدّی به وجود آمد؛ به‌خصوص در بخش مهرجانی‌ها.
برای سال آینده- ان شاءاللَّه- برنامه ریزی خواهیم کرد تا این وضعیت تکرار نشود. اگر سؤال شود با اینکه ما مخالف بودیم پس چرا خصوصی شد؟ پاسخ آن آن است که این مشکل از سوی عربستان سعودی به وجود آمد. آنان به‌طور رسمی ابلاغ کردند که طرف قرارداد ما در ایران باید شرکت های خصوصی باشند و بر این اساس به افرادی خاص ویزا دادند و سازمان حج هم نتوانست کاری برای جلوگیری از آن انجام دهد، ولی به هرحال با شرایطی که عربستان سعودی ایجاد کرده، باید تلاش کنیم تا آن تمرکزی که در عمره وجود داشت حتی المقدور تحقّق یابد و ما در حال حاضر مشغول برنامه‌ریزی هستیم تا سال آینده عمره به شکلی ساماندهی شود که مشکلات امسال تکرار نشود و یا لا اقل کم‌تر باشد.
: شنیده شده است که خصوصی سازی از بار معنوی این سفر به شدت کاسته است. ارزیابی جناب عالی در این زمینه چیست؟
آقای ری‌شهری: البته این «به شدت» را قبول ندارم، گرچه ضعف‌هایی از لحاظ فرهنگی به خصوص در کار برخی کاروان‌های مهرجانی وجود داشت ولی با تمهیداتی که اندیشیده بودیم، حتی‌المقدور نگذاشتیم افت فرهنگی جدّی باشد.
ص: 97
: آیا خصوصی سازی حج نیز عملی می‌شود؟
آقای ری‌شهری: در شرایط فعلی، اگر مسأله غیر قابل پیش بینی به وجود نیاید تصور نمی‌کنم خصوصی سازی حج- لااقل- در پنج یا شش سال آینده تحقّق پذیرد، دلیل آن هم این است که دولت نسبت به کسانی که ثبت نام کرده و پول گرفته متعهّد است آنان را به حج اعزام کند. بنابراین، در وضعیتی که الآن هستیم نمی‌توانیم خصوصی‌سازی حج را پیش بینی کنیم مگر وضعیت دیگری پیش آید.
: بعثه مقام معظم رهبری برای تقویت بُعد معنوی حج تا کنون چه اقداماتی را انجام داده است؟
آقای ری‌شهری: بحمداللَّه در طول ده سال گذشته، بعثه مقام معظم رهبری در دو قسمت تلاش های خوبی را انجام داده:
الف: استفاده از روحانیون کار آمد که بحمداللَّه تحوّل زیادی در این زمینه به وجود آمده و تقریباً می‌توانیم بگوییم اکثر قریب به اتفاق روحانیونی که الآن مورد استفاده قرار می‌گیرند کارآیی خوبی دارند و می‌توانند زائران را خوب هدایت و راهنمایی کنند. البته بعضاً افرادی هستند که مشکل دارند که توسط ناظرهایی معیّن کرده‌ایم، متوجه ضعف کارشان می‌شویم و با آنها برخورد لازم انجام می‌شود و از گردونه اعزام خارج می‌شوند.
ب- کتاب هایی برای استفاده زائران تهیه شده و هر سال به آمار آن اضافه نیز می‌شود. به عنایت و یاری خداوند تا کنون بیش از سیصد کتاب در زمینه‌های مختلف حج، توسط معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظم رهبری منتشر شده که امیدواریم مورد استفاده عموم قرار گیرد. اخیراً پیشنهاد شد که اقدامات انجام شده توسط معاونت آموزش و تحقیقات بعثه، به اطلاع همگان برسد و امیدواریم به زودی این کار انجام شود تا همه زائران حج و عمره از کارهای انجام گرفته آگاهی یابند و ببینند که چه امکاناتی برای پیشبرد اهداف فرهنگی در بعثه مقام معظم رهبری به وجود آمده است.
ص: 98
: وپژگی های حج سال گذشته را بیان فرمایید؟
آقای ری‌شهری: در رابطه با ویژگی‌های حج سال گذشته باید بگویم که:
مجموعاً 93971 نفر از ایران به عربستان جهت زیارت خانه خدا مشرّف شدند که 1429 نفر افغانی و عراقی و 6061 نفر عوامل خدماتی و بقیه زائر بودند.
از نظر اجرایی چند نکته قابل توجه داشتیم:
1- سیاست صرفه جویی و بهینه سازی خدمات ادامه یافت، گرچه در مواردی، مسائلی پیش آمد که زائران با مشکل مواجه شدند. البته اینطور نیست که سیاست صرفه‌جویی بدون مشکل باشد، قطعاً عده‌ای نسبت به این امر اعتراض دارند و خواهان خدمات بیشتری هستند که با سیاست صرفه‌جویی نمی‌سازد، هر چند در سال آینده وضعیت تفاوت خواهد داشت؛ زیرا هم زائران از ثبت نام کنندگان جدید هستند و بیشتر آنها را افراد جوان و میان‌سال تشکیل می‌دهد و هم به دلیل این که هزینه انجام شده از زائران اخذ می‌شود.
2- مسکن در سال گذشته از وضعیت بهتری برخوردار بود و تنها مشکلی که در مکّه وجود داشت دوری راه بود که برای حل مشکل رفت و آمد زائران سال آتی- ان‌شاءاللَّه- تصمیم داریم برنامه‌ریزی کنیم و سازمان حج برنامه‌های خوبی را پیش بینی کرده است.
3- در سال گذشته طرح خانه پزشک و خدمه پزشک در کاروان‌ها اجرا شد و از مراجعه حجاج برای امور ساده به درمانگاه‌ها کاسته شد، همچنین پزشکان بر امور بهداشتی داخل کاروان نیز نظارت می‌کردند.
4- کاروان جانبازان مجدداً راه‌اندازی شد و بسیاری از مشکلات آنان حل گردید. هر چند که دیر تشکیل شد ولی خوب بود و توانست قدری از مشکلات آن عزیزان بکاهد.
5- مهمترین مسأله اجرایی که در سال گذشته داشتیم مسأله ذبح و قربانی در محل جدید بود که دولت عربستان معیّن کرده و به همین جهت مشکلات زیادی پیدا کردیم. البته اصل طرح بسیار خوب است و اگر مشکلات آن حل بشود جلوی از بین رفتن صدها هزار رأس قربانی را می‌گیرد، ما هم پیش‌بینی می‌کردیم که
ص: 99
مشکل داشته باشد ولی راهی جز این نداشتیم که قربانی‌های زائران در محل جدید ذبح شود. البته تا ساعت 2 بعد از ظهر کار خیلی خوب پیش رفت ولی بعد از ساعت 2 با خراب شدن تسمه‌های انتقال، همه برنامه‌های قبلی به هم ریخت و روز اول عده‌ای نتوانستند تکلیف خودشان را انجام دهند و قربانی خودشان را ذبح کنند و بقیه قربانی‌هایی که انجام شده بود قسمت زیادی از آن از بین رفت.
6- در نقل و انتقال هوایی مشکل داشتیم و همچنین مشکل ماشین‌های سعودی بود که در نقل و انتقال وضعیت خوبی نداشتند.
اما از بُعد سیاسی، چند نکته قابل توجه بود:
* مراسم برائت در عرفات نظم بهتری داشت و جمعیت از انسجام بهتری برخوردار بود. سال‌های قبل، برای جمع کردن جمعیت در زیر خیمه بعثه، با مشکل مواجه بودیم که طراحی شد و این مشکل تا حدود زیادی بر طرف گردید و پیام مقام معظم رهبری برای نخستین بار در تاریخ حج، در 20 سال گذشته به طور کامل خوانده شد.
* در مراسم دعای کمیل جمعیت قابل توجهی حضور داشتند که ظاهراً در سال های گذشته، جمعیت به این گستردگی نبود. البته این به دلیل آن بود که زائران ایرانی در آن زمان حضور کامل‌تری در مدینه داشتند.
* گستردگی شعارهای ضد استکباری در مسجدالحرام و در مسیر جمرات محسوس بود که البته این شعارها همانطور که حاضران در موسم حج دیدند شعارهای خود جوشی بود که جمعی از لبنانی‌ها و حجاج دیگر کشورها در مسجدالحرام و در مسیر جمرات داشتند که این هم گسترده‌تر از سال های پیش بود.
فعالیت های تبلیغی در داخل بعثه:
* جلسات سخنرانی صبح و عصر در بعثه.
* پاسخ به مسائل شرعی به‌خصوص در میقات‌ها.
* شبکه داوطلبانه گروه ارشاد. یعنی از هر کاروان 10 نفر داوطلب شد و با سازماندهی‌درجهت ساماندهی‌اعمال ورفتارزائران، اقدامات‌خوبی‌را انجام دادند.
* انتشار روزانه نشریه زائر.
ص: 100
* برگزاریِ برنامه‌های ویژه سال امام. چون سال گذشته توسط رهبر معظم انقلاب به نام «امام خمینی قدس سره» نامیده شده بود، توصیه کردیم کسانی که حج واجب به گردنشان نیست به نیابت از امام قدس سره حج انجام دهند. و بحمداللَّه تعدادی از زائران چنین کردند.
* در سال گذشته، بهبود نسبی وضعیت رفتاریِ زائران قابل توجه و محسوس بود.
7- مسأله کنترل لحظه سال تحویل از مسائلی بود که روحانیون و مدیران، پیش از فرا رسیدن عید نوروز، در مورد آن توجیه شدند، برای سال تحویل نیز بروشوری تهیه شد و ترتیبی دادیم که روحانیون با زائران باشند تا آنچه در سال قبل اتفاق افتاده بود، تکرار نشود که بحمداللَّه کنترل و مراقبت شد.
8- تلاش برای ایجاد هماهنگی بین مراجع در رابطه با مسأله قربانی بود که تا حدود قابل توجهی این طرح موفق بود.
در رابطه با فعالیت های رسانه‌ای نیز چند نکته داشتیم:
* تمرکز امور رسانه‌ای بعثه و حج در صدا و سیما و خبرگزاری. فعالیت چشمگیر صدا و سیما در بخش های مختلف داخلی و برون‌مرزی از ویژگی های فعالیت های رسانه‌ای سال گذشته بود.
* ایجاد و گسترش سایت اینترنت در بعثه.
* مهمترین مطالب نشریه زائر و پیام های امام و رهبری، اخبار و اطلاعات مربوط به کاروان ها در سایت اینترنت قرار گرفت.
* ارتباط زنده و مستقیم رادیویی و تلویزیونی، به ویژه پخش زنده دعای کمیل و مراسم برائت. در این میان مسأله پخش زنده مراسم برائت بسیار قابل توجه بود.
امیدوارم این خدمات مورد عنایت حق‌تعالی و امیرالحاج واقعی حضرت بقیة اللَّه الأعظم قرار گرفته باشد و تشکر می‌کنم از همه دست اندرکاران حج که تلاش کردند به فضل خدا حج سال گذشته با شکوه و آبرومند برگزار شد. و از خداوند متعال عاجزانه تقاضا دارم که به ما توفیق عنایت فرماید تا حج سال آتی و سال های بعد از آن را با شکوه بیشتری برگزار نماییم و بهتر بتوانیم به وظایف خودمان در خدمت به مردم و تحقّق اهداف حج ابراهیمی ان شاء اللَّه عمل کنیم.