سفرهای حج محدث قمّی (نوّراللَّه مرقده)

نوع مقاله: خاطرات

نویسنده

موضوعات


محدث بزرگوار و نامدار سده اخیر، حاج شیخ عباس قمی (حدود 1294- 1359 ق.، از مردان موفق و از خدمتگزاران بزرگ دین و آیین تشیع است. او با حداقل امکانات- بلکه امکاناتی در حد صفر- و بدون بهره جستن از بیت‌المال و تصدّی مسؤولیت های حسّاس، منشأ خدمات و آثار بسیار بود.
در خطابه و منبر وعظ، از خطیبان درجه اول تشیع و از کسانی بود که در حوزه مشهد و قم و نجف، عالمان بزرگ و زهاد و وارستگان و مخلصان جزء مستمعان او بودند و گاهی برای استفاده از منبر او از شهری به شهر دیگر مسافرت می‌کردند. (1) در مشهد به دعوت مرحوم آیةاللَّه حاج آقا حسین قمی قدس سره، در قم به دعوت مؤسّس حوزه، مرحوم آیةاللَّه حاج شیخ عبدالکریم حائری قدس سره، و در برخی شهرهای دیگر به دعوت بزرگان آن شهرها منبر می‌رفت. منبرش شیفتگان زیادی داشت و تأثیرگذاریِ زیادتری. از میان کسانی که در نجف پای منبر او حاضر می‌شدند، می‌توان از این بزرگان یاد کرد: حضرات آیات: شیخ محمد حسین کاشف الغطا، سید عبدالهادی شیرازی، شیخ محمّد حسین اصفهانی، شیخ محمد علی کاظمینی، شیخ موسی خوانساری، سید جمال گلپایگانی، سید هادی میلانی، سید ابوالقاسم خویی و گاهی هم آیةاللَّه سید ابوالحسن اصفهانی (قدّس اللَّه اسرارهم). (2)


1- مانند آخوند ملا عباس تربتی رحمه الله که در ماه رمضانی که محدث قمی در مسجد گوهرشاد منبرمی‌رفت، از تربت یه مشهد مسافرت کرد. نک: سیمای فرزانگان، ص 153
2- نک: مفاخر اسلام، ج 11، ص 383

ص: 167
در حوزه درس اخلاق او درمشهد، حدود یکهزار نفر از فضلا و طلاب شرکت می‌کردند و به شدت تحت تأثیر قرار می‌گرفتند. (1) مقبول خاص و عام بود و زهد و ورع او زبانزد همه.
حضرت آیةاللَّه بهجت (دامت برکاته) درباره ایشان می‌گویند:
من با حاج شیخ عباس زیاد مصاحبت داشتم و از ایشان قضایایی دارم؛ یکی از آنها این است که وقتی در نجف به ایشان عرض کردم: شرح اصول کافی، تألیف ملا صالح مازندرانی را کسی دارد و می‌خواهد بفروشد، می‌خواهید برای شما بخرم؟ فرمودند: بلی. رفتم و کتاب را از کتابفروش، که مالک نزد او برای فروش گذاشته بود، به صد و پنجاه فلس خریدم و برای ایشان آوردم. حاج شیخ خیلی خوشحال بود، هم از مطالب کتاب و هم از خط آن.
خیلی هم از من تشکر کرد، ولی به من فرمودند: برو ببین، نکند صاحبش در معامله مغبون و از فروش پشیمان شده باشد و می‌خواهد پس بگیرد یا پول بیشتری می‌خواهد. رفتم پیش کتابفروشی و سؤال کردم و او گفت: صاحبش فروخت و رفت، به همان قیمت هم راضی بود؛ چون قیمت کتاب همان بود.
حاج شیخ این طور دقت داشت که نکند طرف مغبون شده باشد و می‌خواهد کتاب را پس بگیرد و یا پول بیشتری می‌خواهد؛ اگر چنین است، پول بیشتری به او می‌دهیم که نکند فردای قیامت گرفتار باشیم؛ حتی وقتی به ایران رفته بودند باز برای من پیغام دادند که اگر صاحب کتاب پیدا شد و دیدید مغبون و پشیمان است، به من خبر دهید.
آیةاللَّه بهجت آن گاه با حالتی خاص فرمودند: «لا اله الا اللَّه، سابقاً چه افرادی بودند!» (2) استاد محمود شهابی رحمه الله درباره تأثیر سخن ایشان گفته‌اند:
مرحوم حاج شیخ عباس قمی، بی‌اغراق و مبالغه، خود چنان بود که برای دیگران می‌خواست و چنان عمل می‌کرد که به دیگران تعلیم می‌داد. سخنان و مواعظ او چون از دل خارج می‌شد و با عمل توأم می‌بود، ناگزیر بر دل می‌نشست و شنونده را به عمل وا می‌داشت. هرکس او رابا آن حال صفا و خلوص می‌دید، عالم بود یا جاهل، عارف بود یا عامی، بازاری بود یا اداری، فقیر بود یا غنی، و سخنان سر تا پا حقیقت را از او می‌شنید، بی‌اختیار انقلابی در حال وی پدید


1- الفوائد الرضویة، ص «د»، مقدمه مرحوم شهابی.
2- مفاخر اسلام، ج 11، ص 380

ص: 168
می‌آمد و تحت تأثیر بیانات صادقانه و نصایح مشفقانه او واقع می‌شد و به فکر اصلاح خویش می‌افتاد. (1) آیةاللَّه آقا باقر سلطانی رحمه الله نیز درباره منبر محدث قمی گفته‌اند:
منبر ایشان به سبکی بود که اگر انسان دل می‌داد و به مطالب ایشان توجه می‌کرد، منقلب می‌شد. نحوه گفتارشان طوری بود که مستمع را عوض می‌کرد.
وقتی عوالم قیامت و عالم برزخ را بیان می‌کرد، موضوع را مجسم و شخص به خواب غفلت رفته را بیدار و متنبه می‌کرد. منبری انسانساز داشت. چقدر افراد که به برکت نصایح ایشان منتبه شدند و به راه صلاح و هدایت آمدند! واقعاً کلامش در قلب اثر می‌کرد. البته این به سبب واقعیت و معنویتی بود که درخودش وجود داشت. اصلًا آن سبک ساده زندگی کردن و وضع لباس و طرز رفتار ایشان، خود، مؤدِّب انسان و الگویی برای اهل علم بود. (2) علاوه بر عرصه منبر و وعظ و خطابه، در میدان تألیف نیز یدی طولا داشت و به رغم عمر نه چندان طولانی‌اش (66 سال) آثاری تأثیر گذار و بس پربرکت از خود به جای گذاشت که در جای جای عالم تشیع منتشر شده و شیفتگان بسیاری یافته است؛ از جمله:
مفاتیح الجنان، منتهی الآمال، نفس المهموم، سفینة البحار و تتمّة المنتهی. دو کتاب اول را کسی نمی‌داند تا کنون چند بار و چه تعداد چاپ شده است؛ شمارگان مفاتیح از میلیونها نسخه گذشته و آثارش از زمان حیات تا کنون مورد استفاده خواص و عوام بوده است که این توفیق کم نظیر است.
باری، ایشان به رغم تنگدستی و زهد و احتیاط فوق العاده و کثرت کار و اشتغال دائمی به تألیف، مردی سیّاح و اهل سفر و زیارت بود؛ به طوری که در مدت عمر، چهار بار به حج، بیش از بیست بار به زیارت عتبات (در ایام اقامت در مشهد و قم)، دفعات بسیار به زیارت امام رضا علیه السلام، چهار بار به بعلبک، شش بار به شام و یک بار به هند عزیمت کرد. اما آنچه اینجا مدّ نظر است، سرگذشت سفرهای حج اوست که با استفاده از یادداشتهای خود ایشان تقدیم می‌شود. گفتنی است که عمده منبع ما در این مقاله، کتاب سودمند مفاخر اسلام، ج 11 و 12 یعنی: «محدث نامی حاج شیخ عباس قمی چهره درخشان روحانیت شیعه» است که نویسنده پر کارِ معاصر، حضرت حجّةالاسلام والمسلمین آقای دوانی (دامت افاضاته)، تألیف کرده‌اند.


1- الفوائد الرضویة، ص «ج، د»، مقدمه مرحوم شهابی.
2- مفاخر اسلام، ج 11، ص 381

ص: 169
سفرهای حج محدث قمی به ترتیب در این سالها بوده است:
1. 1318 ق. از نجف اشرف، تقریباً در 24 سالگی، پیش از تأهل.
2. 1329 ق. از قم، تقریباً در 35 سالگی، ظاهراً پیش از تأهل.
3. 1341 ق. از مشهد، تقریباً در 47 سالگی، پس از تأهل.
4. 1347 ق. از مشهد، تقریباً در 53 سالگی، پس از تأهل.
پیش از شرح سفرهای حج محدث قمی، ذکر شهرهای اقامت ایشان در طول عمر مناسب است:
الف) محدث قمی در حدود سال 1294 ق. در شهر مقدس قم متولد شد و مقدمات علوم دینی را در این شهر گذراند.
ب) در سال 1316 ق. برای تحصیل علم، روانه نجف اشرف گردید و تا سال 1318 که حج گزارد مقیم نجف بود، اما پس از سفر حج، به قم باز گشت.
ج) در سال 1319 ق. مجدداً از قم به نجف رفت و تا سال 1322 در آنجا بود.
د) سال 1322 ق. به قم بازگشت و تا سال 1329 مقیم قم بود و دوباره به حج مشرف شد و سپس به قم بازگشت.
ه) درسال 1332 ق. به مشهد تشرف یافت و بیست و دو سال؛ یعنی تا سال 1354، در همین شهر بود.
و) در سال 1354 ق. بر اثر اوضاع پیش آمده در ایران- از جمله حوادث مسجد گوهرشاد و کشف حجاب و تبعید مرحوم آیةاللَّه حاج آقا حسین قمی (رضوان‌اللَّه علیه) به عراق و انس زیاد و حشر و نشر محدّث قمی با ایشان- راهی نجف اشرف شد و تا هنگام وفات؛ یعنی ذی‌حجه 1359 ق. ساکن نجف اشرف بود. در این مدت، بر اثر بیماری تنگی نفس و ناسازگاری هوای گرم نجف با ایشان، تابستانها به بعلبک مسافرت می‌کرد؛ اما در سال 1359 به دلیل رخداد جنگ جهانی دوم نتوانست به بعلبک برود و بر اثر بیماری در نجف اشرف درگذشت.
سفر اول حج
پیشتر گذشت که محدث قمی در سال 1318 ق. از نجف اشرف به حج مشرف شد.
ص: 170
به طور دقیق روشن نیست که از چه راهی به مکه سفر کرده، ولی نحوه بازگشتش را خود توضیح داده است؛ از جمله اینکه در جدّه حدود چهل روز در انتظار کشتی بوده و این مدت طولانی را با ناراحتی زیاد به سر آورده است. وی در نامه‌ای خطاب به پدرش- که به وسیله حجاج قمی که قبل از او نوبت حرکت داشته‌اند، به ایران فرستاده- می‌نویسد:
فدایت شوم! الیوم، که جمعه 24 شهر محرم الحرام است، در شهر جدّه به سلامتی مشغول دعا هستم و این جمعه چهارم است که بر ما گذشته در این شهر. و [این شهر] بسیار بد آب و هواست و معلوم نیست کی از این شهر خراب بیرون خواهیم رفت. کشتی نیست نقداً، تا کی بیاید. باید کشتی بنشینیم، در روی دریا سیر کنیم تا قریب بیست روز به ایران برسیم، به بوشهر و شیراز و اصفهان و کاشان و قم. چه کنیم؟ جای احِبّا خالی است.
الحال در عجم، مردم تمام به تعزیه داری و روضه خوانی اشتغال دارند. در اینجا ما در میان این سنّیان گرفتاریم و شب و روز صدای دایره می‌شنویم، چه کنیم؟!
همچنین در نامه‌ای خطاب به برادرش، شیخ مرتضی، نوشته است:
الآن چهل روز است که در این شهر جدّه گرفتاریم ... نه آبی ... نه درختی ... نه بهاری. روزی نیم قِران پول آب می‌دهیم، نمی‌شود خورد. از حشرات و چرک لباس نزدیک است بمیریم. نه می‌میریم که جانمان خلاص شود، نه به یک آب و هوای خوبی می‌رسیم که لااقل چشممان باز شود. چه بگویم؟ دنیاست! (1) او سرانجام، با کشتی، به سوی ایران حرکت کرد و از راه بوشهر و فارس و اصفهان و کاشان، به قم بازگشت. در مسیر بازگشت، به اماکن زیارتی شیراز نیز می‌رفت. وی این نکته را در چند جای آثارش یاد کرده است؛ از جمله در منتهی الآمال در بحث از فرزندان امام کاظم علیه السلام می‌نویسد:
... و این حقیر در سنه هزار و سیصد و نوزده در مراجعت از بیت‌اللَّه الحرام از شیراز برگشتم و در آن بلده، تربت پاک او [شاه چراغ] را زیارت کردم و از باطن آن بزرگوار استمداد نمودم. (2) همچنین در تحفة الأحباب، ذیل نام احمد بن موسی بن جعفر علیهم السلام گوید:


1- مفاخر اسلام، ج 11، ص 50 نیز نک: ص 344
2- منتهی الآمال، ج 2، ص 304

ص: 171
... و این احقر در چند سال قبل که از بیت‌اللَّه مراجعت کردم، از طریق شیراز به قم آمدم و در آن بلده، تربت پاک شاه چراغ را زیارت کردم .... (1) نیز در الکنی و الألقاب، ذیل نام حافظ می‌نویسد:
... دفن فی شیراز عند باب البلدة و قبره معروف هناک و اتّفق مروری به سنة 1319 فی رجوعی من بیت‌اللَّه الحرام الی قم المحروسة علی طریق شیراز. (2) همچنین هنگام ورود به اصفهان، به مدرسه صدر می‌رود و در مجلس درس جهانگیر خان قشقایی قدس سره حضور می‌یابد. وی در این باره نوشته است:
این احقر در سنه 1319، که از حج بیت‌اللَّه مراجعت کردم، به اصفهان رسیدم.
چنان به خاطرم می‌رسد که به آن مدرسه رفتم. آن مرحوم را دیدم که با کلاه پوست در یکی از حجرات نشسته و فضلا بر دور او احاطه کرده‌اند و مشغول تدریس است. در سنه 1328 رحلت فرمود. (3) سفر دوم حج
سفر دوم محدث قمی، به سال 1329 ق. و از شهر قم بوده است. (4) در این سفر در بازگشت با کشتی، از جدّه به هندوستان رفته و در بمبئی کتابهایی، از جمله کامل بهایی را خریده است. در همین سفر به زیارت عتبات عالیات مشرّف شده و در ماه ربیع‌الآخر سال 1330، در سامرّا در منزل مرحوم آیةاللَّه حاج آقا سید حسین قمی قدس سره بوده است. (5) محدث قمی در سرگذشت محبّ الدین طبری گوید:
کامل بهایی در بلده بمبئی به طبع رسیده ولکن بسیار کمیاب است و من درچندین سال قبل، که به آن شهر عبورم افتاد، یک نسخه از آن به دست آوردم؛ لکن افسوس که تصحیح نشده و بسیار سقیم است؛ به حدّی که برای غیر مطّلع خبیر، انتفاع از آن عسیر است. (6)همچنین به مناسبتی گوید:
... چقدر شایسته است که تمام مسلمین، خصوص اهل علم، در احترامات فوق‌العاده قرآن مجید و بر تلاوت آن فرقان حمید بکوشند و ملاحظه کنند اهل


1- تحفة الأحباب، ص 31، ش 36
2- الکنی و الألقاب، ج 2، ص 167
3- الفوائد الرضویه، ص 88
4- مفاخر اسلام، ج 11، ص 77، 222، 226 و 345
5- مفاخر اسلام، ج 11، ص 58
6- الفوائد الرضویة، ص 112

ص: 172
سنت را که چقدر در این باب اهتمام دارند: در سنه 1329، که به مکه معظمه مشرّف گشته بودم، در مراجعت به کشتی سوار بودم. فراموش نمی‌کنم یکی از محترمین اهل سنت را که با ما مجاور بود؛ هر گاه که می‌خواست تلاوت کلام اللَّه کند، مصحف شریف را به دست می‌گرفت و به مردم ارائه می‌داد. پس امر می‌کرد که هر کس در اطراف او بودند، به جهت احترام قرآن، از مکان عالی که بودند نزول کنند. پس کسانی که بر روی صندوقها نشسته بودند یا مکانشان از آنجایی که قرآن در دست او بود بلندتر بود، پایین می‌آمدند و به خضوع می‌نشستند و خود او نیز از مکان عالی خود نزول می‌کرد. چون از تلاوت کلام اللَّه فارغ می‌گشت، هر کس به جای خود بر می‌گشت .... (1) در این سفر که حدود شش ماه طول کشیده، با دوستش مرحوم آقا شیخ مرتضی عیدگاهی از عالمان مشهد مقدّس همسفر بوده است. (2) سفر سوم حج
این سفر از مشهد مقدّس و در سال 1341 ق. بوده است. محدث قمی روزی برای خرید گوشت از خانه بیرون می‌رود، نزدیک دکّان قصّابی می‌بیند که چند نفر سوار اتومبیل سواری هستند. یکی از آنها می‌گوید: «حاج شیخ، خوب است حالا گوشت نخرید و تا بیرون شهر به بدرقه ما بیایید». در سه فرسخی شهر به وی می‌گویند: «ما پول زیادی به شما می‌بخشیم که از همین جا با ما حرکت کنید». محدث قمی از همانجا نامه‌ای به آیةاللَّه حاج آقا حسین قمی می‌نویسد و پیغام می‌دهد: «نمی‌دانم چه کنم؟ آمده بودم برای خرید گوشت و سپس بدرقه، و اینها چنین می‌گویند». آیةاللَّه قمی، که عموی همسر محدّث قمی بوده است، پیراهن و دیگر لباسهای لازم او را برایش می‌فرستد و می‌نویسد:
«سفر خوبی است، بروید. التماس دعا».
آن اشخاص به منزل محدث قمی می‌روند و گوشت و پول را تحویل می‌دهند و بر می‌گردند و به همراه ایشان و بقیه زوّار، که در سه فرسخی مشهد بوده‌اند، راهی حج می‌شوند. محدث قمی در این هنگام در بیرون شهر، در ورقی مطالب ذیل را با مداد می‌نویسد و آن را به منزل می‌فرستد:
نسخه عروة الوثقی در اتاق زیر است، مال جناب حجة الاسلام آقای صدر


1- الفوائد الرضویة، ص 212
2- مفاخر اسلام، ج 11، ص 77

ص: 173
[آیةاللَّه سید صدرالدین صدر] است. در کتابهایش گذاشته شود. از جناب حجة الاسلام آقا [آیةاللَّه حاج آقا حسین قمی] (دام ظلّه العالی) نزد احقر است: جلد نهم، جلد ششم بحار، مقامع الفضل، مناسک، هر سه بالا خانه است. خدمت ایشان داده شود. مناسک را مرحمت فرمایند به حاجی جعفر یا هر که ملحق شود، به داعی برسد. و از همه التماس دعای لازم دارم. (1) ایشان برخی حوادث این سفر را یادداشت کرده است؛ از جمله در آغاز نسخه‌ای از وفاء الوفا بأخبار دارالمصطفی، تألیف سمهودی نوشته است:
... قد دخل فی نوبتی، و أنا العبد عبّاس القمی، و ذلک بمکّة المعظّمة فی 17 ذی الحجّة 1341.
در آخر جلد اول همان کتاب، قصیده‌ای در مدح مدفونین قبرستان ابوطالب نوشته و در پایان آن افزوده است:
کُتِبَ عند قبر أبی‌طالب علیه السلام بمکّة المکرّمة فی یوم 22 ذی الحجة سنة 1341. عبّاس القمی. (2) محدث قمی در بازگشت از این سفر، به شام و حلب می‌رود و به زیارت اماکن مقدسه آنجا نایل می‌شود. روز 13 صفر 1342 را در حلب به سر می‌برد. کتابهای امالی سید مرتضی (رضوان‌اللَّه علیه)، الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل و جلد اول صحیح مسلم را از بازار حمیدیه می‌خرد (3) و در شهر حمص، مرقد قنبر قدس سره را زیارت می‌کند. وی در سرگذشت سدیدالدین حمصی می‌نویسد:
... و قبر قنبر، غلام حضرت امیر علیه السلام، و قبور اولاد جعفر بن ابی‌طالب در آنجاست و بالجمله من از آن عبور کرده‌ام. (4) محدث قمی همچنین در سرگذشت احمد بن منیر عاملی گوید:
ابن خلّکان گفته که «قبرش در جبل جوشن در حلب است» و من زیارت کرده‌ام قبر او را و دیدم بر لوح مزارش نوشته بود:
مَنْ زار قبری فلیَکُنْ مُوقِناً أنّ الذی ألْقاه یَلْقاه


1- مفاخر اسلام، ج 11، صص 72- 70
2- مفاخر اسلام، ج 11، ص 211
3- مفاخر اسلام، ج 11، ص 211 و 230 و 231. محدّث قمی در آغاز نسخه‌ای از امالی سید نوشته‌است: «اشتریته بحلب من حامل کتب فی جامع زکریا علیه السلام یوم 13 صفر 1342 بخمسین قروش سوری و سبع قروش لبنانی. الأحقر عبّاس». همچنین در آغاز جلد اول صحیح مسلم و الأُنس الجلیل نوشته است: «اشتریته فی الشام من السوق الحمیدیة عند الجامع الأموی. الأحقر عباس القمی. 1342».
4- الفوائد الرضویة، ص 661

ص: 174
فَیرْحَمُ اللَّهَ امرءاً زارَنی و قال لی: «یَرْحَمُکَ اللَّهُ» (1)
نیز درباره مشهد السقط و جبل جوشن، که معروف است در آنجا فرزندی از حضرت سید الشهدا علیه السلام از مادر سقط شده است، گوید:
من به زیارت آن مشهد مشرف شده‌ام و به حلب نزدیک است و در آنجا تعبیر می‌کنند از او به «شیخ مُحَسِّن»- به فتح حاء و تشدید سین مکسوره- و عمارتی رفیع و مشهدی مبنی بر سنگهای بزرگ داشته، لکن فعلًا خراب شده به جهت محاربه‌ای که در حلب واقع شده. (2) محدث قمی پس از زیارت اماکن مقدس شام، در بازگشت ازشام به عتبات می‌رود و درنجف اشرف کتاب إبصار العین مرحوم سماوی را که تازه چاپ شده بود، می‌خرد.
همچنین در پایان مجموعه‌ای نوشته است:
این مجموعه شریفه را در سنه 1342، که از سفر حجاز مراجعت کرده بودم، در طهران به دست آوردم. (3) سفر چهارم حجّ
چهارمین و آخرین سفر حج محدّث قمی، از مشهد و به سال 1347 بوده است. وی با وجود اینکه دوازده سال پس از آن در قید حیات بود، ولی دیگر به حج نرفت. در بازگشت از این سفر نیز به شام، حمص، حلب و سپس عتبات عالیات رفت و بعد از زیارت این اماکن به مشهد باز گشت. وی پیش از این سفر، در صفحه‌ای از دستنویس سفینةالبحار چنین نگاشته است:
... مسوّده تتمه مجلّدات سفینة البحار است. ان شاء اللَّه که از سفر حج مراجعت کنم، مبیّضه نمایم. و اگر مُردم جناب آشیخ هادی بیرجندی مبیّضه می‌نماید. ان شاء اللَّه.
و پس از مراجعت از سفر حج، به دنبال یادداشت بالا نوشته است:
الحمدللَّه به سلامتی مراجعت کردم و شروع نمودم به مبیّضه کردن فی 4 شنبه، 24/ ج 2/ 1348. (4)


1- الفوائد الرضویة، ص 37
2- منتهی الآمال، ج 1، ص 598، فصل ششم.
3- مفاخر اسلام، ج 11، ص 211 و 212 و 231
4- مفاخر اسلام، ج 11، ص 273

ص: 175
در این سفر از آثار خود، الأنوار البهیه، نفس المهموم و نفثة المصدور را به همراه داشته و در آغاز الأنوار البهیه نوشته است:
من کتب الأحقر الأقلّ: عباس القمی. و کان معی فی سفر الحجّ. و ألتمس الدعاء من القارئین.
نیز درآغاز نفس المهموم نوشته است:
الیوم، که 16 محرم است، در شام می‌باشم.
امروزکه یوم جمعه بیستم شهر محرم 1348 است، در حرم مطهّر حضرت زینب بنت امیرالمؤمنین علیه السلام نشسته، مشغول مطالعه این کتاب می‌باشم.
امروز، که یوم شنبه 22 محرم است، در شام در منزل مرحوم حاج علی آقای ...
[خوانده نمی‌شود] جناب مستطاب سید العلماء العظام آقا سید محسن [امین عاملی هستم]. (1) محدث قمی در این سفر در شام مرقد حجر بن عدی را در مرج عذرا زیارت می‌کند و در سرگذشت وی می‌نویسد: «قبر شریفش درعَذراء دو فرسخی (2) دمشق واقع است». (3) همچنین به مناسبتی درباره این سفر می‌نویسد:
من توفیق یافتم که برای چهارمین بار به حج بروم. و از خداوندمتعال امید دارم که به این دلیل مرا از فشار قبر ایمن بدارد؛ زیرا وارد شده است که «مَنْ حَجَّ أربعَ حجج لم تُصِبْه ضَغْطة القبر أبداً.» (4)***
در پایان تذکر چند نکته مناسب است:
(1)
محدث قمی مطالبی درباره بعضی از مشاهدات سفرهای حج خود- بدون تصریح به سال آن- ذکر کرده است. از این رو معلوم نیست مربوط به کدام سفر اوست؛ از جمله در سرگذشت احمد بن محمد بن یوسف بحرانی می‌نویسد:


1- مفاخر اسلام، ج 11، ص 214- 215
2- برخی از عالمان سوری فاصله مرج عذراء تا دمشق را بیش از بیست کیلومتر دانسته‌اند.
3- تحفة الأحباب، ص 85، ش 116؛ مفاخر اسلام، ج 11، ص 231.
4- مفاخر اسلام، ج 11، ص 346. نیز ر ک: ص 229. این حدیث شریف در فقیه ج 2، ص 139- 140، ح 606 و از امام رضا علیه السلام و در خصال ص 238، باب الأربعة، ح 37 از امام صادق علیه السلام روایت شده است. ظاهراً محدث قمی با توجه به این حدیث شریف، درصدد بوده که چهار بار به حج مشرف شود. به همین دلیل پس از حج چهارمین، با اینکه بیش از ده سال زنده بود، دیگر به حج نمی‌رود.

ص: 176
این شیخ احمد، غیر از شیخ احمد بن زین‌الدین احسائی بحرانی ... صاحب شرح حکمت عرشیه ملا صدرا ... و رساله‌های بسیار است که در اوائل سنه 1243 در سفر حج وفات کرد و در ظَهْر بقعه مبارکه ائمه بقیع (صلوات اللَّه علیهم أجمعین) به خاک رفت و من بر سر قبر او رفته‌ام. بر لوح مزارش نوشته بود:
لِزَیْن الدین أحمدَ نورُ علم یُضی‌ءُ به القلوبَ المُدْلَهِمَّهْ
یُریدُ الجاهلونَ لیُطْفِؤوه و یَأبَی اللَّهُ إلّاأنْ یُتِمَّه (1)
(2)
محدث قمی دانشمندی خوش ذوق و با سلیقه بوده و بسیاری از خاطرات سودمند سفرهای خود را می‌نوشته است؛ از جمله:
... بنده خدا، عباس بن محمد رضا قمی (عُفی عنه)، می‌گوید: من در روز دوشنبه سیزدهم ماه رجب سال 1340 حضرت موسی بن جعفر و ابوجعفر جواد علیهما السلام را زیارت‌کردم. سپس مشرف شدم به کربلای مشرفه و در نیمه دوم شب سه‌شنبه به آنجا رسیدم. در آنجا تا نیمه رجب ماندم و آن حضرت (سلام اللَّه علیه) را زیارت کردم. سپس از آنجا بیرون آمدم و آخر آن روز به بغداد رسیدم و از آن پس به سامره رفتم و روز پنج‌شنبه شانزدهم به آنجا رسیدم و هم اکنون عصر جمعه هفدهم ماه رجب است که در حرم مطهر، سمتِ سر مبارک هستم. این چند سطر را بعد از نماز ظهر نوشتم، در حالی که غیر از من کسی در حرم مطهر نیست ... (2) خاطرات مذکور مربوط به سفری است که محدث قمی به سال 1340 ق. مشهد را به قصد عتبات ترک گفته بود.
از دیگر خاطرات این سفر اینکه: در 25 ماه رجب همین سال، سید محمد علی، پسر علامه سید شرف الدین عاملی رحمه الله، کتاب الفصول المهمه، تألیف پدرش را به محدث اهدا کرد. محدث در همین سفر، رساله نَسَب حضرت عبدالعظیم علیه السلام را در ماه رجب 1340 ق.
در حرم عسکریین علیهما السلام می‌نویسد. در همین سال در بازگشت از عتبات کتاب المحجّة البیضاء نصیب او می‌شود و از این رو می‌گوید: «خدایا! چگونه شکر نعمت تو را گزارم؟». (3)


1- الفوائد الرضویة، ص 37
2- مفاخر اسلام، ج 11، ص 229
3- مفاخر اسلام، ج 11، ص 230

ص: 177
(3)
روشن است که در آن روزگاران، این گونه سفرها مشقت زیادی داشته است.
محدث قمی خود به پاره‌ای از مشکلات سفرهایش اشاره کرده است؛ از جمله هنگامی که به سال 1322 از عتبات، از راه خسروی و قصر شیرین عازم ایران می‌شود، در صفحات آغازین کتابش، فیض القدیر، می‌نویسد:
الیوم، که شنبه 27 شهر ربیع الأول است ... ما را قرنطینه کردند و مدت آن شش روز دیگر است که مجموع هفت روز می‌باشد. 1322.
الیوم، که یکشنبه 11/ ع 2/ 1322 است، در کرمانشاهان هستم و ناخوش. «وبا» هم می‌باشد و غالب مردم از خود فراموش، در فکر آخرت خود هستند.
بیماری ایشان در کرمانشاهان شدّت می‌یابد، به طوری که از زندگی مأیوس می‌شود. از این رو در صفحه آخر الفوائد الرجبیة مطالبی را به عنوان وصیت می‌نویسد:
... اسبابهای حقیر به جناب آقای رضی قمی برسد. ایشان برسانندبه والدم در قم. در جوف پشتی قبای برکی هست دو تومان در کیسه ... آن دوخته‌ام. از آن خرج من شود و مابقی را به والدم برسانند و این پول تفصیلی دارد: اصل آن پول کتابت قراردادی است که در نجف شده. و قرار نموده‌ام که اگر آن نسخه را نخواستند، پول را به ایشان رد نمایم و جناب شیخ آقا بزرگ طهرانی ساکن نجف، که کتابهای من نزد ایشان است، مطلع هستند و پدرم اگر مرحمت کند تمام کتب مرا و اگر نه ثلث آن رابه طلّاب فقرا بدهد به مقابل نماز و روزه و ردّ مظالم و ... یک حج میقاتی بگیرد برای آن کسی که من نایب او شدم و مکّه نرفتم. دیگر حالم مساعد بیش از این نیست. عقاید خود را مفصلًا نوشته‌ام. فی لیلة ثالث عشر من ع 2/ 1322. (1) مرحوم شیخ احمد آخوندی نقل کرده‌اند که: در دوره رضا خان پهلوی با اتوبوس از مشهد به تهران می‌آمدم. در بین راه از دور دیدم شیخی درکنار جاده نشسته و بساطی گسترده است. وقتی نزدیک شدیم، دیدم حاج شیخ عباس است که عبایش را روی زمین انداخته و اوراقش را پهن کرده و مشغول نوشتن است. تعجب کردم که وی در این بیابان، تک و تنها چه می‌کند؟! به راننده گفتم نگه دارد. ایستاد. رفتم پایین و گفتم: آقا! اینجا تک و


1- مفاخر اسلام، ج 11، ص 56 و 57

ص: 178
تنها چکار می‌کنید؟ حاج شیخ پاسخ داد:
من با ماشین جلویی آمدم. ماشین اینجا پنچر کرد. شوفر گفت: «چون آخوند در ماشین هست، هی پنچر می‌کند» و به من گفت: «باید پیاده شوی، ما نمی‌توانیم هی پنچری بگیریم!» مسافرین هم گفتند: «راست می‌گوید تا شما هستی این طور می‌شود؛ پیاده شوید!» من هم پیاده شدم. گفتم چرا بیکار بنشینم و وقتم را هدر دهم. عبایم را پهن و دستمالم را باز کردم. شروع به نوشتن کردم تا این که خداوند متعال برایم فرجی برساند که حالا شما رسیدید! (1) (4)
چنان که گذشت محدث قمی در نهایت تنگدستی و زهد روزگار می‌گذرانده است.
سفرهای حج او- جز سومین سفر از مشهد، که بذلی و برای خودش بوده- ظاهراً به نیابت و استیجاری بوده است. یادداشتی از خود ایشان که در بند چهارم نقل شد، مُشْعِر به این موضوع است.
(5)
محدث قمی به سال 1346 ق. زندگینامه کوتاهی از خود به خواهش دوستش، مرحوم واعظ خیابانی قدس سره، برای درج در کتاب علماء معاصرین نوشته که در آن کتاب چاپ شده است. در این زندگینامه خود نوشت، که قبل از چهارمین سفر حج او بوده، به سه سفر حج خود و اینکه با وجودسفرهای بسیار، تألیفات فراوانی دارد اشاره کرده و گوید:
... در خلال این حال، مکرّر به زیارت ائمه عراق علیهم السلام و سوم بار به زیارت بیت اللَّه مشرف شدم و عمرم از پنجاه گذشته، با وجود این کتب کثیره از من بروز کرده است و ختم می‌کنم کلام را به تمثّل به این ابیات:
از روش این فلک سبز فام عمر فزون گشته ز پنجاه عام
در سر هر سالی از این روزگار خورده‌ام افسوس خوشیهای پار
باشدم از گردش گردون شگفت کانچه مرا داد همه پس گرفت


1- مفاخر اسلام، ج 11، ص 411

ص: 179
قوّتم از بازو و زانو برفت آب ز رخ رنگ هم از مو برفت
عِقْد ثریای من از هم گسیخت گوهر دندان همه یک یک بریخت
آنچه به جا ماندْ و نیابد خلل بار گناه آمد و طول امل
بانگ رحیل آمد از این کوچ گاه همسفران روی نهاده به راه
آه ز بی‌زادیِ روز معاد زادْ کم و طول مسافت زیاد
بار گران بر سر دوشم چو کوه کوه هم از بار من آمد ستوه
ای که برِ عفوِ عظیمت گناه در جلوِ سیل بهار است کاه
فضل تو گر دست نگیرد مرا عصمتت ار باز گذارد مرا
جز به جهنّم نرود راه من در سقر انداخته بنگاه من
بنده شرمنده نادان منم غوطه زنِ لجّه عصیان منم
خالق بخشنده عصیان تویی فرد و نوازنده به غفران تویی
کتبه بیُمناه الوازرة: عباس بن محمد رضا القمی (عفی عنه). سنه 1346 هجری (1).
پی‌نوشتها:


1- علمای معاصرین، ص 181