حج در نهج البلاغه‌

نوع مقاله: اسرار و معارف حج

موضوعات


(معجم الفبایی موضوعات حج در نهج البلاغه)
خانه امن
* «بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... جَعَلَهُ ... لِلْعَائِذِینَ حَرَماً».
(خطبه 1)
«خداوند سبحان، کعبه را خانه امن و امان برای پناهندگان قرار داد.»
به فرمایش حضرت، خانه کعبه، پناهی امن برای پناه‌جویان است؛ پناه‌گاهی امن برای:
- دنیای مشوش و سرگردان از فساد و تباهی.
- جوامع شکست خورده و ظلم زده.
- انسان‌های تشنه عدالت و امنیت.
- مردم گرسنه و مظلوم.
- خانواده‌های از هم گسیخته.
- گناه‌کاران طالب عفو و رحمت.
- مجرمان و توبه‌کنندگان.
- و ...
- و حتی برای گیاهان و حیوانات.
* «بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... یَأْلَهُونَ إِلَیْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ».
(خطبه 1)

ص: 7
«خانه محترم خدا که ... مردم همانند کبوتران به آن پناه می‌برند.»
کعبه پناهی امن برای مردمان است که به‌سان کبوتران بی‌پناه و بی‌آشیان، بدان روی می‌آورند، به‌همان آرامش، به‌همان سکوت.
خدمت به حجّاج
«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ ... وَ لا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِکَ بِهَا».
(نامه 67)
«پس برای مردم حج را بپادار ... و هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان.»
دعوت به حج
«... حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ».
(خطبه 1)
«خداوند در میان انسان‌ها، شنوندگانی را برگزید که دعوت او را برای حج اجابت نمایند.»
حاجیانِ خانه خدا، دعوت‌شدگان بیت‌اللَّه هستند. پول و مال و منال و رابطه و ...
نمی‌تواند باعث این سعادت شود.
دیدار کعبه
«بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ».
(خطبه 1)
«خانه محترم خدا ... که مردم چونان تشنگان به‌سوی آن روی می‌آورند.»
حاجیان عاشق، برای دیدار خانه حق، این‌چنین با شوق و ولع به‌سوی آن هجوم می‌آورند.
هر زمانی صد بصر می‌بایدت هر بصر را صد نظر می‌بایدت
تا به هر چشمی نگاهی می‌کنی صد تماشای الهی می‌کنی
دیدار عاشقانه کعبه
«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ ... تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ».
(خطبه 192)
ص: 8
«پس آن را خانه محترم خویش ساخت که ... انسان‌ها به‌سوی آن با عشق قلب و میوه دل‌ها روی می‌آورند.»
رحمت الهی در حج
«... جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ
». (خطبه 192)
«خداوند حج را سبب و وسیله‌ای برای رحمت خویش قرار داد.»
از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: روزی شخصی به محضر پدرم وارد شد و گفت: شما خاندان رحمتید که خداوند این ویژگی را به شما عطا فرموده است.
فرمود: آری، ما چنینیم و خدا را بر این نعمت سپاس می‌نهیم.
و در بیان حضرت امیر مؤمنان در این خطبه، از جمله طرق کسب رحمت الهی، انجام فریضه حج است.
رفع نیاز مسکن حجاج
«... وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَلَّا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً»
. (نامه 67)
«و به مردم مکه فرمان ده تا از هیچ زائری در ایام حج اجرت مسکن نگیرند.»
در این نامه حضرت به فرماندار مکه دستور رسیدگی به امور حج و رفع نیاز فرهنگی و رفاهی حجاج، از جمله رفع نیاز مسکن آنان را صادر می‌کنند که در آن صریحاً اهل مکه را موظف می‌نمایند که با تأمین رایگان مسکن حجاج، آنان‌را با رویی گشاده بپذیرند که درنتیجه، این فریضه الهی، با تقویت بیشتر و شکوهی فراتر برگزار گردد.
روش طواف
«... یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلًا یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ
». (خطبه 192)
«عاشقان بیت‌اللَّه ... شانه‌های خود را با فروتنی (در سعی و طواف) می‌جنبانند و گرداگرد کعبه تهلیل (لا الهَ الّا اللَّه) بر زبان جاری می‌سازند.»
دستور حضرت در این خطبه، طواف کعبه با حالتی خاضعانه و فروتنانه است؛
ص: 9
به‌طوری‌که حج‌گزار روحیه‌ای ذلیلانه در برابر عظمت حضرت باری‌تعالی داشته باشد و در هنگام طواف نیز ذکر الهی و از جمله ذکر «لا الهَ الّا اللَّه» و شعار توحید را بر زبان جاری سازد.
ره‌آورد سفر حج
رجوع شود به «آثار حج»
زیارت خانه خدا
«وَ کَتَبَ (سبحانه) عَلَیْکُمْ وِفَادَتَهُ»
. (خطبه 1)
«و خداوند سبحان بر همه شما مقرّر داشت که به زیارت بیت‌اللَّه الحرام بروید.»
و نیز از آن حضرت نقل شده که:
«الْحَاجُّ وَ الْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَی‌اللَّهِ تَعالی أَنْ یُکْرِمَ وَفْدَهُ وَ یُحِبُّوهُ بِالْمَغْفِرَةِ»
؛ «حج و عمره‌گزار میهمان خداوندند و بر خداوند است که میهمانش را گرامی بدارد و از او با غفران خویش پذیرایی نماید.» (بحارالانوار، ج 9، ص 8)
زیورهای کعبه
«... وَ کَانَ حَلْیُ الْکَعْبَةِ فِیهَا یَوْمَئِذٍ فَتَرَکَهُ اللَّهُ عَلَی حَالِهِ ... فَأَقِرَّهُ حَیْثُ أَقَرَّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ»
. (حکمت 270)
«و اما زیورهای کعبه، اموالی بودند که خداوند آن‌را به‌حال خود گذاشت، تو نیز آن‌را به‌حال خود واگذار، همان‌طور که خدا و پیامبرش آن‌را به‌حال خود واگذاردند.»
حضرت بیان فوق را زمانی ایراد فرمودند که از وی در مورد مصرف زیورهای کعبه توسط خلیفه دوم سؤال شد و ایشان در پاسخ آن‌را جایز ندانستند و او (خلیفه) نیز از مصرف آن‌ها منصرف شد و زیورهای کعبه را به‌حال خود گذاشت.
ص: 10
سنگ‌های کعبه
«أَحْجَارٍ لا تَضُرُّ وَ لا تَنْفَعُ وَ لا تُبْصِرُ وَ لا تَسْمَعُ»
. (خطبه 192)
«سنگ‌های کعبه، که‌نه‌زیان می‌رسانندونه نفعی دارند، نه‌می‌بینند ونه می‌شنوند.»
حضرت در ادامه خطبه می‌فرمایند: خداوند همین سنگ‌ها را با این خصوصیات، در شکل بیت‌اللَّه الحرام، وسیله امتحان آدمیان ساخت.
مرکلوخ کعبه را چون قبله کرد خاک مردان باش ای جان در نبرد
کعبه مردان نه از آب و گِل است طالب دل شو که بیت‌اللَّه دل است
مولوی
* «وَ لَوْ کَانَ ... الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ»
. (خطبه 192)
«و اگر ... سنگ‌های کعبه از زمرد سبز و یاقوت سرخ و دارای نور و روشنایی بودند، دل‌ها دیرتر به شک و تردید می‌رسیدند و تلاش شیطان بر قلب‌ها کمتر اثر می‌گذاشت.»
بیان حضرت در این است که سادگی خانه کعبه، آلایه‌های ظاهرپذیری و بندگی پوچ را از بین می‌برد، چه‌بسا که شکوه و عظمت ظاهری کعبه مانند قصر پادشاهان، آنان را به عبادتی بی‌محتوا سوق دهد؛ چرا که توجه به قدرت‌های طاغوتی و قصرهای رفیع زورمداران، یک اقدام شیطانی و یک وسوسه اهریمنی و یک رویکرد شیطانی است. و عبادت خداوند نه برای شکوه خانه‌اش، که برای عظمت و جلال خود اوست. و این وسیله‌امتحانی می‌بایست این‌چنین سخت باشد تا آزمون بندگان به‌درستی صورت پذیرد.
سود بندگی در حج
«وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ ... یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌الحرام ... سودهای فراوان در این تجارتگاه عبادت و بندگی خداوند به‌دست می‌آورند.»
ص: 11
سیاست در حج
«فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ ... فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ»
. (نامه 33)
«خبرگزاری من در مغرب (شام) به من خبر داده است که گروهی کوردل و ... از اهل شام (مأموران معاویه) به‌سوی مراسم حج (به‌قصد توطئه) گسیل شده‌اند ...
پس در اداره امور خود هوشیار و سرسخت، استوار (و مراقب) باش.»
بیان حضرت در این است که نسبت به توطئه دشمنان اسلام، حتی در ایام عبادت حج نباید بی‌تفاوت بود و از آن‌جا که خود این مراقبت دشمنان، یک امر سیاسی جدی است، ورود سیاست در امر حج و مراقبت و افشای توطئه سیاسی دشمنان اسلام مورد تأکید آن امام همام است.
امام خمینی قدس سره می‌فرمایند:
«اهمیت بعد سیاسی حج کمتر از بعد عبادی آن نیست، بعد سیاسی علاوه بر سیاستش، خودش عبادت است.» (فصلنامه «میقات حج»)
شرایط قربانی
«وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلامَةُ عَیْنِهَا»
. (خطبه 53)
«کمال قربانی در این است که گوش و چشم آن سالم باشد.»
حضرت در این خطبه به چند شرط از شرایط قربانی اشاره می‌کند و آن‌ها عبارتند از این‌که: در سن خاصی باشد، سالم باشد، پیر نباشد، ناقص‌العضو نباشد، چشمش سفید نشده باشد، کوری یا لنگی نداشته باشد، دم‌بریده، گوش‌بریده، شاخ شکسته از داخل نباشد، لاغر نباشد، خصیّ نباشد، بیضه آن کوبیده نباشد، در اصل خلقت بی‌دم و نر آن بی‌بیضه نباشد.
شست‌وشوی گناهان در حج و عمره
«وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ ... یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ»
. (خطبه 110)
ص: 12
«حج و عمره بیت‌اللَّه الحرام ... شست وشو دهنده گناهان هستند.»
و نیز از امام صادق علیه السلام است که فرمودند:
«مِنَ الْحُجّاجِ ... صِنْفٌ یَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمٍ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»؛
«از حاجیان گروهی هستند که در بازگشت ... از گناه خارج می‌شوند؛ مانند زمان تولد از مادرشان (پاک می‌گردند)». (کافی، ج 4، ص 253).
بیا ای دل خدا را جستجو کن گل توحید را برگیر و بو کن
گناهان تمام عمر خود را بیا با آب زمزم شست‌وشو کن
ده‌پیری
شیطان و حج
«وَ لَوْ کَانَ ... الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ ... لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَی مُعْتَلَجَ الرَّیْبِ مِنَ النَّاسِ»
. (خطبه 192)
«اگر (ساختمان کعبه ساده نبود) ... تلاش شیطان بر قلب‌ها کمتر اثر می‌گذاشت و وسوسه‌های پنهانی او در مردم کارگر نبود.»
شیطان همواره سعی در تشکیک در قلوب اهل ایمان دارد، از آن‌جا که خانه خدا نیز برای امتحان و آزمایش بندگان بنا شده است، این وسیله امتحان می‌بایست هرچه ممکن است مؤثر و فعالیت شیطان در اطراف خانه توحید بیش از سایر نقاط باشد، تا آنان‌که ایمانشان ضعیف و دنباله‌رو شیطان هستند و خدا را فراموش می‌کنند، از اهل ایمان راستین جدا گردند. اما در این حرم امن، چنان روح توحید حاکم می‌گردد و لطف و رحمت خداوند چنان تبلور می‌یابد که شیطان را عاجز می‌کند.
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ روزی شیطان کوچک‌تر و خردتر و زبون‌تر و خشمگین‌تر از روز عرفه دیده نشده است و این نیست مگر به این‌جهت که مهربانی و گذشت و آمرزش خدا گناهان بزرگ را مورد عفو و غفران قرار می‌دهد.
طواف
«... یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلًا یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ»
. (خطبه 192)
ص: 13
«عاشقان بیت‌اللَّه الحرام، ... شانه‌های خود را باخضوع و فروتنی (در سعی و طواف) می‌جنبانند وگرداگرد کعبه‌تهلیل (لا الهَ الّا اللَّه) را بر زبان جاری می‌سازند.»
امام خمینی رحمه الله: «در طواف حرم خدا که نشانه عشق به حق است، دل را از دیگران تهی کنید، دقت کنید به معانی.» (فصلنامه «میقات حج»، ش 3)
عاشقان اول طواف کعبه جان کرده‌اند پس طواف کعبه تن فرض فرمان دیده‌اند
پیش کعبه گشته چون باران زمین بوس از نیاز و آسمان را در طوافش هفت دوران دیده‌اند
خاقانی
طواف فرشتگان
«وَ اخْتَارَ ... تَشَبَّهُوا بِمَلائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌الحرام ... همانند فرشتگانی می‌شوند که بر گرد عرش الهی طواف می‌کنند.»
عبادت در حج
«... یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌الحرام ... سودهای فراوان در این تجارت‌گاه عبادت الهی به‌دست می‌آورند.»
سراسر اعمال حج عبادت است، نیت اجرای مناسک حج توسط حجاج انجام عبادت خداوند است، و به فرمایش حضرت، در این بازار، هرچه سود است که سودهای کلانی هم هست، از جهت عبادت اوست. و حج معامله‌ای است با خداوند، که سودهای سرشار این بازار تنها با عبادت به‌دست می‌آید.
علت انتخاب سرزمین خشک مکه برای خانه خدا
«وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ ...
ص: 14
لَکَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَی حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلاءِ ...»
. (خطبه 192)
«و اگر خداوند، بیت‌اللَّه الحرام و مکان‌های مراسم حج را در میان باغ‌ها و نهرها و سرزمین‌های سبز و هموار و پردرخت و میوه و مناطق آباد قرار می‌داد، به‌همان اندازه پاداش آن سبک‌تر بود، بر حسب این‌که آزمایش و امتحان آن ساده‌تر بود.»
قرآن از زبان حضرت ابراهیم علیه السلام می‌فرماید: رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ؛ «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را (اسماعیل و آنان‌که از او به‌هم خواهند رسید) در وادی و دره‌ای بی‌کشت و زرع (در اثر بی‌آبی) نزد خانه محترم تو، سکونت دادم. پروردگارا! تا نماز بپا دارند. پس دل‌های پاره‌ای از مردم را به‌سوی آن مایل بگردان (برای حج) و ایشان را از انواع میوه‌ها روزی ده شاید که تو را شاکر باشند.» (ابراهیم: 37)
علت ساده بودن بنای کعبه
«وَ لَوْ کَانَ الْإِسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَیْهَا وَ الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ».
(خطبه 192)
«و اگر پایه‌ها و بنیان کعبه و سنگ‌هایی که در ساختمان آن به‌کار رفته است، از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و دارای نور و روشنایی بود، دل‌ها دیرتر به شک و تردید می‌رسیدند و تلاش شیطان بر قلب‌ها کمتر اثر می‌گذاشت.»
علوم دینی در حج
«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ ... فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاکِرِ الْعَالِمَ»
. (نامه 67)
«پس در حج، فتواها را به پرسش‌کنندگان ابلاغ کن و ناآگاهان را آموزش بده و با دانشمندان به گفتگو بپرداز.»
تعلیم و تعلّم زمان و مکان خاص ندارد، اولیای الهی حتّی در صحنه جنگ، این مهم
ص: 15
را به شیعیان خود آموخته‌اند. در این فرمایش علی علیه السلام ترویج و توجه به آموزش علوم دینی در حج را طی نامه‌ای به فرماندار منصوب خود در مکه فرمان می‌دهند.
حضرت امام خمینی رحمه الله در توصیه‌ای به علما می‌فرمایند:
«به روحانیون محترم عرض می‌کنم که علاوه بر آن‌که مسائل را به‌طور وضوح که همه‌کس بفهمد، در جلسات متعدد به گروه خود یاد دهید، در وقت اعمال آنان نیز مواظب آن‌ها باشید وآن‌ها را هدایت فرمایید.» (فصلنامه میقات حج، ش 32)
عمره
«إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَاعْتِمَارُهُ».
(خطبه 110)
«بهترین وسیله تقرّب به خداوند سبحان (ده چیز، از جمله) ... حج و عمره بیت‌اللَّه الحرام است.»
در این خطبه که به خطبه دیباج نیز مشهور است، حضرت در کنار حج، عمره را نیز بهترین وسیله توسل به خداوند متعال برمی‌شمارند.
عمره، شست‌وشو دهنده گناهان
«وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ ... یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ»
. (خطبه 110)
«حج و عمره بیت‌الحرام ... شست و شو دهنده گناهان هستند.»
عمره کردی، عمر باقی یافتی صاف گشتی بر صفا بشتافتی
مولوی
عمره، نابود کننده فقر
«حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ»
. (خطبه 110)
«حج و عمره بیت‌اللَّه الحرام نابود کننده فقر هستند.»
در این بیان حضرت، در کنار حج، عمره نیز می‌تواند رونق‌بخش امور اقتصادی و
ص: 16
نابود کننده فقر مسلمانان و جوامع اسلامی باشد که این مهم در اثر اطلاع مسلمین از حال یکدیگر ویا در اثر تجارت ودر نتیجه افزایش تولید و در اثر توزیع ثروت به دست می‌آید.
غار حِرا
وَ لَقَدْ کَانَ (رَسُولُ‌اللَّه صلی الله علیه و آله) یُجَاوِرُ فِی کُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لا یَرَاهُ غَیْرِی».
(خطبه 192)
«همانا پیامبر صلی الله علیه و آله چند ماه از سال را در غار حِرا می‌گذراند، تنها من او را مشاهده می‌کردم و جز من کسی او را نمی‌دید.»
بیان حضرت در این خطبه، دلبستگی و وابستگی ایشان به پیامبر صلی الله علیه و آله و تربیت او در دامان آن حضرت است. هرچند که اشاره ایشان به حرا و غار حرا که محل اعتکاف حضرت رسول صلی الله علیه و آله بوده است به‌جهت شرح اوصاف این مهبط وحی نبوده، لیکن این بیان حضرت می‌رساند که امیر مؤمنان علیه السلام در دوران جوانی به‌همراه پیامبر عظیم‌الشأن به غار حرا می‌رفته است که این نشان از عظمت مولا و اوج نزدیکی او به رسول گرامی اسلام است که راه در خلوتگه آن عزیز داشته است.
فلسفه احرام
«... قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ»
. (خطبه 192)
«روی آوردندگان به سوی بیت‌اللَّه الحرام ... لباس‌های خود را (که نشانه شخصیت هرفرد است) در آورند و پشت سر اندازند.»
یک یک اعمال و مناسک حج، دارای رموز و اسراری است و در این میان احرام آغاز راه است و از فلسفه‌های پوشیدن لباس احرام، جدا شدن از لباس‌هایی است که انسان‌ها را از یکدیگر جدا می‌سازند، لباس‌هایی که بعضاً هرکدام نشان از قوم، کشور، نژاد، شخصیت، ثروت، مقام وموقعیت هر فرد دارد. در احرام، حج‌گزاربه‌دور از منیّت‌های دنیوی، هم‌رنگ و هم‌لباس با دیگر انسان‌ها، راه خدا و خدایی شدن را برمی‌گزیند.
ص: 17
قبله مردم
«بَیْتِهِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ».
(خطبه 1)
«همانا کعبه خانه‌ای است که خداوند آن‌را قبله‌گاه انسان‌ها قرار داد.»
بیش از یک میلیارد مسلمان جهان در هر نقطه عالم، با هر رنگ و نژاد و یا قومیت و زبان و در هر پست و مقام و با هر مقدار مال و منال، یک هدف دارند، یک قبله می‌شناسند و تنها به یک سمت نماز می‌گزارند، و آن نقطه‌ای است که خداوند آن‌را تعیین کرده و تمامی انسان‌ها را به‌سوی آن خوانده است.
قدمت کعبه
«أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ علیه السلام ... بِأَحْجَارٍ ... فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ»
. (خطبه 192)
«همانا خداوند سبحان آزمایش کرد انسان‌ها را از آدم علیه السلام ... با سنگ‌هایی ... که آن‌را خانه محترم خود قرار داد.»
در این خطبه، بنای کعبه و قدمت آن قبل از حضرت آدم علیه السلام و فرزندانش بیان گردیده است. قرآن می‌فرماید: إنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذی بِبَکَّةَ مُبارَکَاً وَ هُدَیً لِلْعالَمِینَ؛ «اولین خانه‌ای که برای انسان‌ها نهاده شد همان خانه‌ای است که در مکه است. خانه‌ای مبارک و فرخنده که مایه هدایت برای جهانیان است.» (آل‌عمران: 96)
قدمت کعبه و حج
«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ ... ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ 7 وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ».
(خطبه 192)
«سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد که به‌سوی کعبه بازگردند.»
فرشتگان پس از حج آدم علیه السلام به استقبالش آمده، عرض کردند:
«یا آدَم بَرِّ حَجّکَ، طِفْ، فَقَدْ طِفْنا بِأَلْفَیْ عامٍ»؛
«ای آدم، نیک و پذیرفته باد حج تو، طواف کن که ما نیز دو هزار سال پیش از تو طواف کردیم». (فصلنامه «میقات حج»، ش 25، ص 12)
ص: 18
قربانی
«وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلامَةُ عَیْنِهَا»
. (خطبه 53)
«از نشانه‌های کمال قربانی آن است که گوشش صاف و بلند و چشمش سالم باشد.»
حضرت در این خطبه به بیان احکام قربانی و شرایط آن پرداخته‌اند. قربانی از ماده «قرب» به‌معنای نزدیکی به خداوند است. حج‌گزارِ خانه توحید با انجام این فریضه، امیال حیوانی خود را قربانی می‌کند.
و نیز آن‌حضرت می‌فرمایند:
«الصَّلاةُ قُرْبانُ کُلُّ تَقِیٍ
»؛ «نماز قربانی و موجب نزدیکی هر انسان با تقوا به خداوند است.» (حکمت 136)
کعبه، پناهگاه بی‌پناهان
«جَعَلَهُ (سُبْحَانَهُ) ... لِلْعَائِذِینَ حَرَماً»
. (خطبه 1)
«خداوند (سبحان) ... کعبه را خانه امن برای پناهندگان قرار داد.»
در میان علمای شیعه حکمی است که در آن اتفاق‌نظر وجود دارد و آن این است که چنانچه مجرمی، به حرم پناهنده شود، در داخل حرم نمی‌توان او را قصاص کرد و یا بر او حد جاری ساخت. او در امان است، مگر این‌که از لحاظ غذا و آب در مضیقه و سختی قرار گیرد و ناگزیر شده، از حرم خارج گردد». قرآن می‌فرماید: وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً؛ «هرکس وارد آن‌جا (حرم) شود، در امنیت است.» (فصلنامه «میقات حج»، ش 8، ص 44)
کعبه، حق واجب دارد
«... فَرَضَ حَقَّهُ»
. (خطبه 1)
« (خداوند سبحان) ... ادای حق کعبه را واجب گردانید.»
کعبه، این خانه محترم خداوند، به‌فرمایش حضرت، بر مردمان حق واجبی دارد که باید ادا شود. و حق آن، احترام کردن، حفظ حرمت، روی آوردن به آن، طواف و حج با شکوه است.
ص: 19
کعبه، در سرزمین بد آب و هوا
«بَیْتَهُ الْحَرَامَ ... ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً»
. (خطبه 192)
«خانه محترم خداوند که آن را در سنگلاخ‌ترین مکان‌ها و بی‌گیاه‌ترین زمین‌ها و تنگ‌ترین درّه‌ها و میان کوه‌های خشن و سنگریزه‌های فراوان و چشمه‌های کم آب و آبادی‌های از هم دور، قرار داد.»
امیرمؤمنان علیه السلام راز قرار گرفتن کعبه در این سرزمین خشک و کم آب و علف را وجود سختی‌های سفر و وسیله‌ای قوی‌تر برای آزمایش و امتحان بندگان برمی‌شمارند.
کعبه، عَلَم و نشانه اسلام
«جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلْإِسْلامِ عَلَماً»
. (خطبه 1)
«خداوند سبحان، کعبه را برای اسلام، نشانه گویا قرار داد.»
خداوند، کعبه را نشانه و پرچم اسلام قرار داد؛ پرچمی که همواره می‌بایست برافراشته بماند و درفش هر مکتب و هر ملت هرچه مستحکم‌تر باشد، نشان از استحکام و برقراری صاحب آن عَلَم دارد و کعبه باشکوه‌ترین پرچم در جهان است.
کعبه، مایه قدرت حکومت اسلامی
«وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ ... فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا»
. (نامه 47)
«خدارا، خدارا درباره‌کعبه ... که‌اگر ترک‌شودوخلوت‌گردد، مهلت‌داده نمی‌شوید.»
از مهم‌ترین رموز و آثار کعبه، نقش آن در استحکام و اقتدار اسلام و حکومت اسلامی است و در اهمیت آن همین بس که حضرت این بیان را در بستر شهادت به حسنین علیهما السلام و در وصیت خود ایراد فرمودند.
کعبه، مرکز اجتماع انسان‌ها
فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ ... فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ».
(خطبه 192)
«پس خداوند کعبه را مرکز اجتماع ... سر منزل و مقصود سفرها گردانید.»
ص: 20
حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای- مدّ ظلّه العالی-: «حج یک مرکز اجتماع است؛ چرا که خداوند متعال می‌توانست برای زیارت خانه خدا تمام دوره سال را بگذارد. اگر فقط رفتن و دور خانه خدا طواف کردن و حال و توجه پیدا کردن بود، چه لزومی داشت که همه مردم دنیا موظف باشند که در یک روز و در یک مقطع زمانی و در روزهای مشخصی خانه خدا را زیارت کنند.» (فصلنامه «میقات حج»، ش 4)
کعبه، مظهر عبودیت و تواضع بندگان
بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ»
. (خطبه 1)
«کعبه، این قبله مسلمانان جهان، در تمام لحظات سال، شاهد سجود و خضوع بندگان در برابر عظمت و عزت خالق بی‌همتای عالم است.»
کعبه محور طواف حج‌گزارانی است که همه‌ساله شکوه بندگی و اطاعت محض را در برابر تنها شایسته بندگی، به نمایش می‌گذارند.
کعبه، وسیله امتحان آدمیان
«أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ علیه السلام إِلَی اْلآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ ... فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ»
. (خطبه 192)
«همانا خداوند سبحان، انسان‌های پیشین از آدم علیه السلام تا آیندگان این جهان را ...
به‌وسیله بیت‌اللَّه الحرام آزمایش کرد.»
پس، بنای کار بر آزمایش انسان‌ها بوده است؛ آزمایشی سخت و دشوار.
در حدیث آمده است:
«وَ هَذا بَیتٌ استَعْبَدَ اللَّهُ بِهِ خَلقَه لِیَختَبِرَ طاعَتهُم فی اتیانِهِ، فَحَثَّهُمْ عَلی تَعْظیمِهِ وَ زِیارَتِه»؛
«این خانه‌ای که خلق را از رهگذران به عبادت فراخواند تا طاعت آنان‌را در آمدن به‌سوی آن بیازماید، لذا آنان را به بزرگداشت این خانه واداشته است.» (بحار، ج 99، ص 29).
ص: 21
کعبه، وعدگاه آمرزش الهی
«بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... یَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌اللَّه الحرام ... به‌سوی وعدگاه آمرزش الهی می‌شتابند.»
لباس احرام
«... قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ»
. (خطبه 192)
«عاشقان بیت‌اللَّه ... (هنگام احرام) لباس‌های خود را که نشانه شخصیت هر فرد است در آوردند و پشت سراندازند.»
حاجی در میقات، بابیرون کردن لباس‌های شخصیتی خود، لباس احرام را که عبارت از دو تکه پارچه ساده و ندوخته است، بر تن می‌کند و با گفتن لبیک، مُحرم می‌گردد.
مراقبت بیگانگان در مراسم حج
«فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ ... فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیب»
. (نامه 33)
«مأمور و گزارشگر من خبر داده است که گروهی از کوردلان و ... از اهل شام (به‌قصد توطئه) به‌سوی مراسم حج در مکه روی آورده‌اند ... پس در اداره امور خود هشیار و سرسخت و استوار (مراقب) باش.»
همواره در طول تاریخ اسلام، این مکتب آسمانی مورد تاخت و تاز دشمنان بوده است. از همان آغاز که اسلام پدید آمده، دشمنان سرسخت آن نیز ظاهر شدند و در برابر آن صف‌آرایی کردند. آنان هر فرصتی را برای ضربه زدن به این دین حنیف از دست نمی‌دهند. و در این میان هر ارزشی که در اسلام مهم‌تر باشد بیشتر مورد هجوم قرار می‌گیرد. و از آن جمله است کعبه و حج و این مراسم عظیم عبادی- سیاسی.
و بر مسلمانان است که مراقب فعالیت دشمنان در این اجتماع پرشکوه باشند.
حضرت امیر مؤمنان علیه السلام نیز دقیقاً به این امر مهم توجه داده و والی مکه را از توطئه بیگانگان و جاسوسان معاویه هشیار و دستور مراقبت بیشتر به وی را صادر می‌کنند.
ص: 22
مسکن حجاج
«... وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَلَّا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً».
(نامه 67)
«و به مردم مکه فرمان بده تا از هیچ زائری در ایام حج اجرت مسکن نگیرند.»
حضرت با توجه به لزوم رفع نیازمندی‌های حجاج و از همه مهم‌تر نیاز مسکن آنان، طی فرمان فوق که به قثم‌بن عباس، فرماندار منصوب خود در شهر مکه صادر می‌نمایند، لزوم تأمین مسکن حجاج را از طریق مردم مکه به‌صورت رایگان بیان می‌کنند.
مکه
- رجوع شود به «وصف سرزمین مکه».
منافع حج
«... یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌اللَّه الحرام ... سودهای فراوان در این بازار عبادت الهی به دست می‌آورند.»
به فرمایش حضرت، حج سودها و منافع بسیاری دارد؛ سودهای دنیوی و سودهای اخروی که حضرت در این بیان سودهای اخروی در بازار عبادت الهی را که نصیب حج‌گزار می‌گردد، یاد آورد می‌شوند.
نابودی فقر در حج و عمره
«حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ».
(خطبه 110)
«حج و عمره خانه خدا، نابودکننده فقر هستند.»
نابودی فقر که نتیجه رونق اقتصادی یک جامعه و ایجاد زمینه‌های رفاه و بی‌نیازی مردم است، از آثار دنیوی حج و عمره شمرده شده است.
وصف حجّاج
* «... تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ»
. (خطبه 192)
ص: 23
« (عاشقان بیت‌اللَّه) ... به‌سوی کعبه با عشق قلب و میوه دل‌ها روی می‌آورند.»
این فرمایش حضرت برگرفته از آن دعای ابراهیم خلیل است که در سوره ابراهیم آیه 37 آمده است که از خداوند چنین می‌خواهد: رَبَّنا ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوی إِلَیْهِمْ؛ «خدایا! دل های مردم را به‌سوی آن متوجه گردان که هوای آن را در سر بپرورند.»
* «... یَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌اللَّه الحرام ... به‌سوی وعدگاه آمرزش الهی می‌شتابند و از هم پیشی می‌گیرند.»
در این بیان، حضرت علاوه بر این‌که بیت‌اللَّه را محل غفران الهی می‌خواند، حجاج خانه خدا را محتاج و طالب و حتی حریص آمرزش الهی شمرده، آنان را برای وصول به این وعدگاه شتابان و مشتاق می‌داند.
* «... یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت‌شوندگان به حج بیت‌الحرام ... سودهای فراوان در این تجارتگاه عبادت الهی به‌دست می‌آورند.»
حجاج خانه خدا به بازار می‌روند و معامله‌ای را انجام می‌دهند؛ معامله‌ای که در آن خسران و ضرر نیست، تجارتی که سودهای فراوان دارد. بازار آن، تجارتگاه عبادت خداوند؛ یعنی مکه و حج است. بندگی و عبادت می‌دهند و غفران و جنت خداوند می‌خرند.
* «یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلًا»
. (خطبه 192)
«عاشقان بیت‌اللَّه الحرام ... شانه‌های خود را با خضوع و فروتنی می‌جنبانند (در سعی و طواف).»
حالت ذلت و فروتنی حجاج در برابر حق، که اوج نمادین آن در هروله پدیدار می‌گردد، نشان از تواضع آن‌ها در برابر خالق بی‌همتا در کل اعمال حج و سپس در تمامی افعال زندگی دارد.
ص: 24
* «یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ»
. (خطبه 192)
« (عاشقان بیت‌اللَّه الحرام) گرداگرد کعبه، تهلیل (لا الهَ الّا اللَّه) را خالص برای خداوند بر زبان جاری می‌سازند.»
حجاج خانه خدا در این بیان حضرت: «بر گرد خانه خداوند طواف می‌کنند». در طواف و حجشان نیتی للَّه‌و خالص دارند. آنان ذکر توحید و یگانگی خدا را بر زبان و در دل جاری می‌سازند.
* «وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ»
. (خطبه 1)
« (دعوت شوندگان به خانه خدا کسانی هستند که) پای بر جای پا و جایگاه پیامبران الهی می‌نهند.»
پا جای پای انبیا گذاردن و در مقام آن‌ها ایستادن، به‌معنای پیروی از انبیای الهی است که هرکدامشان در این وادی عشق، حج خانه کرده‌اند. و حاجی در این مکان، حرکت در مسیر آن‌ها و پیروی آنان را درنظر دارد.
* «وَ یَرْمُلُونَ عَلَی أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ»
. (خطبه 192)
« (عاشقان بیت‌اللَّه الحرام) در اطراف خانه خدا طواف می‌کنند، در حالی‌که موهایشان آشفته و بدن‌هایشان پر گرد و غبار است.»
شیفتگان خانه مقصود، به‌محض دیدار کعبه، سر از پا نشناخته، به عشق معبود، با همان سر و وضعِ به‌هم ریخته هر مسافر خسته، با جانی تازه و فراموش از رنج سفر، به‌سوی بیت‌اللَّه الحرام می‌شتابند.
* «تَشَبَّهُوا بِمَلائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ»
. (خطبه 1)
«دعوت شوندگان حج بیت‌الحرام مانند فرشتگانی می‌شوند که بر گرد عرش الهی طواف می‌کنند.»
حجاج خانه خدا، در طوافشان، بسان فرشتگانی می‌گردند که با تمام وجود و از روی اخلاصِ تمام و صفای دل، بر گرد خانه حق می‌گردند.
ص: 25
عاشقان اول طواف کعبه جان کرده‌اند پس طواف کعبه تن فرض فرمان دیده‌اند
پیش‌کعبه گشته چون باران زمین بوس از نیاز وآسمان را در طوافش هفت دوران دیده‌اند
در طواف کعبه جان ساکنان عرش را چون حلی دلبران در رقص و افغان دیده‌اند
(خاقانی)
* «وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ»
. (خطبه 192)
«عاشقان بیت‌اللَّه ... بر اثر اصلاح نکردن موهای سر، قیافه زیبای خود را به زشتی گراییده‌اند.»
امیر مؤمنان در این خطبه که به «خطبه قاصعه» نیز مشهور است، مواردی از توصیف حجاج را بی‌توجهی به وضعیت آراستگی ظاهری در اثر از خود بی‌خود شدن آنان هنگام دیدار خانه خدا، برمی‌شمارد.
حجّاجی که در اثر راه طولانی و سفری سنگین و سخت با وضعیت ظاهری پریشان به محض دیدار کعبه، با همان شکل آشفته، به‌سوی خانه دوست هجوم می‌آورند.
* «یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ»
. (خطبه 1)
« (زائران بیت‌اللَّه الحرام) چون تشنگان به‌سوی آن (کعبه) روی می‌آورند.»
حجاج بیت‌اللَّه الحرام، چنان با شور و ولع به کعبه روی می‌آورند که گویی تشنگانی هستند که برای نوشیدن آبی که به آن محتاج‌اند، به آبشخور و چشمه حیات می‌رسند.
* «حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ»
. (خطبه 1)
«خداوند سبحان از میان انسان‌ها، شنوندگانی را برگزید که دعوت او را برای حج اجابت کنند و تصدیق سخن او بنمایند.»
حضرت در این بیان، پنج توصیف از حجاج بیان کرده، می‌فرمایند حاجیان:
1- انتخاب شده خداوندند.
2- در برابر فرمان خداوند گوش شنوا دارند.
3- برای حج بیت‌الحرام دعوت شده‌اند.
ص: 26
4- دعوت حق را لبیک می‌گویند.
5- فرمان الهی وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ ... را تصدیق و اطاعت می‌کنند.
وصف سرزمین مکه
«أَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً»؛ «سنگلاخ‌ترین مکان‌ها است.»
«أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً»؛ «بی‌گیاه‌ترین زمین‌ها است.»
«أَضْیَقِ بُطُونِ الْأَوْدِیَةِ قُطْراً»؛ «تنگ‌ترین دره‌ها است.»
«بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ»؛ «در میان کوه‌هایی خشن واقع است.»
«وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ»؛ «و سنگریزه‌های فراوان.»
«وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ»؛ «و چشمه‌های کم‌آب.»
«وَ قُرًی مُنْقَطِعَةٍ»؛ «و آبادی‌های از هم دور.»
«لا یَزْکُو بِهَا خُفٌّ»؛ «که نه شتر در آن‌جا آرامش دارد.»
«وَ لا حَافِرٌ وَ لا ظِلْفٌ»؛ «و نه گاو و گوسفند در آن فربه می‌شوند.»
ابراهیم علیه السلام نیزگفت:
رَّبَنا إنّی أسْکَنْتُ بِوادٍ غَیْرِ ذِی ذَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ المُحَرَّم
؛ «پروردگارا! در میان درّه‌ای اسکان گزیدم که غیر قابل کشت‌است، در کنار خانه‌محترم تو.»
حضرت در این بیان کعبه را ساخته شده از سنگ‌هایی می‌شمارند که خود آن سنگ‌ها به تنهایی بی‌فایده و بی‌اثرند و مانند همه سنگ‌های دیگر عالم، چشم و گوش و نفع و ضرر ندارند، اما وقتی که از آن‌ها بنایی ساخته می‌شود، ارزش بنا را می‌یابند و وقتی آن بنا به‌نام بیت‌اللَّه سر پا می‌شود، و به خود حضرت باری‌تعالی منتسب می‌گردد، ارزش و تقدّسی بی‌نظیر یافته و قابل احترام می‌شود، که قبله اهل عالم می‌گردد و طواف و حج آن بر تمامی انسان‌ها فرض می‌شود.
وقت کوچ از عرفات
«وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ ... حِینَ ... یَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَی مِنًی»
. (نامه 52)
«و نماز مغرب را با مردم زمانی بخوان ... که حاجیان از عرفات به منا کوچ می‌کنند.»
ص: 27
مشرکین پیش از غروب هور از عرفات روانه می‌شدند، پیامبر صلی الله علیه و آله با این جریان مخالفت کرد و بعد از غروب به‌راه افتاد.
امام صادق علیه السلام هنگام کوچ از عرفات فرمود: از این ازدحام می‌ترسم که مبادا در آزار و زحمت کسی سهیم باشم و دعا کرد که: «خدایا! به تو پناه می‌برم از این‌که ستم کنم یا زیر بار ستم روم یا قطع رحم کنم یا همسایه‌ای را بیازارم.» (کافی، ج 4، ص 467)
وجوب ادای حقّ کعبه
«بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... فَرَضَ حَقَّهُ»
. (خطبه 1)
«خداوند ادای حق خانه محترمش (کعبه) را واجب گردانید.»
ادای حق کعبه این است که خالی نماند، مسلمانان به زیارتش بروند و حج آن را هرچه باشکوه‌تر برگزار کنند و در انجام حج به اسرار و رموز و آثار آن توجه نمایند و به‌وسیله آن هرچه بیشتر به خداوند سبحان نزدیک شوند و حق اولیای الهی را بشناسند.
وجوب حج
«وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ»
. (خطبه 1)
«و خداوند حج خانه محترم خود را بر شما واجب گردانید.»
حج بیت‌اللَّه الحرام که همان حجّةالاسلام است، بر هر فرد مسلمان که استطاعت لازم را داشته باشد، واجب است.
ورود به خانه خدا
«بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ»
. (خطبه 1)
«خانه محترم خداوند، که مردم چون تشنگان به آن وارد می‌شوند.»
ابان گوید: با امام صادق علیه السلام میان حرمین سوار کجاوه بودیم، آن حضرت نزدیک حرم پیاده شده، غسل نمود و نعلین به‌دست گرفت و پابرهنه به حرم وارد شد، من نیز چنین کردم. فرمود: «هرکه بر آستان خداوند فروتن شد و چنین رفتار نمود که در من
ص: 28
مشاهده کردی، خدا از او صد هزار سیّئه بزداید و برایش صد هزار حسنه بنویسد و صد هزار درجه بالا برد و صد هزار حاجت روا کند. (کافی، ج 4، ص 398)
امام صادق علیه السلام همچنین فرمودند: «هرکه با وقار داخل مکه شد، گناهش آمرزیده است، پرسیدند چگونه؟ فرمود: بی‌تکبر و جبروت داخل شود». (کافی، ج 4، ص 402)
وسیله تقرّب به خداوند
«إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ».
(خطبه 110)
«همانا بهترین چیزی که انسان‌ها می‌توانند به‌وسیله آن به خداوند سبحان نزدیک شوند و تقرّب جویند (ده چیز، از جمله:) حج و عمره بیت‌اللَّه الحرام است.»
وظایف امیرالحاج، آموزش حج
«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ ... فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ».
(نامه 67)
«پس حج را برای مردم بپا دار ... و فتاوای صادره را به پرسش‌کنندگان ابلاغ کند وناآگاهان را تعلیم ده.»
در این فرمان، حضرت پس از برپایی حج، لزوم تعلیم فتاوای دینی و آموزش حجاج را به‌عنوان وظایف دیگر حکومت اسلامی و سرپرست حجاج به فرماندار منصوب خود در مکه ابلاغ می‌کنند.
امام خمینی قدس سره می‌فرمایند: «یکی دیگر از وظایف مهم، قضیه آشنا کردن مردم است به مسائل حج، آدم بسیار می‌بیند که حج می‌روند، زحمت می‌کشند، لیکن مسأله حج را نمی‌دانند.»
وظایف امیرالحاج، رفع نیاز حجاج
«وَ لا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِکَ»
. (نامه 67)
«و (در حج) هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان.»
ص: 29
رفع نیاز محتاجان و از همه مهم‌تر رفع نیاز حاجیان، از وظایف دیگر حکومت اسلامی است که در حج توسط سرپرست حجاج، اعمال می‌گردد.
وظایف امیرالحاج، تبلیغات حج
«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ»
. (نامه 67)
«حج را برای مردم بپای دار و روزهای خدا را یادشان بیاور.»
یادآوری روزهای الهی و ایام‌اللَّه، تبلیغ و اشاعه معروف‌ها و اعمال حسنه و تبلیغ اسلام ناب، از وظایف سرپرست حجاج در این فریضه الهی است. در ضمن تبلیغات حج می‌تواند در تشویق و تهییج مردم به اقامه قسط و عدل و شکوه بیشتر مراسم حج کمک نماید و عشق و علاقه مسلمانان را به روزهای خوب پیروزی و روزهای بزرگ تاریخ اسلام افزایش و به روزهای مهم مرگ و معاد متوجه گرداند.
وظایف امیرالحاج، بررسی نیاز حجاج
«وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ ... وَ لا حَاجِبٌ الَّا وَجْهُکَ»
. (نامه 67)
«در بامداد و شامگاه در یک مجلس عمومی با آنان (حجاج) بنشین. و جز چهره‌ات، دربان و مانعی میان تو و ایشان وجود نداشته باشد.»
سرپرست حجاج باید مستقیم و بدون واسطه با حجاج روبه‌رو شود، مسائل و مشکلاتشان را از نزدیک بررسی نماید. چه‌بسا نظریات و مشکلات حجاج به‌خوبی به وی منتقل نشده و چه‌بسا عوامل خدماتیِ حج مسؤولیتشان را به‌خوبی انجام نداده باشند.
وظایف امیرالحاج، گفتگو با دانشمندان
«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ ... وَ ذَاکِرِ الْعَالِمَ»
. (نامه 67)
«در حج با دانشمندان به گفتگو بپرداز (و تذکرات لازم را به یادشان آور.»
هماهنگی علما در آموزش و هدایت حج‌گزاران، از ضروریات بی‌تردید اجتماع عظیم اسلامی است که هم مناسک حج را خوب بدانند و هم با اخلاقیات سفر و اسرار حج و معارف این دریای بی‌کران عرفان الهی آشنا شوند.
ص: 30
هروله
«... یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلًا»
. (خطبه 192)
«عاشقان بیت‌اللَّه الحرام) شانه‌های خود را با خضوع و فروتنی (در سعی و طواف) می‌جنبانند (و هروله می‌کنند).»
هروله شکل خاصی از دویدن است که حجاج با شباهت دویدن اشتران، کبر و غرور راه رفتن را دور می‌ریزند و در برابر حق‌تعالی، خاضعانه مراتب ذلّت و حقارت خویش را به‌نمایش می‌گذارند و بسیار زیبا ارزش فروتنی و افتادگی در برابر همنوع را می‌آموزند و تمرین می‌کنند.
* «... یَرْمُلُونَ عَلَی أَقْدَامِهِمْ»
. (خطبه 192)
« (عاشقان بیت‌اللَّه الحرام) بر پاهایشان هروله می‌کنند.»
هروله از مستحبات سعی است که مردان حج‌گزار در فاصله‌ای مشخص از مسعی را به‌حالت هروله می‌دوند.
همبستگی مسلمانان در حج
فَرَضَ اللَّهُ ... الْحَجَّ تَقْرِبَةً لِلدِّینِ»
. (حکمت 252)
«خداوند حج را برای نزدیکی و همبستگی مسلمانان، واجب گردانید.»
همبستگی و وحدت مسلمانان ضرورتی است انکارناپذیر و کعبه به‌عنوان قبله واحد مسلمانان و حج به‌عنوان بزرگ‌ترین همایش جهانی توحیدی، تأثیری شگرف در این امور مهم دارند:
همبستگی کشورهای مسلمان؛
همبستگی افکار و اندیشه‌های اسلامی؛
همبستگی ملت‌های مسلمان؛
و همبستگی افراد در این دین الهی.
یک‌رنگی در حج
«قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ»
. (خطبه 92)
ص: 31
« (عاشقان بیت‌اللَّه الحرام) لباس‌های خود را که نشانه شخصیت هر فرد است درآورند و پشت سر اندازند.»
در اجتماع پرشکوه حج، خیل عظیم حجاج با لباس بی‌تکلّف و ساده احرام، علاوه بر حذف شخصیت‌های کاذب، یک شکل و یک‌رنگ و متحد و همدل، ندای توحید سرمی‌دهند.