پژوهش حاضر به تحلیل تاریخی دسترسی فیزیکی پنج گروه غیرمسلمان (مسیحیان، یهودیان، صابئین، مجوس و زنادقه) به مساجد در سده نخست خلافت عباسی (۱۳۲-۲۳۲ق) می‌پردازد. پرسش محوری آن است که ورود هر یک از این گروه‌ها به مساجد تحت چه شرایطی صورت می‌گرفت و سیاست عباسیان با الگوی «انعطاف عملی بنابر ضرورت‌های حکمرانی» چگونه اجرا می‌شد؟ روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکردی بین‌رشته‌ای و مبتنی بر منابع دست‌اول تاریخی، فقهی، جغرافیایی و باستان‌شناختی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست مذکور فرایندی تدریجی و غیرخطی بوده و دسترسی گروه‌ها بر اساس «سلسله‌مراتب طرد» ساختاریافته تعیین می‌شده است. این سلسله‌مراتب بر سه محور استوار بود: اهل‌کتاب بودن، کارکرد اقتصادی-اداری برای خلافت، و شدت تصور نجاست در گفتمان فقهی. بر این اساس، مسیحیان با حضور مستمر در مصلی خصوصی خلیفه و ورود محدود به صحن مساجد جامع، در بالاترین رتبه قرار داشتند. یهودیان با دسترسی موردی و اداری در مرتبه بعدی جای گرفتند. در مقابل، صابئین و مجوس حتی از ورود به صحن مساجد نیز محروم بودند و تنها استثناهای محلی و نادری برای آنان ثبت شده است. زنادقه نیز به‌کلی خارج از چارچوب حقوقی ذمه قرار داشتند لذا از هرگونه حضور رسمی و آشکار منع شده بودند.