هجرت‌سرای پیامبر صلی الله علیه و آله‌

نوع مقاله: تاریخ و رجال

نویسندگان

موضوعات


گفتمان مسافرتهای تجارتیِ تابستانی و زمستانی (1) در باره اسباب تجارت و شیوه عبادت و اطاعت ساکنان هجرت‌سرای پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و زائران آن، به‌منظور تبیین احترام ویژه و رعایت آشکار حریم آن است.
آب و هوای هجرت‌سرای پیامبر صلی الله علیه و آله
هوای شهر مقدس مدینه منوّره، در ایام تابستان بسیار گرم و نزدیک به گرمای مکه معظمه، ولی در فصل زمستان سرد می‌باشد.
باران رحمتی که در فصل زمستان پیرامون مدینه می‌بارد، در دشت و صحرا امواج خروشانی چون امواج دریای عمان پدید می‌آورد، ولی آسمان مدینه در هر دو فصل تابستان و زمستان بسیار صاف و شفاف، شبیه شب‌های بدرِ دیگر بلاد است؛ به‌طوری‌که در آمد و شد شبانه، نیازی به فانوس نیست و تنها برای اشراف و سادات، آن‌هم تنها برای احترام، فانوس روشن می‌کنند.
گرما و سرمای هوا
شهر زیبا و دلربای مدینه در وسط یک وادیِ وسیع و گسترده، در میان رشته‌کوه‌ها


1- اشاره به آیه کریمه: ... رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیْفِ؛ سفر زمستانی و تابستانی قریش: 2، در باره‌دو سفر اهل حجاز: 1- سفر تابستانی به دمشق 2- سفر زمستانی به یمن می‌باشد، که تنها وسیله امرار معاش اهل حجاز بود. بعد از بعثت نبی مکرّم، در اثر عزیمت مسلمانان از همه اقطار و اکناف به این سرزمین، از آن سفرهای دور و دراز، با امکانات محدود و خطرهای فراوانِ راه، بی‌نیاز شدند. تفسیر برهان، ج 10، ص 424.

ص: 197
قرار گرفته است. از این رهگذر، درجه حرارت و برودت آن، یک‌نواخت نمی‌باشد و گرم‌ترین ایام آن، دو ماهِ «حزیران» و «تموز» می‌باشد. (1) در این دو ماه، روزبه‌روز بر گرمای هوا افزوده می‌شود. از اول «اغطس» (2) رو به کاهش نهاده تا آخر «کانون اول» (3) این کاهش ادامه می‌یابد. از اوایل «کانون ثانی» (4) رو به افزایش می‌گذارد و در روزهای گرم، میزان حرارت به 32 درجه می‌رسد.
براساس میزان‌الحراره «رومِر» (5) از آغاز «کانون اول» تا پایان «شوباط» (6) هوا به‌شدت سرد می‌شود. در شوباط حدّاکثر حرارتِ هوا به 15 درجه می‌رسد. از آخر شوباط، رو به گرمی نهاده، در «نیسان» (7) به‌طور متوسط 13، در «ماییس» (8) 14، در «حزیران» و «تموز» به 17 درجه افزایش می‌یابد.
براین اساس، متوسط حرارت در «مارت» 19، در «نیسان» 28، در «ماییس» 29 و در «حزیران» 32 درجه می‌باشد و تا پایان «تموز» در همان حال باقی می‌ماند. (9) پس از سپری شدن «تموز»، خرما به‌صورت رطب درمی‌آید. انبارها را برای چیدن و انباشتن خرما مهیّا می‌کنند. حرارت هوا رو به کاهش نهاده، در ماه «اغطس» به 28 درجه، در «ایلول» (10) 25، در «تشرین اول» (11) 32، در «تشرین ثانی» تا 11 درجه کاهش می‌یابد. بدین‌سان هوا کاملًا خنک می‌شود. در «کانون اول» بادهای سرد می‌وزد و حالت زمستانی پدید می‌آید.
به روایت اهالی مدینه، زائرانی که در این موسم به زیارت حضرت رسالت‌پناه مشرّفت می‌شوند، در اثر سرمای هوا دستهایشان ترک می‌خورد و خون از آنها جاری می‌شود؛ نگارنده این وضع را در تشرّف خود به آن شهر تجربه نمود.
اهالی مدینه در فصل گرما، در طبقات بالای خانه‌ها و در فصل سرما در سرداب و یا طبقات پایین منازل خود ساکن می‌شوند، اما افراد توانمند در فصل تابستان به جاهای خوش آب و هوا می‌روند و و این ایام را در باغها و قصرهای ییلاقی خود، می‌گذرانند.
ارقامی که در سطور بالا ارائه شد و همچنین ارقامی که در جدول زیر می‌آید، درجه حرارت اتاقهای سقف‌دار و اماکن سرپوشیده می‌باشد. اگر میزان‌الحراره در اماکن غیر مسقّف نصب شود، ارقام بالاتری را نشان می‌دهد.
براساس گفته‌های اهالی مدینه، مقدار گرما و سرمای این شهر، در طول سال‌ها،


1- حزیران ژوئن ششمین ماه میلادی، برابر با 11 خرداد تا 9 تیرماه و تموز جولای هفتمین ماه میلادی، برابر با 10 تیر ماه تا 9 مرداد است.
2- آغطس اوت هشتمین ماه میلادی، برابر با 10 مرداد تا 9 شهریور است.
3- کانون اول دسامبر دوازدهمین ماه میلادی، برابر است با 10 آذر تا 10 دی‌ماه.
4- کانون ثانی ژانویه اوّلین ماه میلادی، برابر با 11 دی‌ماه تا 11 بهمن است.
5- رُومر، منجّم مشهور دانمارکی، به سال 1644 م. در کپنهاک دیده به جهان گشود و به سال 1710 م. درگذشت. او برای کشف سرعت نور و تعیین دقیق محلّ اجرام سماوی، دوربینی اختراع کرد. شمس‌الدین سامی، قاموس‌الاعلام، ج 3، ص 2377.
6- شوباط فِوریه دوّمین ماه میلادی، برابر با 12 بهمن تا 9 اسفند می‌باشد.
7- نیسان آوریل چهارمین ماه میلادی، برابر است با 12 فروردین تا 10 اردیبهشت.
8- ماییس می پنجمین ماه میلادی، برابر با 11 اردیبهشت تا 10 خرداد.
9- اختلافی‌که در ارقام این بند با بند پیشین دیده می‌شود، به اختلاف میزان‌الحراره «رُومر» با میزان‌الحراره «سانتی‌گراد»- مأخوذ از فرانسه، به معنای صد درجه- مربوط می‌شود.
10- ایلول سپتامبر نهمین ماه میلادی، برابر با 10 شهریور تا 8 مهرماه است.
11- تشرین اول اکتبر دهمین ماه میلادی، برابر است با 9 مهرماه تا 9 آبان و تشرین ثانی نوامبر یازدهمین ماه میلادی، برابر است با 10 آبان تا 9 آذرماه.

ص: 198
یک‌نواخت نیست و در برخی سالها گرمای بیشتری را تجربه می‌کنند.
در جدول زیر میزان حرارت و برودتِ هجرت‌کده نبیّ مکرّم، در سال 1283 ه ق.
ارائه می‌شود:
مارت (مارس) 17- 19 درجه
نیسان (آوریل) 28- 29 درجه
ماییس (می) 28- 29 درجه
حزیران (ژوئن) 30- 32 درجه
تموز (جولای) 32- 33 درجه
آغطس (اوت) 27- 28 درجه
ایلول (سپتامبر) 24- 25 درجه
تشرین 1 (اکتبر) 21- 23 درجه
تشرین 2 (نوامبر) 11- 13 درجه
کانون 1 (دسامبر) 10- 11 درجه
کانون 2 (ژانویه) 11- 12 درجه
شوباط (فوریه) 12- 15 درجه
سبزیجات و میوه‌جات
براساس مشاهدات نگارنده در بازارها و میادین و اظهار نظر آگاهان، چهار گیاه:
لحنه، قرین‌بهار، پوراصه و انگنار (کنگر) در مدینه منوّره یافت نمی‌شود، به‌جز این‌ها همه انواع سبزیجات و میوه‌جات، از قبیل: انار، انجیر، انگور، خربزه، هندوانه، پرتقال، لیمو، نارنج، سیب، شفتالو، موز و همه اقسام خرما به‌جز وهله، یشنه و کراز، در همه فصول به وفور یافت می‌شود. (1) اقسام خرما
در مناطق شمال، جنوب و غربِ هجرت‌سرای نبوی، باغهای بزرگ و کوچک فراوان هست که مهم‌ترین و مشهورترین محصول آنها خرما است.


1- این همه وفورِ نعمت در مدینه منوره، به برکت دعای رسول‌اللَّه صلی الله علیه و آله می‌باشد که عرضه داشت: «اللّهمَّ اجْعَلْ بالْمدینةِ ضِعْفَیْ ما جَعَلْتَ بِمَکَّةَ مِنَ الْبَرَکَةِ»؛ «بار خدایا! دوبرابر آنچه برکت در مکه معظمه قرار داده‌ای، برای مدینه منوّره قرار ده». سمهودی، وفاءالوفا، ج 1، ص 53.

ص: 199
خرمای مدینه، گذشته از مرغوبیت و شیرینی، از نظر کثرتِ محصول نیز در هیچ نقطه‌ای از جهان به این وفور یافت نمی‌شود.
خرمای مشهور به «بلدی» از نظر حلاوت، مرغوبیت، لذّت و طعم، بر همه خرماهای جهان برتری دارد.
خرمای مدینه عمدتاً به دو قسمِ زرد و سرخ تقسیم می‌شود؛ از این دو قسم، بیش از 90 نوع خرما با ویژگی‌های خاص خود شناسایی شده و معروفیت دارد.
گفته می‌شود اگر از هر نوع خرمای مدینه یک عدد هسته گردآوری شود، چهار- پنج «اقَّه» (1) خواهد شد.
گرچه خواص و ویژگی‌های هریک از انواع خرماها در کتابهای قدما به تفصیل بیان شده، امّا بیشتر آنها در زمان ما به بوته فراموشی سپرده شده است. آنچه امروزه از اقسام خرمای قرمز در خاطره‌ها موجود است، عبارت است از:
عجوه، حلوه، عنبر، چلبی، جبلی، حلیه، ریحان، غراب، شرقیه، کعیق، صباوه، سخلّ (بدون هسته)، براطعم العبید، قند، بعیبع و جاوی.
و آنچه از اقسام خرمای زرد بر سر زبانها است، عبارتند از:
تبُرجلی، بالطه‌جی، افندیّه، سکّری، رباغی، سبع، جعفری، سویده، بیض، ریق‌البنات، مشوق، برنی، خضریه، مجهولی، لبانه، تمره، هرمزی، شقری، زهرا و صیحانی.
این اقسام 36 گانه در مدینه منوره به‌وفور یافت می‌شود و هرکدام با نام و نشان در میان اهالی مدینه معروف و مشهور است و انواع دیگر را «لون» می‌نامند.
اقسام خرماها از نظر رشد و کمال، از لحظه‌ای که شکوفه می‌زند تا هنگامی که به کمال مطلوب می‌رسد، به نام‌های: طلع، خلال، بلاح، زهو، بُسره، رُطب و تمر نامیده می‌شوند.
گذشته از اقسام 36 گانه، نوع دیگری از خرما در مدینه یافت می‌شود که به آن «قِلاد» گویند. از این نوع، هم سرخ و هم زرد یافت می‌شود. «قِلاد» جمع «قِلادَه»، به‌معنای گردن‌بند می‌باشد. این خرما هنگامی که هنوز نارس است، از درخت چیده می‌شود. هر 30- 40 دانه آن را با نخی می‌بندند. بچه‌های عرب آنها را به‌سان گردن‌بندی زرّین، از


1- اقَّه: معادل 400 درهم / 400 مثقال می‌باشد. شمس‌الدین سامی، قاموس ترکی، ص 213.

ص: 200
گردن خود می‌آویزند. به‌جهت شیوع و همگانی بودن این عمل، این خرما به «قِلاد»، به‌معنای «گردن‌بند» شهرت یافته است.
خرمای قلاد مقبول‌ترین نوع خرما در میان اعراب است؛ لذا بچه‌های عرب در موسم حج، 10- 20 نخ از آنها را به گردن آویخته، به استقبال حجاجی که از نزدیکی روستاهایشان در حال گذر هستند، می‌شتابند و موجودی خود را به آنها می‌فروشند و شادان و خرامان به خانه‌های خود برمی‌گردند.
مراحل تکاملی خرما
اهالی مدینه، از تمام مراحل تکاملیِ خرما، تنها به شمارش هفت مرحله آن بسنده می‌کنند و باید گفت که از نظر آگاهان و افراد آشنا به امور نخل و خرما، یک خرما از زمانی که از شکوفه بیرون می‌آید تا هنگامی که به‌صورت «تمر» درآید، دوازده مرحله را طی می‌کند که به ترتیب عبارتند از:
1. طَلع؛ بادیه‌نشینان هنگامی‌که شکوفه خرما به‌صورت دانه‌های ریز خودنمایی کند، آن را «طلع» می‌نامند و آن را نخستین مرحله از مراحل دوازده‌گانه می‌شمارند.
شکل اولیه این شکوفه‌ها، به‌صورت یک دانه دوپوسته‌ای است که بر روی هم قرار دارند و میوه آن به‌شکل دراز، ولی ناپیدا در میان این دو پوسته قرار دارد.
خرمای مدینه عمدتاً به دو قسمِ زرد و سرخ تقسیم می‌شود؛ از این دو قسم، بیش از 90 نوع خرما با ویژگی‌های خاص خود شناسایی شده و معروفیت دارد.
2. سبابه؛ و آن هنگامی است که از حالت شکوفه بیرون آمده، به‌صورت خرمای نارس (چاغاله) در آید.
3. سراد؛ و آن هنگامی است که چاغاله خرما رو به سبزی بگذارد. در این حالت عطر بسیار لطیفی از آن به مشام می‌رسد، آن را «خلال»، «جدال» و «جداله» نیز می‌نامند.
4. بَغوه؛ در مرحله‌ای است کاملًا کال و نارس باشد.
5. بُسر؛ زمانی است که رنگ خرما به خود گرفته، ولی همچنان نارس باشد.
ص: 201
6. مُحَطَّم؛ در مرحله‌ای است که خط هایی بر روی آن ظاهر می‌شود.
7. تَذْنوب؛ در این مرحله محل اتّصال خرما به خوشه، به رنگ رسیده درمی‌آید.
8. جَمْسَه؛ در مرحله‌ای است که همه جوانب خرما به رنگ رسیده درآمده، ولی هنوز برای خوردن مناسب نیست.
9. ثعده؛ مرحله آغاز سرخ شدن خرما است و در این مرحله خرما رنگ‌به‌رنگ دیده می‌شود.
10. خالع و خالعه؛ و آن زمانی است که خرما به‌صورت معتدل درآمده، در آستانه رطب شدن باشد.
11. رُطَب؛ این مرحله لذیذترین و لطیف‌ترین مرحله خرما برای خوردن است.
12. تَمْر؛ و آن هنگامی است ک دوران رطب شدن را سپری نموده، گام در مرحله خرمای اصطلاحی می‌گذارد. در این مرحله خرما به آخرین مرحله از مراحل دوازده‌گانه رسیده، آماده چیدن و انتقال به انبار می‌باشد.
باغهای عیون
در عرف اهل مدینه، به همه باغها و بستانهایی که در آنها خرما و یا هرنوع میوه‌جات و سبزیجات به‌عمل آید، باغهای «عیون» می‌گویند.
ص: 202
هر باغ عیون 500 الی 600 قطعه زمین را دربرمی‌گیرد. این باغها تفرّجگاه اهالی مدینه است و فاصله آنها تا شهر مدینه حدود یک ساعت است.
آب و هوای این باغها بسیار لطیف و دلنواز است. در هر باغی چند حوض بزرگ وجود دارد که توسط اشتران و گاوانِ آبکش، از چاه‌ها آب می‌کشند و آنها را پر می‌کنند.
در این باغها برای تأمین علوفه اغنام و احشام، یونجه می‌کارند. اگرچه همه این باغها سند رسمی و صاحبان مشخصی دارند، ولی گروهی از اعراب «سواعد»، «سعادین» و «تمیم» در موسمِ محصول، به این باغها یورش می‌برند و با توسل به زور، آنها را صاحب می‌شوند و میوه‌جات و اشیای موجود را به یغما می‌برند و بر صاحبان باغ که در آن موسم، در قصرهای باغ سکونت دارند، آزار می‌رسانند.
ثقیب الذّیب
در دامنه کوه احُد، حدّ فاصل احد و باغهای عیون، راه باریکه‌ای است که آن را «ثقیب‌الذّیب» یا سوراخ گرگ می‌نامند.
این مهاجمانِ گستاخ و بی‌باک، در این منطقه کمین کرده، بر کاروانهای تجارتی، حاملان ارزاق، به‌ویژه صاحبان گلّه‌های گوسفند حمله نموده، اموال آنها را غارت می‌کنند.
کاروانهایی که از شرق حجاز، کالاهای تجارتی؛ مانند روغن، حبوبات، دام و ارزاق حمل می‌کنند، راه دیگری ندارند و باید از این تنگه بگذرند و لذا اشقیای چپاولگر در این منطقه مستقر می‌شوند.
برای حفاظت و حراست از اموال صاحبان باغ و کالاهای تجارتی از چپاول اعرابِ مهاجم، همه‌ساله تدبیرهای لازم از سوی دولت و اعیان و اشراف گرفته می‌شود. مأموران مسلّح بسیج شده، تلاش‌های فراوان انجام می‌دهند، ولی تاکنون نتیجه مطلوب به‌دست نیامده و کاروانها از خطر مهاجمان رهایی نیافته‌اند و هیچ سالی بدون درگیری سپری نشده است.
از این رهگذر، از سوی پادشاه عثمانی، محافظان کارآزموده و توانمندی به‌سوی
ص: 203
هجرت‌کده پیامبر گسیل می‌شود تا با تلاش شبانه‌روزی، در حفاظت و حراست از اهالی عیون و صاحبان کالاهای تجارتی تلاش کنند.
فرماندهیِ این گروه اعزامی را «میرلوا احمد فاضل پاشا» (1) برعهده دارد.
نیروهای اعزامی، کوه‌های محیط بر باغهای عیون را دقیقاً بررسی کرده، طرح تأسیس قلعه‌ای در گردنه «ثقیب‌الذّیب» و تأسیس برج مراقبتی در نزدیکی آن، روی دامنه کوه و بنیاد قرارگاهی برای سکونت افراد پیاده و سواره پیشنهاد کردند.
اعیان و اشراف مدینه از این طرح استقبال کردند و وعده دادند که از هیچ‌گونه همکاری و بذل مساعی کوتاهی نکنند.
قلعه حمیدیه
نیروهای اعزامی با مساعی جمیله و مساعدت جلیله سادات و اشراف مدینه، نقشه و کروکی باغچه‌ها و کوه‌های محیط بر آنها را تهیه نموده، به مرکز عثمانی فرستادند و اجازه تأسیس قلعه‌ها و برج مراقبت را گرفتند.
احمد فاضل پاشا مورد تشویق دولت مرکزی قرار گرفت و لوح سپاسی به‌نام او ارسال گردید. از سوی اهالی مدینه نیز مورد تأیید و تقدیر واقع شده، پول و امکانات لازم، به مقدار کافی در اختیارش گذاشته شد.
قلعه‌ها و برج مراقبت به سال 1297 ه. ق. به‌نام پادشاه (2) (قلعه حمیدیه) در نقاط تعیین‌شده تأسیس گردید و اهالی مدینه و کاروانهای تجارتی به این وسیله از شرّ اشقیای مهاجم رهایی یافتند.
هزینه این استحکامات و بناها، از کیسه فتوّت و اعانات توأم با حمیّت و غیرت اهالی مدینه منوره، به‌ویژه صاحبان باغهای عیون تهیه و تقدیم گردید.
مردم فداکار و ایثارگر مدینه، مبلغ 5/ 97497 غروش (3) گرد آورده، در اختیار فرمانده لشکر اعزامی، میرلوا احمد فاضل پاشا قرار دادند. او نیز با تلاش شبانه‌روزی، این مراکز دفاعی را به اسلوب لازم بنیاد نهاد.
نام همه کسانی که به این پروژه کمک کردند و در فراهم شدن هزینه آن مشارکت نمودند، با ریزکمک‌های آنان، از سوی نماینده عالی‌رتبه احمد فاضل، مسؤول اسرار


1- در عصر عثمانی فرمانده لشکر را «میرآلای» و فرمانده دو لشکر را «میرلوا» می‌گفتند. در میان سران ارتش، از میان درجه‌دارانی که عنوان «پاشا» را دارند، «میرلوا» رتبه سوم را دارا می‌باشد. قاموس ترکی، ص 1441.
2- سلطان عبدالحمید خان، سی و چهارمین پادشاه عثمانی است که در سال 1293 ه. ق. بر تخت‌نشست و در سال 1337 ه. ق. خلع شد. قلعه حمیدیه به فرمان او و به نام او ساخته شده است.
3- غُرُوش واحد پول ترکیه است؛ هر یکصد غروش یک لیر است.

ص: 204
نظامی، تهیه شد و به آگاهی احمد فاضل رسید و در روزنامه عسکریه، شماره 1308 به‌عنوان ماده واحده‌ای ثبت گردید. متن این ماده واحده به شرح زیر است:
در مدینه منوره، در دامنه کوه احد، در آخرین حدود باغهای عیون، در تنگه «ثقیب‌الذیب» در میان شهر مدینه و قلعه حمیدیه، که قبلًا به هزینه اهالی محترم مدینه تأسیس شده، در کنار جاده ارتباطی، استحکاماتی مشتمل بر یک توپ سه‌دهنه و قرارگاهی که دو تیپ لشکر پیاده را در خود جای دهد، ضروری به‌نظر رسید و برای این منظور، هیأت نُظّار محلی را مورد بازدید قرار داده، مراسم کلنگ‌زنی و پی‌کنی آن، با تلاوت آیاتی از کلام‌اللَّه مجید و ذبح قربانی به‌منظور سلامتی وجود پادشاهی انجام یافت.
هزینه آن به مبلغ 5/ 97497 غروش از سوی اهالی خیّر و متدین مدینه تأمین و در اختیار «میرلوا احمد فاضل پاشا» قرار گرفت.
ایشان از این همه احساسات، عواطف، ایثار و فداکاری اهالی، صمیمانه تشکر نمود و سپاس گفت.
اوزان و مقادیر
در میان اهالی مدینه، اوزان و مقادیر متنوعی موجود نیست. آنها خرما و برنج را با «کیله» (پیمانه‌ای خاص)، روغن را با «بادیه»، دیگر حبوبات را با «ارْدَبّ» (1) و سبزیجات را با «من» خرید و فروش می‌کنند. نرخ ارزاق در این ایام به شرح زیر است:
برنج هر کیله 300 درهم. خرما هر کیله یک و نیم «اوقه». (2) روغن هر بادیه 11 تا 12 اوقه و حبوبات هر اردبّ (24 صاع) 120 اوقه و سبزیجات هرمن 200 درهم می‌باشد.
سیره سلوکی اهالی مدینه
برای اهالی مدینه چیزی از حقوق و عطایا که وسیله امرار معاش باشد، وجود ندارد.
اهالی مدینه، چنانکه از مجاوران حرم نبوی انتظار می‌رود، همگی با اخلاق شایسته خداپسند متخلّق هستند، بزرگ و کوچک آنها مشغول عبادت و اطاعت‌اند، از دنیا به اندک قانع، همواره به شکر و سپاس حق تعالی ناطق، روزی پنج بار سجاده بردوش،


1- ارْدَبّ؛ پیمانه بزرگی است، معادل 24 صاع. اختر کبیر، ج 1، ص 25.
2- اوقه: از «اقَّه» اخذ شده، هر اقَّه 400 درهم می‌باشد.

ص: 205
تسبیح به‌دست، در حالی که به‌نام خداوند جلیل مترنّم هستند، برای ادای فرایض به حریم نبوی عزیمت کرده، پس از ادای فرایض در حرم نبیّ مکرّم، و زیارت قبر مطهّر پیامبرگرامی صلی الله علیه و آله به خانه‌های خود بازمی‌گردند.
از عهد قدیم در میان اهل مدینه مراسم ویژه‌ای به‌عنوان اهدای گندم به آستانه مبارکه نبویّه، به‌منظور جلب نظر و عنایت ویژه آن حضرت رایج است.
اهالی مدینه با یکدیگر همچون اعضای یک خانواده، در اوج صفا و صمیمیت زندگی می‌کنند.
به هنگام تشریف‌فرمایی رسول اللَّه، از مکه معظمه به‌سوی مدینه منوره، اهالی مدینه به استقبال آن حضرت شتافتند. دو دخترک از قبیله «بنی‌نجّار» در دهکده قبا، با خواندن اشعار نغز و پرمغزی، مقدم آن حضرت را گرامی داشتند.
این شیوه پسندیده و سیره سنیّه تا کنون در میان آنها رایج و در سلوک رفتاری آنها مشهود است. همگی مهربان، میهمان‌نواز، خوش‌برخورد و خنده‌رو می‌باشند.
آنها ادب در گفتار، نزاکت در کردار، درایت در پندار و حسن سلوک در رفتار را به دقت رعایت می‌کنند. از عفّت نفس و غنای طبع در سطح بسیار والایی برخوردار می‌باشند. از کودکان یتیم و بانوان بی‌سرپرست به‌نحو شایسته‌ای مراقبت می‌کنند و در ابراز محبت، فرقی میان توانمند و مستمند نمی‌گذارند.
آنها دروغ نمی‌گویند. از جاده عفاف و تقوا منحرف نمی‌شوند. از فصاحت خاصی در گفتار و ملاحت ویژه‌ای در رخسار برخوردار هستند. در سخن کسی را نمی‌آزارند و زبان به تملّق و هرزه گویی نمی‌آلایند.
در همه احوال، توفیق تطبیق گفتار و کردار خود را با سیره سنیّه حضرت ختمی‌مرتبت، در خود ایجاد کرده، در احیای سلوک پسندیده آن حضرت می‌کوشند.
در هر فرصتی به حجره شریفه نبوی تشرّف پیدا کرده، با یک دنیا اخلاص و تضرّع، حوائج خود را به پیشگاه خداوند معروض می‌دارند و از روح مطهر نبیّ مکرّم استمداد می‌جویند و به آمال و آرزوهای مادی و معنوی خویش نایل می‌شوند.
ص: 206
از آداب کهن و عادات دیرینه اهالی مدینه است که هرازچندی به آغوش طبیعت رفته، در بستانها و باغستانها به تفرّج می‌پردازند و از هوای لطیف و مناظر زیبای طبیعت درس صفا و وفا می‌آموزند.
اهالی مدینه هفته‌ای دوبار، روزهای جمعه و سه‌شنبه، پس از ادای نماز ظهر، دسته دسته به تفرّجگاه می‌روند و به گردش گروهی می‌پردازند و این گردش دسته‌جمعی را «مقیال» می‌نامند. (1) هریک از اهالی در حد توان، غذاهای لذیذ تهیه کرده، به مجرد رسیدن به محلّ مورد نظر، سفره‌ها را می‌گسترند و رهگذران را به سرِ سفره فرا می‌خوانند و با شور و نشاط زاید الوصفی به تناول غذا می‌پردازند.
در طول زندگی، هر روز برای آنها روز عید و هر شب برایشان همانند لیلةالقدر است. آنها از فقیر و غنی هرگز غم و اندوهی به نهان‌خانه دل راه ندهند و در زیر سایه نبیّ مکرّم صلی الله علیه و آله آنچنان با نشاط زندگی می‌کنند که مورد غبطه همگان‌اند.
آنها اگرچه به‌جز محصول باغستان و نخلستان، درآمدی ندارند، لیکن قسمتی از آن را برای استفاده خود منظور کرده، با قسمتی دیگر حبوبات و مأکولات وارده از بیرون مدینه را تهیه می‌کنند و زندگی بسیار آرامی را پشت سر می‌گذارند و مستمندان آنها چون توانمندان دیگر بلاد اداره می‌شوند.
برای هریک از آنها هدایای فراوانی از بلاد مختلف می‌آید که بخش مهمی از زندگی آنها با این هدایا تأمین می‌شود و اگر این هدایا وافی نبود، از یکدیگر قرض می‌گیرند و در پایان سال، از محضر انور نبیّ مکرم ادای دیون خود را طلب می‌کنند و از برکت عنایات بیکران آن حضرت قرض‌های خود را ادا می‌کنند.
مراسم ویژه اهدای گندم به آستانه منوّره
از عهد قدیم در میان اهل مدینه مراسم ویژه‌ای به‌عنوان اهدای گندم به آستانه مبارکه نبویّه، به‌منظور جلب نظر و عنایت ویژه آن حضرت رایج است.
آنها معتقدند اگر کسی این شیوه را ترک کند، تا سال آینده قادر به پرداخت دیون خود نخواهد شد.


1- از ریشه «قَیْل»، به‌معنای نوشیدن چیزی در وسط روز می‌باشد. لسان‌العرب، ج 11، ص 375.

ص: 207
مراسم تقدیم گندم منحصراً در شب 17 ذی‌قعدةالحرام انجام می‌شود. (1) اهالی مدینه سعی می‌کنند که در طول سال قرضی از دوستان و آشنایان بگیرند و در شب 17 ذیقعده دَینی بر گردن داشته باشند، آنگاه مقداری گندم تهیه کرده، در میان نماز مغرب و عشا به آستان ملک‌پاسبان حضرت ختمی مرتب تقدیم می‌کنند و با یک دنیا اخلاص عرضه می‌دارند:
«ای رسول گرامی، من این مقدار مقروض هستم، به عطیّه علیّه آن رسول مکرّم نیازمندم، مرا از این قرض و دَین رها بفرما.»
این گندم تقدیمی را روز 15 ذیقعده تهیه نموده، از گرد و خاک کاملًا جدا می‌کنند و در داخل کیسه سفید استفاده‌نشده‌ای قرار می‌دهند، آنگاه در شب معهود (شب 17 ذیقعده) به مقابل پنجره حجره نبویه آورده، به آستانه مبارکه تقدیم می‌دارند.
خادمان حرم نبوی این کیسه را برمی‌دارند و به‌عنوان تبرّک به بندگان مخلص و موحّد اهدا می‌کنند و از این رهگذر به عطایای فراوانی نایل می‌شوند و خدای را سپاس می‌گویند.
تقدیم کنندگان این گندم، بدون استثنا، مشمول عنایات اسرارآمیز حضرت رسالت پناه قرار می‌گیرند و هدایای نقدی ارزشمندی به‌دست آنها می‌رسد که به راحتی قرض‌های خود را ادا می‌کنند. این هدایا بیشتر از کسانی به دست آنها می‌رسد که اسم آنها را در طول زندگی نشنیده‌اند.
این شیوه به‌قدری همگانی است که اگر کسی خود را مقروض ننموده، برای ادای دَین خود در این مراسم شرکت نکند، در نظر مردم از افراد عاجز و ناتوان به‌شمار می‌آید.
داستانی اعجاب انگیز
یکی از ساکنان هجرت‌سرای پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله، در یکی از سال‌ها، در مراسم نیایش و عرض ارادت به ساحت قدس نبوی حضور نیافت و چیزی از عنایات بی‌کران آن حضرت تقاضا نکرد. یک‌سال تمام با قناعت زندگی کرد و در صدد استقراض از کسی برنیامد و با همسر خود قرار گذاشت که به اندک بسنده کنند و در شب 17 ذیقعده در آن مراسم شرکت نکنند.


1- علت اصلی انتخاب شب 17 ذیقعدةالحرام بر ما روشن نیست، ولی آنچه مسلم است، نبیّ‌مکرم صلی الله علیه و آله پیوندهایی با این عدد دارد: 1) تولد آن حضرت در 17 ربیع‌المولود واقع شده 2) معراج حضرت در 17 رمضان انجام شده 3) پیروزی آن حضرت در جنگ بدر نیز در 17 رمضان رخ داده است.

ص: 208
شب 17 ذیقعده فرا رسید و او طبق قرار در مسجد حضور نیافت، ولی دیگر شهروندانش، از بزرگ و کوچک در این مراسم حضور یافته، با تقدیم مقداری گندم ادای دیون خود را از پیشگاه حضرت رسالت پناه تقاضا نمودند. او نیز در گوشه خانه‌اش خزیده، با خود چنین گفت: «الحمد للَّه‌ما راه قناعت پیشه ساختیم و دست نیاز به‌سوی پیامبر خدا دراز نکردیم!» وی این سخن را در دل خود حدیث نفس می‌کرد و به خود می‌بالید، تا سرانجام خوابش برد. در عالم رؤیا مشاهده کرد که در حرم نبوی، همه اهالی از عالی و دانی گرد آمده‌اند و مجلس بسیار باشکوهی برپاست. در صدر مجلس تخت بسیار با عظمتی نهاده شده، وجود اقدس نبیّ مکرّم با شکوه زایدالوصفی بر فراز آن نشسته، به فرد فرد اهالی مدینه بذل مرحمت می‌کنند و همگان را مورد لطف و نوازش قرار می‌دهند.
پس از مدتی به شاه ولایت، میر هدایت، مولای متقیان امیرمؤمنان علیه السلام فرمان داد تا دفتری را که در دست پر انورش دارد بگشاید و اسامی افرادی را که با تقدیم کیسه گندم، ادای دیون خود را خواستار شده‌اند بخواند.
هرکس بتواند در مدینه بمیرد، در آنجا بمیرد، که من از هرکسی که در مدینه بمیرد شفاعت می‌کنم
امیرمؤمنان اسامی فردفرد آنان را قرائت نموده، عرض می‌کرد: «یارسول‌اللَّه امّت و مجاور کوی تو، فلانی پسر فلانی، این مقدار قرض دارد، از محضر انورت ادای دیون خود را مسألت نموده، به خزانه کرم و رحمت شما امید بسته است».
پیامبر گرامی برای فردفرد آنان، فرمانِ «پرداخت شود» صادر می‌کرد، آنگاه امیرمؤمنان روی اسم هر فردی دستور پرداخت آن را ثبت می‌کرد.
سپس مولای متقیان نام این فرد محروم را بر زبان آورد، رسول گرامی فرمود: «او که به ما نیاز ندارد و چیزی از ما مطالبه نکرده است، ولی چون از سال گذشته 100 غروش به گندم‌فروش قرض دارد و گویی آن را فراموش کرده است، آن یکصد غروش قرض او نیز پرداخت شود».
در حالی‌که مولای متقیان فرمان پیامبر گرامی را در آن دفتر ثبت می‌کرد، او با یک
ص: 209
دنیا وحشت و اضطراب از خواب پرید، با یک دنیا شرمندگی صورت خود را بر زمین سایید و با شتاب فراوان به‌سوی مسجد مقدس نبوی شتافته، به پیشگاه انور حضرت پیغمبر عرضه داشت: «امان، یا رسول‌اللَّه، نه تنها من، بلکه همه کاینات نیازمند این در و این آستانند».
آنگاه صدای خود را به گریه بلند کرد و از سویدای دل استغفار کرد، دیگر سعی بلیغ داشت که همه‌ساله خود را بدهکار سازد و ادای دیون خود را از محضرت رسالت‌پناه مطالبه نماید.
این داستان در میان اهالی مدینه متواتر است و همه اهالی این شهر بر صحّت آن اعتقاد راسخ دارند و از عالی و دانی، خود را بدهکار می‌دانند و در شب موعود به محضر آن حجّت معبود می‌شتابند و از الطاف بیکران و عنایات بی‌پایانش مسعود برمی‌گردند.
اهالی مدینه از زن و مرد، توانمند و مستمند و خُرد و کلان، به این شیوه مرضیه عمل می‌کنند، حتی اگر فرزندی در گهواره دارند از طرف او نیز کیسه‌ای تهیه کرده به حرم انور نبیّ مکرّم تقدیم می‌دارند.
کسانی که مقروض هستند، به تعداد قرض‌های خود، گندم تقدیم می‌کنند؛ یعنی اگر یکصد قروش قرض دارند، یکصد عدد دانه گندم در کیسه می‌نهند.
اهالی مدینه به هنگام تقدیم کیسه‌ها، ابیاتی را قرائت می‌کنند و معتقدند که قرائت این ابیات در آن هنگام الزامی است و اکنون متن و ترجمه ابیات یاد شده:
إلیک یا رسول اللَّه یا أشرف الوری لجأت و إنّی ذاهل العقل خائر
ارید فکاکاً من دیون تعلّقت بذمّة مسکین لدیک مجاور
و أصحاب هذا الدَّین للدَّین یطلب و مالی من مالٍ و عجزی ظاهر
قلیل إحتیال لا اطیق تکسّباً ببابک مطروح أفضلک ناظر
ففکّ یا رسول اللَّه اذمّة کربتی و اقسم بالرّحمان إنّک قادر
أغثنی أغثنی یا شفیع بنظرة فبابک مقصودی و فضلک غامر
و أنت رسول اللَّه خیرة خلقه و أنت علی الأکوان ناهٍ و آمر
علیک صلوات اللَّه ما ذکر الحمی و ما حنّ مشتاق إلیک زائر
1) ای رسول گرامی، ای اشرف کاینات، من با دست تهی و عقل پریشان به درگاهت پناه آوردم.
2) از پیشگاهت می‌طلبم که این مسکینِ مجاورِ حرم شریفت را از دیونی که بر گرده‌اش سنگینی می‌کند، برهانی.
3) طلبکارها پرداخت این دیون را از من می‌طلبند، من چیزی ندارم که به آنها بپردازم و ناتوانی‌ام روشن است.
4) با توان اندک، قدرت تهیه آن را ندارم، حاجتم را به درگاهت آورده، چشم امید به آستانت دوخته‌ام.
5) ای نبیّ مکرم، غم و اندوهم بزدای، به‌خدا سوگند که به گشودن مشکلاتم توانایی.
6) ای شفیع امّت، مرا دریاب و با نگاهی پناهم ده که آستانت مطلوب و مقصود من است و فضل و کرمت فراگیر.
7) ای رسول گرامی، تو بهترین آفریده آفریدگار و فرمانروای جهان آفرینشی.
8) درود بیکرانِ حضرت حق بر شما باد، تا روزی که مجاور شیفته‌ای از شما یاد کند و زائر دلباخته‌ای به زیارت حریمت پرگشاید.
ص: 211
یک هشدار
یک فرد ضعیف‌العقیده‌ای این سنت متداول (اهدای گندم) را بدعت تلقی کرده، مردم را از انجام دادن آن نهی می‌کرد و می‌گفت: «از این بدعت چه حاصلی به دست می‌آید؟!»
او به هر فردی از اهالی مدینه می‌رسید با اصرار از او می‌خواست که از تقدیم گندم و شرکت در مراسم شب 17 ذیقعده خودداری نماید.
شبی در عالم رؤیا به محضر مقدس حضرت ختمی مرتبت رسید و در آن عالم مشاهده نمود که صاحبان هدایا به محضر آن حضرت شرفیاب شده، مورد عنایت خاص حضرتش قرار گرفته‌اند.
او دید که اسامی فردفرد آنها خوانده می‌شود و عطایای حضرت نبوی به آنها اعطا می‌گردد.
«هرگز به اهالی آن بلده طیبه دست‌درازی و زبان‌درازی مکن، که حضرت حق‌تعالی در یک لحظه تو را نابود می‌کند.
او نیز به امید عنایتی، گامی جلوتر نهاده، به محضر انور رسالت پناه عرضه داشت:
«به این کمترین نیز عنایتی فرمایید».
یک مرتبه مورد عتاب قرار گرفت و این‌گونه پاسخ شنید: «تو نه‌تنها خود را بی‌نیاز می‌دانی، دیگران را نیز از انجام این عمل منع می‌کنی و اعتقاد سالم آنها را به باد مسخره می‌گیری و جسورانه به این عمل جاهلانه اقدام می‌کنی».
از این هشدار و نکوهشِ حضرت به شدت متأثر گشته، با وحشت و اضطراب از خواب پرید، از کردار خود نادم شد و برای جبران آن با هرکسی که مصادف می‌شد، داستان خوابش را بیان می‌کرد و او را به شرکت در این عمل تشویق می‌نمود.
لزوم مهر ورزی به اهالی مدینه
اهالی مدینه از عالی و دانی، لازم الاحترام هستند؛ زیرا اگر عاصی و گنهکار هم
ص: 212
باشند، شرف مجاورت اشرف کاینات ایجاب می‌کند که حقّ مجاورت آنها رعایت شود.
پیامبرخدا صلی الله علیه و آله در رابطه با حقوق همسایگان می‌فرماید:
«مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام یُوصِینِی بِالْجَارِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ».
«جبرئیل امین آن‌قدر مرا در مورد همسایه توصیه کرد که گمان کردم همسایه را وارثِ همسایه قرار خواهد داد.» (1) اگر رعایت حقوق همسایگان ما تا این حد مهم باشد، رعایت حقوق همسایگان پیامبر صلی الله علیه و آله چه‌قدر مهم خواهد بود؟! روی این بیان، باید حریم آن حضرت در مورد مجاوران کویش رعایت گردد؛ زیرا در مورد آنان وعده شفاعت ویژه از آن حضرت روایت شده است، آنجا که می‌فرماید:
«مَنِ اسْتَطاعَ أَنْ یَمُوتَ بِالْمَدِینَةِ فَلْیَمُتْ بِها، فَإنِّی أَشْفَعُ لِمَنْ یَمُوتَ بِها».
«هرکس بتواند در مدینه بمیرد، در آن‌جا بمیرد، که من از هرکسی که در مدینه بمیرد شفاعت می‌کنم». (2) روی این بیان به شرف اسلام و فضیلت مجاورت نبیّ گرامی صلی الله علیه و آله مشرّف شود و در هجرت‌سرای آن حضرت دیده از جهان فروبندد، طبق وعده آن حضرت مورد شفاعت شفیع‌المذنبین، سیدالمرسلین، حضرت ختمی مرتبت قرار خواهد گرفت.
براین اساس، احترام و اظهار محبت به ساکنان مدینه منوره بر هر مسلمانی شایسته و ضروری است.
احترام به اهالی مدینه، تجلیل و احترام به ساحت قدس نبوی محسوب است، و لذا سلاطین اموی، عباسی، ایوبی و عثمانی همواره حرمت اهالی مکه و مدینه را رعایت می‌کردند. (3)روی این جهت خلفای عثمانی آثار خیریه فراوانی در حرمین شریفین از خود به یادگار نهادند و برای اهالی مکه و مدینه حقوق، عطایا و موقوفاتی معین کردند که همه‌ساله به‌صورت منظم به آنها تقدیم می‌گردد.
خدمات برجسته‌ای که برای حفظ آسایش و آرامش اهالی مدینه، از شرّ مهاجمان بدوی، از سوی دولت عثمانی ارائه می‌شود، جای بسی تقدیر و ستایش است.


1- صحیح بخاری، ج 8، ص 12؛ مسند احمد، ج 2، ص 85؛ من لا یحضره‌الفقیه، ج 1، ص 32؛ امالی شیخ طوسی، ج 2، ص 134
2- سمهودی، وفاءالوفا، ج 1، ص 49، به نقل از ترمذی، ابن‌ماجه و بیهقی.
3- این تعبیر از روی حسن ظن به خلفا بر قلم مؤلّف جاری شده، والّا داستان حرّه و جنایات بیرون از وصف یزیدبن معاویه در مدینه منوّره، سیاه‌ترین صفحه تاریخ را به این حادثه شوم اختصاص داده است. فشرده این واقعه دلخراش را سمهودی در «وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفی»، ج 1، صص 138- 125 آورده است.

ص: 213
در عهد سلطان عبدالمجید (1) مسجد نبوی رو به خرابی نهاد، او فرمان لازم‌الاجرایی صادر کرده، براساس آن، مسجد نبوی از پایه برداشته شده، بنای فعلی در مدت 12 سال، مطابق فرمان همایونی ساخته شد. طبیعی است با این خدمت شایسته، روح مقدس نبوی قرین سرور و ابتهاج خواهد بود.
میهمان‌نوازی اهل مدینه
با توجه به عنایات ویژه رسول گرامی نسبت به اهالی مدینه، که از احادیث فراوان استفاده می‌شود، ابراز محبّت و مودّت به آنان بر هر فرد مسلمان لازم و ضروری است؛ زیرا هر مسلمانی باید آنچه را که پیامبرخدا صلی الله علیه و آله دوست می‌دارد، دوست بدارد و هرچیزی را که آن حضرت دشمن می‌دارد دشمن بدارد.
ما هر خدمتی در برابر اهالی مدینه انجام دهیم، هرگز نمی‌توانیم محبت و عطوفت آنان را جبران کنیم؛ زیرا اگر ما سالی یک‌بار هدیه و عطیه‌ای به آنها تقدیم می‌کنیم، آنها هر روز پنج بار در اوقات نماز در حرم نبوی برای ما دعا می‌کنند و در طول سال زائران حرم شریف را مورد لطف و مرحمت خود قرار می‌دهند.
اگر در موسم حج، در خانه‌ای از حجاج خانه خدا پذیرایی نشود، همگان او را مورد سرزنش قرار می‌دهند و می‌گویند: «اگر تو آدم سعادتمندی بودی، شماری از زائران خانه خدا را به خانه‌ات می‌آوردی و اطعام و احسان می‌کردی.»
اهالی مدینه تا سرزمین «جُرْف» (2) به استقبال حجاج می‌روند و آنها را به منازل خود فرا می‌خوانند.
محبّت اهالی مدینه نسبت به زائران حرمین شریفین به‌قدری است که کودکان در کوچه‌ها برای زائران اشعار خوانده، مراتب محبت و علاقه خود را به آنان ابراز می‌دارند.
اهل مدینه در موسم حج و غیره، هر زائری را ببینند به منزل خود دعوت کرده، در اطعام و احسان به آنها از یکدیگر سبقت می‌جویند.
زن و مرد از اهالی مدینه، دل زائران را شاد می‌کنند و از آنان دلجویی می‌کنند، حتی اگر امکانات مادی نداشتند، قرض کرده، در میهمان‌نوازی کوتاهی نمی‌کنند.
اگر زائران هدایایی به آنها تقدیم کنند، این هدایا با خدماتی که آنها را ارائه می‌دهند


1- سلطان عبدالمجید خان، سی و یکمین پادشاه عثمانی به سال 1255 ه. ق. بر تخت نشست و تاسال 1277 ه. ق. حکم راند.
2- جُرْف؛ در لغت به جایی گفته می‌شود که در اثر عبور سیل، گود شده باشد و نام یک وادی درسه‌میلی مدینه منوّره است. معجم‌البلدان، ج 2، ص 128.

ص: 214
به هیچ‌وجه قابل مقایسه نیست.
مؤلف به سال 1289 ه. ق. به مدت یک هفته به همراه نُه نفر از دوستان، در منزل پسر نقیب‌الاشراف، سید محمد علوی بافقی میهمان بودم. این سید جلیل‌القدر هر روز دوبار سینی پر از غذا می‌آورد. بر اساس محاسبه‌ای که انجام شد، هر سینی غذا 132 غروش هزینه برمی‌داشت.
در طول اقامت ما در مدینه منوره، این سید بزرگوار لحظه‌ای از ما دور نشد و در زیارت اماکن مقدسه با ما همراهی کرد و هیچ مکان زیارتی را فروگذار نشد.
آگاهی از مجاری حالات اهالی مدینه و آشنایی با عواطف و احساسات والای آنان، یک معاشرت طولانی و ارتباط تنگاتنگ می‌طلبد. کسانی که چند روز در این شهر مقدس اقامت می‌کنند، هرگز با دقایق و لطایف موجود در آن شهر آشنا نخواهند شد.
دِل اوزاتما، ال اوزاتما اهلنه اول بلده نک طوز گیبی بردمده محور ایدر جناب حق سنی
«هرگز به اهالی آن بلده طیبه دست‌درازی و زبان‌درازی مکن، که حضرت حق‌تعالی در یک لحظه تو را نابود می‌کند.» (1) پی‌نوشت‌ها:

 



1- به مضمون این شعر، احادیث فراوانی از پیامبرخدا صلی الله علیه و آله رسیده که از آن جمله است: «مْن أَرادَها بِسُوءٍ أَذابَهُ اللَّهُ کَمَا یَذُوبُ الْمِلْحُ فِی الْمَاءِ»؛ «هرکس به این شهر اراده بدی کند، خداوند او را ذوب کند، همان‌گونه که نمک در آب ذوب می‌شود». وفاءالوفا، ج 1، ص 44.